Кіріспе

Дзяльдово (Солдау) (Ескі пруссиялық: Saldawa) – Польшаның солтүстігіндегі қала. 2021 жылдың желтоқсанына қарай 20 935 тұрғыны бар. Кейін қала тұрғындары Тевтон орденін қуғынға шығарып, Польша королін заңды билеуші деп мойындады. Одан кейінгі Он үш жылдық соғыс кезінде 1455 жылы қала Тевтон орденінің қолына қысқа мерзімге түсті. 1466 жылы Торуньде бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін, ол Тевтон орденінің билігіндегі Польшаның бір бөлігіне айналды. Пруссия герцогтығында (1657 жылға дейін Польшаның вассалдық иелігі) 16 ғасырғы протестанттық реформация кезінде осы елді мекен лютеран дініне көшті. Сольдау протестанттық қауымдастығына келесі коммуналар кірді: Амалиенхоф, Борово, Бурш, Кеммерсдорф, Гайоукен, Хогендорф, Кискиенен, Кенигшаген, Куркау, Нидерхоф, Пьерлаукен, Прушиново және Рудольфсфельде.

Пруссия Корольдігі мен Германия

1701 жылы қала Пруссия Корольдігінің құрамына кірді, 1773 жылдан бастап жаңа құрылған Шығыс Пруссия провинциясының ішінде болды. Пруссия Корольдігі және кейіннен Германия империясы құрамында, елді мекен 19 ғасырдың екінші жартысында Пруссияның Шығыс темір жолының маңызды түйініне айналды. 1825 жылы қалада поляктар басымдық құрды, онда 1496 поляк және 386 неміс тұрды. Сонымен қатар, Пруссия билігі жергілікті халыққа жаулы болды, себебі олар Конгресс Польшасындағы қараша және қаңтар көтерілістері кезінде Польшаның тәуелсіздігі үшін күресті. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде жергілікті тұрғындар Ресей империясына қарсы күресте поляктарға көмектесу үшін жасырын түрде оқ-дәрі қоймасы мен байланыс орталығын құрды; ол доктор Руссендорфтың үйінде орналасқан. Германияландыру әрекеттеріне қарамастан, аймақ поляк тіліндегі мәдениетін сақтап қалды. 1815 жылы жергілікті халықтың 79% поляктар, ал немістер 21% құрады. 1837 жылы поляктар 74%, немістер 26% болды. 19 ғасырдың екінші жартысында аудан халқының 87% поляктарды құрады. 1910 жылы Германияландыру күш-жігерінің күшеюімен, аудан халқының құрамы ресми неміс статистикасына сәйкес 57% поляктар, 42% немістер және 1% еврейлер болып бөлінді. 1912 жылы немістер аймақтағы санақта "поляк" және "поляк тілі" терминдерінің орнына "мазурлар" және "мазур тілі" терминдерін енгізді. Шығыс Пруссиядағы Deutsch Eylau (Iława), Osterode (Ostróda) және Neidenburg (Nidzica) сияқты Германия Пруссиясына Пруссияның Шығыс темір жолының қатынасы шекара өзгерістерінен кейін үзілді. Қала Польшаға қайтарылғаннан кейін, көптеген неміс тұрғындары, соның ішінде неміс тілінде сөйлейтіндер де, сонымен қатар поляк тілінде сөйлейтіндер де кетіп қалды, тіпті Польшаның оларды поляк азаматтары ретінде жеңіп алуға бағытталған кампанияларына қарамастан. Неміс партиясының үміткері Эрнст Барчевский 1920 жылы 74,6% дауыспен Сеймге, ал 1928 жылы Ұлттық азшылықтар блогы үшін 34,6% дауыспен Польша Сенатына сайланды. Бірақ ол жақын арада Польша армиясымен қайтарылып алынды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға неміс нацистік және советтік орыс әскерлерінің шабуылы кезінде қалаға Германия басып кірді, содан кейін поляк халқына қарсы қылмыстар жасау үшін Эйнзацгруппа V келді. Неміс оккупациясы кезінде қала нацистік Германияның Нейденбург округіне қайта қосылды. Қаладағы неміс азшылығы Selbstschutz өлім отрядын құрды, ол поляк көшбасшыларын және саяси және мәдени элита мүшелерін тұтқындап, азаптап, оларды өлтірді. Немістер жергілікті поляк белсенділерінің тек бір бөлігін ұстады, ал көпшілігі жалған есімдермен генерал-губернаторлықта (немістер басып алған Польшаның орталық бөлігі) қашып, жасырынып жүрді. 1939 жылы оккупанттар соғысқа дейінгі поляк әскери казармаларында тұтқынға алынған поляк сарбаздары үшін әскери тұтқын лагерін құрды. 1939 жылдың желтоқсанында ол «Intelligenzaktion» іс-шарасы кезінде тұтқындалған поляк азаматтарына арналған лагерьге айналдырылды. Немістер қалада екі мәжбүрлі еңбек лагерін де ұстады. 1943 жылы Варшавада Дзяльдоводан келген белсенділер Польшаның құпия оқыту ұйымының құрамына кіретін құпия Мазурлық зерттеу институтын (Mazurski Instytut Badawczy) құрды. Қала Шығыс майданындағы шайқастар кезінде ауыр зақымдарға ұшырады. 1945 жылғы Потсдам конференциясында жарияланған шекара өзгерістеріне сәйкес, ол Польшаға берілді және Дзиальдово болып қайта аталды.

Көлік

Қала облыстық 542, 544, 545 тас жолдарының тоғысында орналасқан. Сонымен қатар, теміржол станциясы да бар.