Вадовице – Польшаның оңтүстігіндегі тарихи қала. Иоанн Павел II-нің туған жері, сондай-ақ авиатор Годвин фон Брумовскиге әйгілі. Тарихы 10-11 ғасырларға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Wadowice () – Польшаның оңтүстігіндегі қала, Краковтың оңтүстік-батысында орналасқан, 17 455 тұрғыны бар (2022), Сква өзені мен Висла өзендерінің қосылған жерінде, Силезия алқабының (Погорже Сляске) шығыс бөлігінде жатыр. Вадовице Кароль Войтиланың, кейіннен Иоанн Павел II Папасы және Австрия-Мажарстанның ең үздік авиаторы, 35 расталган және тағы 8 болуы мүмкін жеңісі бар Годвин фон Брумовскийдің туған жері ретінде белгілі.
Wadowice (; ) is a town in southern Poland, southwest of Kraków with 17,455 inhabitants (2022), situated on the Skawa river, confluence of Vistula, in the eastern part of Silesian Foothills (Pogórze Śląskie). Wadowice is known for being the birthplace of Karol Wojtyła, later Pope John Paul II and Godwin von Brumowski, Austria Hungary’s best flying ace with 35 credited and an additional 8 possible wins in the air.
Тарих
Қазіргі Вадовице аймағындағы алғашқы тұрақты қоныс 10-шы ғасырдың соңында немесе 11-ші ғасырдың басында құрылған. Жергілікті аңыз бойынша, қалаға белгілі бір Вад немесе Влад, славян тіліндегі Ладислав атының ("Владислав") қысқартылған түрі негізін салған. Қала 1325–1327 жылдардағы Санкт-Петербургтік тиын тізілімінде алғаш рет Вадовице деп аталады. 1327 жылы ол Ошвицим князі Иоанн I Шолостиктен Люксембург графы Иоанн I-ге жіберілген феод тізімінде де осы атаумен еске алынады. Бұл кезде ол Пяст әулетінің Силезия герцогтарына қарасты сауда орталығы болған, ал кейбір тарихшылардың пікірінше, ол бұл кезде қала мәртебесіне ие болған. 1430 жылы қалаға үлкен өрт шапты. Бірақ ол тез арада қайта жаңартылып, қала құқықтарымен бірге қала жарғысы және сол кезде кең таралған Кулм заңына негізделген өзін-өзі басқару құқығы берілді. Ошвицим князі I Казимирдің берген жеңілдіктері қаланың жылдам қайта құрылуына және дамуына ықпал етті. Аймақтық бөлініс кезіндегі аймақтың әкімшілік бөлінісі күрделі болды. Бастапқыда, 1313/1317 және 1445 жылдар аралығында Вадовице Силезияның Ошвицим герцогтығына, ал 1445 жылдан кейін Затор герцогтығына қарасты болды. 1482 жылы Затордың Владислав I әкесінен тек жартылай жер мұраға алды және 1493 жылы қайтыс болғанға дейін жеке Вадовице герцогтығын құрды. Келесі жылы оның інісі және мұрагері Ян V Затордан бас тартты. Осы уақытта аймақ Богемияның билігінде болды, ол келесі жылға дейін сақталды, содан кейін герцогтық Польша корольдері сатып алып, Силезия округіне қосылды. Соңында, округ 1564 жылы Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясының Краков воеводтығына қосылды. 16-17 ғасырларда Вадовице қолөнер мен сауданың ірігі орталығы болды. Қаланың ең белгілі тумаларының бірі – теолог, философ және Краков академиясының диаконы Марцин Вадовита. Ол Вадовицеде аурухана мен бастауыш мектептің негізін қалады. Алайда, бірнеше оба және өрттер өркендеуді тоқтатты, соның салдарынан қаланың өсуі де тоқтады.
The first permanent settlement in the area of today's Wadowice was founded in the late 10th century or early 11th century. According to a local legend, the town was founded by a certain Wad or Wład, a short form for the Slavic name of Ladislaus ('Władysław'). The town was first mentioned as Wadowicze in St. Peter penny register in the years 1325–1327. In 1327 it is also mentioned (under the same name) in a fief registry sent from prince John I Scholastyk of Oświęcim to Bohemian king John I, Count of Luxemburg. At this time it was a trading settlement belonging to the Dukes of Silesia of the Piast Dynasty, and according to some historians it was already a municipality. In 1430 a great fire destroyed the town. It was soon rebuilt and granted city rights, along with a city charter and a self government, based on the then popular Kulm law. The privileges, granted by Prince Kazimierz I of Oświęcim led to a period of fast reconstruction and growth. The administrative division of the region in the times of regional division was complicated. Initially, between 1313/1317 and 1445, Wadowice belonged to the Silesian Duchy of Oświęcim and after 1445 to the Duchy of Zator. In 1482 Władysław I of Zator inherited only half of his father's lands and created a separate Duchy of Wadowice, which lasted until his death in 1493. The following year his brother and successor, Jan V of Zator abdicated. At the same time the land was subject to Bohemian overlordship, which lasted until the following year, when the Duchy was bought by the Kings of Poland and incorporated as a Silesian County. Finally, the county was incorporated into the Kraków Voivodeship of the Lesser Poland Province of the Polish Crown in 1564. In the 16th–17th centuries Wadowice was a regional centre of crafts and trade. Among the most notable sons of the town was Marcin Wadowita, a theologian, philosopher and a deacon of the Kraków Academy. He was also the founder of a hospital and a basic school in Wadowice. However, several plagues and fires halted the prosperity and the town's growth was eventually halted as well.
Соңғы заманауи кезең
Польшаның бірінші бөлінісінің нәтижесінде Вадовица Австрияға қосылып, жаңа құрылған Галисия Корольдігіне енді, тікелей австриялық билікке бағынып, Фрауенштадт деп аталды. Қаланың өсіп-дамуы Вена мен Львовты байланыстыратын жол салынғаннан кейін көп ұзамай басталды. Қала қауымдық басқарудың орталығы болды және 1867 жылдан бастап – округтік орталыққа айналды. 19 ғасырда шағын өнеркәсіптер баяу дамыды. Өнеркәсіп, жаңа әскери казармалар мен түрлі әкімшілік мекемелер тартып, жаңа тұрғындар бұл аймаққа қоныс аударды. Сонымен қатар, қала орталығында жаңа аурухана мен аймақтық сот салынды. Ақырында, 19 ғасырдың соңғы 25 жылында Австро-Венгрия монархиясының ішінара либералдануы түрлі поляк мәдени және ғылыми қоғамдарының құрылуына себеп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және монархия таратылғаннан кейін Вадовица жаңадан қайта жаратылған Польшаның құрамына кірді. Повиаттың орталығы қалада қалды және 1919 жылы аймақ тұрғындары 1919-1920 жылдардағы поляк-совет соғысына қатысқан 12-ші жаяу әскер полкін құрды. 1920 жылы Кароль Войтила Вадовицада дүниеге келді (кейіннен Краков архиепископы, содан кейін Иоанн Павел II Папасы болды және қайтыс болғаннан кейін қасиетті деп жарияланды).
In the effect of the First Partition of Poland, Wadowice was annexed by Austria, incorporated into the newly established Kingdom of Galicia, under direct Austrian rule, and renamed Frauenstadt. The town's growth started soon afterwards, after a road linking Vienna with Lviv was built. The town became a seat of a communal administration and since 1867 – a county site. Small industries were developing slowly during the 19th century. New inhabitants settled in the area, attracted by the industry, new military barracks and various administrative institutions. In addition, a new hospital and a regional court were erected in the town centre. Finally, in the last 25 years of the 19th century partial liberalisation of the Austro Hungarian monarchy led to creation of various Polish cultural and scientific societies. After World War I and the dissolution of the monarchy, Wadowice became part of the newly reborn Poland. The seat of a powiat remained in the town and in 1919 the inhabitants of the area formed the 12th Infantry Regiment that took part in the Polish–Soviet War of 1919–1920. In 1920 Karol Wojtyła was born in Wadowice (he became the bishop of Kraków, then Pope John Paul II, and was canonized after his death).
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылғы Польша қорғаныс соғысынан кейін Германия бұл аймақты басып алды және 26 қазанда Вадовица нацистік Германияға қосылды. Сол жылдың 29 желтоқсанында қаланың атауы Вадовицке өзгертілді. Алғашқыда поляк зиялылары қатал неміс нәсілдік және мәдени саясатының нысанасына айналды, және аймақтан жүздеген адамдар, әсіресе дін қызметкерлері, мұғалімдер мен суретшілер жаппай өлімге ұшыратылды (Intelligenzaktion қараңыз). Көптеген адамдар Краков түрмесіндегі Монтелупих түрмесіне қамалып, кейіннен 1939 жылдың желтоқсан айында Краков бекінісінің Кшеславице бекінісінде өлтірілді. Жүздеген адамдар шығарылып, Lebensraum саясатына сәйкес неміс қоныс аударушыларына орын беру үшін Бас үкіметке көшірілді. Германия қалада нацистік түрме құрып, басқарды. 1941-1943 жылдары қалада гетто құрылды. Жергілікті еврей халқының көбі (2000-нан астам) жойылды, көбінесе жақын маңдағы Освенцим концлагерінде. Сонымен қатар, немістер одақтас әскерлері үшін тұтқын лагерін және түрлі неміс концлагерлеріне ауысу лагері ретінде пайдаланған жазалау лагерін құрды. Неміс үрейіне қарамастан, Отандық армия бөлімдері аймақта, әсіресе қаланың өзінде және оның оңтүстігіндегі Бескид тауларында белсенділік танытты. Неміс оккупациясынан кейін қала Польшаға қайта оралды, бірақ кеңестік коммунистік үкімет орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.
After the Polish Defensive War of 1939, Germany occupied the area and on 26 October Wadowice was annexed by Nazi Germany. On 29 December of the same year the town was renamed to Wadowitz. Initially the Polish intelligentsia was targeted by harsh German racial and cultural policies and hundreds of people from the area, most notably priests, teachers and artists, were murdered in mass executions (see Intelligenzaktion). Many were imprisoned in the infamous Montelupich Prison in Kraków and then murdered in the Krzesławice Fort of the Kraków Fortress in December 1939. Hundreds more were expelled and resettled to the General Government in order to make place for German settlers in accordance with the Lebensraum policy. Germany also established and operated a Nazi prison in the town. Between 1941 and 1943 a ghetto was established in the town. Almost the entire local Jewish population (more than 2,000) was exterminated, mostly in the nearby Auschwitz concentration camp. In addition, the Germans set up a prisoner of war camp for Allied soldiers and a penal camp that served as a transfer camp for various German concentration camps. Despite German terror, the Home Army units were active in the area, most notably in the town itself and in the Beskid mountains to the south of it. After the German occupation, the town returned to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which stayed in power until the Fall of Communism in the 1980s.
Қазіргі
Соғыстан кейін 1945 жылы Вадовице өзінің повять қаласы мәртебесін сақтап, 1975 жылға дейін Краков воеводствосындағы маңызды сауда және көлік орталығы болып қызмет етті. Одан кейін қала жаңа құрылған Бельско-Бяла воеводствосына қосылды. Польшадағы саяси және экономикалық жүйенің бейбіт трансформациясынан кейін (1989 жылы), жергілікті өнеркәсіп көбінесе тиімсіз деп танылды және банкротқа ұшырады. Дегенмен, аймақтың экологиялық және тарихи мұрасы, сондай-ақ Папа Иоанн Павел II-нің туған жері ретінде танылуы туризмнің қарқынды өсуіне ықпал етті. Қазіргі таңда Вадовицеге жыл сайын 200 000-нан астам адам келеді, және бұл көрсеткіш артып келеді.
After the war, in 1945 Wadowice retained its powiat town status and until 1975 served as a notable centre of commerce and transport in the Kraków Voivodeship. After that the town was transferred to the newly created Bielsko Biała Voivodeship. After the peaceful transformation of the political and economical system in Poland (in 1989), most of the local industry was found inefficient and went bankrupt. However, the ecological and historical heritage of the area as well as its status as the birthplace of Pope John Paul II led to fast growth of tourism. Currently more than 200,000 people visit Wadowice every year and this number is rising.
Экономика
Вадовице қазіргі кезде негізінен туризм және көрікті жерлерді тамашалау орталығы, сонымен қатар машиналар мен құрылыс материалдарын өндіру сияқты шағын өнеркәсіп орындарына ие. Қала сонымен қатар көпұлтты азық-түлік компаниясы және Польшаның ең ірі шырын өндірушісі – Maspex, сондай-ақ аяқ киім өндіруші Badura компанияларының бас кеңсесі болып табылады.
Wadowice is today mainly a centre for tourism and sightseeing, but also a place for small industries such as the production of machines and construction materials. The town is also the headquarters of the multinational food company and biggest juice maker of Poland, Maspex, and the shoe producer Badura.
Мәдениет және туристік
Вадовица күндері (Dni Wadowic) әр мамыр-маусым айларында өткізіледі. Бұл мереке Карол Войтиланың туған күнін еске алу үшін әр жылғы 18 мамырда басталады. Папа Иоанн Павел II-нің туған үйіндегі Киелі Атаның отбасылық үйінің мұражайында Карол Войтила мен оның отбасына тиесілі заттар сақталған. Парохиялық шіркеу – Құдай ананың сыйлықтары кіші базиликасы – 15 ғасырда салынған, 18 ғасырда қайта жаңартылған. Костшельна көшесі, 4 – 18 ғасырға жататын үй. Неоклассикалық стильдегі "Миколай" сарайы – 19 ғасыр, қала әкімі Миколай Коморовскийдің құрметіне аталған. Марцин Вадовитаның қалалық мұражайы. Папа Иоанн Павел II алаңында 19 ғасырға дейін сақталған қалалық үйлер орналасқан. Вадовице аймағын көптеген кітаптарында суреттеген жазушы Эмиль Зегадловичке қойылған ескерткіш.
Days of Wadowice (Dni Wadowic) are held every May–June. The feast starts every 18 May to commemorate the birth of Karol Wojtyła. Museum of the Holy Father Family Home in the family home of Pope John Paul II collects objects that belonged to Karol Wojtyła and his family. Parochial church – the Virgin Mary's Offertory minor basilica–15th century, rebuilt in the 18th century. Kościelna 4 street, an 18th century house. Neo Classical "Mikołaj" manor – 19th century, named after the mayor Mikołaj Komorowski. Municipal Museum of Marcin Wadowita. Pope John Paul II square with 19th century burgher houses. Monument to Emil Zegadłowicz, a writer who described the area of Wadowice in many of his books.
Спорт
Қаланың ең белгілі спорт клубы футбол, баскетбол, волейбол және теннис бөлімшелерімен айналысады. 1907 жылы құрылған, ол аймақтағы ең көне спорт клубтарының бірі.
The town's most notable sports club is pl with football, basketball, volleyball and tennis sections. Founded in 1907, it is one of the oldest sports clubs in the region.