Кіріспе

Лешно (Лешно) – Польшаның батысындағы тарихи қала, Үлкен Польша воеводствосындағы Лешно ауданының орталығы. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың халқы шамамен 62 200 адамды құрайды және воеводстводағы жетінші ірі қала болып табылады.

16-18 ғасырлар

1516 жылы "Ағалар бірлігі" (Unitas fratrum) деп белгілі протестанттар қауымы патша Владислав II-нің Богемия жерінен қуылғаннан кейін Лешно қаласына қоныстанды. Оларды 1473 жылдан бері императорлық графтар болған және кальвинизмге өткен Лезчинскийлер отбасы шақырған. Богемия протестанттарының келуі, сондай-ақ жақын орналасқан Силезиядан келген тоқымашылар, қаланың өсуіне көмектесті. 1547 жылы Польша королі Зигмунд I-нің Магдебург құқығы бойынша берген жарлығымен Лешно қала мәртебесін алды. Лешно – әкімшілік жағынан Ұлы Польша провинциясының Познань воеводтығындағы Всхова округіне қарасты жеке қала болды. Протестанттық қауымның белсенділігінің арқасында Лешно Үлкен Польшадағы ең ірі баспа орталығына айналды. Отыз жылдық соғыс кезінде Силезия, Богемия және Моравиядан келген босқындардың көптеп келуі олардың санын арттырды. 1631 жылы король Зигмунд III Ваза Лешноға қосымша жеңілдіктер берді, осы арқылы қала Польшаның Краков, Гданьск және Варшава сияқты ең маңызды қалаларымен теңестірілді. 17 ғасырда қалада белгілі гимназия (мектеп) болды, оны ұстаз және "Ағалар бірлігінің" соңғы епископы Ян Амос Коменский (ағылшын тілінде Коменский деп танылады) басқарды. 1638 жылдан 1647 жылы қайтыс болғанға дейін неміс тілінде сөйлейтін ақын Иоганн Херман Лешнода тұрды. 1636-1639 жылдар аралығында қала бекітіліп, аумағы кеңейтілді.

19-20 ғасырлар

Польшаның екінші бөлінісінде 1793 жылы Лешно Пруссия Корольдігіне қосылды, онда Лисса деп аталды. 1807 жылы оны Наполеонның Ұлы Армиясы басып алып, жаңа құрылған, бірақ аз ғана өмір сүрген Варшава Польша Герцогтығының құрамына енгізді. Наполеон соғыстарында жеңіліске ұшырағаннан кейін 1815 жылы қала Пруссияға қайта қосылды, бастапқыда жартылай тәуелсіз Позен Ұлы Герцогтығының бір бөлігі ретінде. Қала неміс тілдес болу саясатына ұшырады. Дегенмен, қалада поляк баспасөзі («Przyjaciel Ludu») шығарылды және 1840 жылдары поляк тарихшысы, географы және бұрынғы офицері Станислав Платер қалада «Кіші поляк энциклопедиясы» («pl») жариялады, ол 19 ғасырдағы поляк энциклопедияларының бірі болды. 1871 жылы ол Германияның құрамына кірді, ал 1887 жылы Пруссияның Лисса округінің әкімшілік орталығына айналды. 1918 жылдың қараша айында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздік алды. 1918-19 жылдардағы Ұлы Польша көтерілісінен кейін, Ұлы Польша мен Лешноны Польшаға қайта қосуға бағытталған әрекеттер басталды. Көтерілістің алғашқы жергілікті шайқастары 1918 жылдың 28 желтоқсанында осы аймақта болды. Кейін қала 1920 жылдың 17 қаңтарынан бастап Версаль шарты бойынша жаңадан құрылған Екінші Польша Республикасының құрамына кірді. Жергілікті тұрғындар поляк азаматтығын алуға міндетті болды. Ұлы соғыс аралығында Лешно Польшаның Познань воеводствосының округтік орталығы болды. 1924 жылы 1918-1919 жылдардағы поляк көтерілісшілеріне арналған ескерткіш орнатылды. Жергілікті монастырда поляктар үшін түрме құрылды, онда 1939 жылдың қыркүйегінде «Intelligenzaktion» кезінде 200-ден астам адам қамалды. Польша халқы Германияның Польшаның орталық бөлігін оккупациялаған генерал-губернаторлығына күштеп көшірілді. Қаланың еврей халқының көп бөлігі (оның ішінде Лео Бек және Якоб Лисса сияқты көрнекті раввиндер, сондай-ақ жазушы Людвиг Калиш) және қалған поляктар 1939 жылдың қыркүйегінде қалаға кірген нацистік «Einsatzgruppen» жасақтары тарапынан қырғынға ұшырады. 1939 жылдың 21 қазанында Лешно қаласында «Sokół» поляк гимнастика қоғамының мүшелері, 1918-1919 жылдардағы бұрынғы поляк көтерілісшілері, жергілікті мұғалім және заңгер 20 поляк жария түрде дарға асылды. Алғашында Лешнода тұтқындалған поляктар жақын маңдағы Понец, Осична, Влошаковице және Рыджина қалалары мен ауылдарында да өлтірілді. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында кеңес әскерлері жасаған Катынь қырғынында да поляктар қаза тапты. 1939 жылдың соңында немістер 1000-нан астам полякты, оның ішінде әртүрлі қырғындарда өлтірілген поляктардың отбасыларын, сондай-ақ мұғалімдерді, жергілікті шенеуніктерді, белсенділерді, бұрынғы көтерілісшілерді және дүкендер мен шеберханалардың иелерін қуды, олар «Lebensraum» саясатының аясында неміс отарлаушыларына берілді. Жергілікті мектепте жақын маңдағы елді мекендерден қуылған поляктар үшін транзиттік лагерь құрылды. Осындай жағдайларға қарамастан, жергілікті поляктар «Ogniwo» және «Świt» ұйымдарын, құпия жастар ұйымын «Tajna Siódemka» және Польшаның жер асты мемлекетінің құрылымдарын қамтитын жер асты қарсылық қозғалысын ұйымдастырды. Польшаның жер асты баспасөзі Лешнода басылды. 1945 жылы неміс оккупациясы аяқталып, қала Польшаға қайта оралды.

Соғыстан кейінгі тарих

Ұлы Польша көтерілісшілерінің соғысқа дейінгі ескерткіші 1957 жылы қайта жаңартылды. 1991 жылы 3 мамырдың 1791 жылғы Конституциясына және Польша тәуелсіздігі үшін күрескен батырларға арналған ескерткіш ашылды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін Лешно воеводтығының орталығы болды. 2000 жылы қала Еуропалық Комиссиядан «Қалалық серіктестіктің алтын жұлдызы» сыйлығын алды.

Климат

Лешнода мұхиттық климат (Кёппен: Cfb) басым, бірақ жылы жазғы континенттік ерекшеліктері (Dfb) айқын байқалады, бұл Польшаның ішкі батыс және оңтүстік аймақтарына тән.