Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Замбров – Польшаның солтүстік-шығысындағы 21 166 тұрғыны бар қала (2020). Бұл Замбров ауданының орталығы. 1999 жылдан бері Подляше воеводиясында, ал бұрын 1975–1998 жылдары Ломжа воеводиясында орналасқан.
Zambrów is a town in northeastern Poland with 21,166 inhabitants (2020). It is the capital of Zambrów County. Situated in the Podlaskie Voivodeship (since 1999), previously in Łomża Voivodeship (1975–1998).
Тарих
Қаланың атауы ząbr терминінен шыққан, бұл żubry (еуропалық бизондар) жиналатын орын дегенді білдіреді. Қала туралы алғашқы жазба 1283 жылға дейін барады, сол кезде қала бөлінген Польшаның ішінде Пьяст әулетінің Мазовия герцогтарының меншігі болған, ал 1430 жылы қала заңдарын (Хелмно заңы) алды. Қаланың ең ірі дамуы 15 және 16 ғасырларда болды. 17 ғасырдың ортасындағы швед шапқыншылығы қаланың көп бөлігін қиратып, оның гүлденуіне нүкте қойды. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде Пруссияға қосылды. 1807 жылы поляктар оны қайтарып алып, қысқа ғұмырлы Варшава Герцогтығының құрамына енгізді, ал 1815 жылы таратылғаннан кейін Ресейдің Польшаны бөлуіне қарасты. Қаңтар және қараша көтерілістері кезінде Ресейге қарсы осы аймақта шайқастар болды. Замбров поляктардың наразылық акциялары мен орыс әскерлерімен қақтығыстардың да ортасы болды, бұл 1861 жылы Варшавада орыстар жасаған поляк наразыларының қырғынынан кейін болды. Патшалық режимнің қуғын-сүргіні салдарынан 1870 жылы қала өз қала құқығынан айырылып, қалаға екі орыс жаяу әскер полкі орналастырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аймақ қайтадан көптеген қирауларға ұшырады. 1917 жылы қалаға Эдуард Ридз-Смиглы басқаратын Польшаның 1-ші легионының жаяу әскер полкі орналасты. Польша тәуелсіздік алғаннан кейін 1919 жылы қала құқықтары қайта жаңартылды. Соғыс аралық жылдары қала әскери саламен байланысты болды: онда 71-ші жаяу әскер полкі орналасқан және әскери мектеп жұмыс істеді.
The name of the town comes from the term ząbr, which means a place where żubry (European bison) gather. The first mention of the town comes from 1283, during which the town was the property of the Masovian Dukes of the Piast dynasty within fragmented Poland, and it got its city laws (Chełmno law) in 1430. The greatest development of the city came during the 15th and 16th centuries. The mid 17th century Swedish Deluge brought an end to the prosperity of the city as much of it was destroyed. It was annexed by Prussia in the Third Partition of Poland in 1795. In 1807 it was regained by Poles and included within the short lived Duchy of Warsaw, and after its dissolution in 1815, it fell to the Russian Partition of Poland. During both the January and November Uprising against Russia, the area was witness to battles against Russian forces. Zambrów was also the site of Polish demonstrations and clashes with Russian soldiers after the massacres of Polish protesters committed by the Russians in Warsaw in 1861. As a result of persecutions by the Tsarist regime, the city was deprived of its city rights in 1870, and two Russian regiments of infantry were stationed in the town. Throughout World War I the area again faced much destruction. The Polish 1st Legion's Infantry Regiment under the command of Edward Rydz Śmigły was stationed in the town during 1917. After Poland regained its independence, city rights were restored in 1919. During the inter war years the city was linked to the military: the 71st Infantry Regiment was stationed there and the town was home to a military school.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы қала халқы 7000-нан асты, олардың жартысынан астамы еврейлер еді, олардың көпшілігі 19 ғасырдың соңында Ломжа губерниясындағы көршілес еврей қауымдарынан, мысалы Яблонка-Косьяльнадан келген. 10-13 қыркүйек аралығында бұл аймақ полковник Стефан Косецкий басқаратын поляк 18-ші жаяу әскер дивизиясы мен генерал Гудериан басқаратын неміс 19-шы танк корпусының шайқас алаңына айналды. 33-ші, 71-ші және 42-ші жаяу әскер полктерінен поляк сарбаздары тұтқынға алынды. Оларды алаңнан қаланың казармаларына алып кетті, онда жаттығулар өтіп тұратын. 13 қыркүйекте 1939 жылы поляк тұтқындарының саны шамамен 4000 болды. Алаң бұрыштарында машиналық құралдар орнатылып, олардың артында поляк бөлімшесіне тиесілі аттар тұрды. Түнде алаңға шамдардың сәулесі бағытталды. 13 және 14 қыркүйек түндері поляк тұтқындары ұйықтағанда, неміс сақшылары оларға сол түні олардың орнынан тұрып, қозғалуға тырысқан кез келген адамның сол жерде атып өлтірілетінін ескертті. Осы ескертуден кейін аттар алаңға шабуылдап, ұйықтап жатқан сарбаздарды таптап кетті. Көптеген поляктар қашуға тырысты, бірақ немістер дереу машиналық құралдардан оқ ашты, бұл 10 минуттан астам жалғасты және кейбір неміс сарбаздары қателесіп жараланғанда ғана тоқтады. Оқ атыс тоқтағаннан кейін немістер поляк тұтқындарына қозғалуға тыйым салды. Түн бойы жараланғандар мен өлімге қиналғандар көмек сұрап айқайлады, бірақ медициналық көмек көрсетілмеді. Таңертең 200 адам қаза тауып, 100-і жараланды. Бұл оқиға Замбров қырғыны деп танылды. Куәгерлердің сөзіне қарағанда, аттарды немістер басқарған немесе шамдардың сәулесінен соқыр болған. Кейін қала Молотов-Риббентроп келісіміне сәйкес Германиядан Кеңес Одағына берілді. 1941 жылға дейін Кеңес Одағының оккупациясы астында болды. Кеңес билігі қаңтар көтерілісінде қаза тапқан поляк көтерілісшілерінің ескерткішін бұзды. "Барбаросса" операциясынан кейін қала неміс оккупациясына түсті. Оккупация кезінде неміс билігі Замбровтағы еврейлер үшін гетто құрды. Сол кезде немістер қаладағы 800 еврейді, оның ішінде қауымның беделді өкілдерін жақын маңдағы Глмбоких орманды аймағында өлтірді. Еврейлер Мойсех-Мазовецкийден қаланың геттосына көшірілді. 1941 жылдың қыркүйек айының басында жүздеген еврейлер, қарттар мен жүкті әйелдерді қоса алғанда, "жұмысқа жарамсыз" деп танылды және жақын маңдағы Ротке-Коски орманды аймағында өлтірілді. 1942 жылдың екінші жартысында қаланың геттосы Чижевтен келген еврейлерді қабылдады және оларды мәжбүрлі еңбекке жұмылдырды. 1942 жылдың қараша айының басында геттоның барлық тұрғындары тасталған әскери лагерьге көшірілді, онда айналасындағы 14 000-17 000 еврейлер өте қиын жағдайларда шоғырландырылды. 1943 жылдың қаңтар айында олардың барлығы Аушвиц өлім лагеріне жіберілді, ал шамамен 500-800 еврейлер осы оқиға кезінде өлтірілді, ал қалғандары газ камераларында жойылды. 1941 жылы немістер Замбровта жергілікті поляктар үшін мәжбүрлі еңбек лагерін құрды. Лагерьде бір уақытта шамамен 60 адам орналасты, ал 1944 жылдың тамызында таратылғанға дейін барлығы 2000-ге жуық адам өтті. Соғыс аяқталған кезде қала халқы 7620-дан 4130 адамға дейін азайды. Деректерге сәйкес, соғыс салдарынан келген зиян шамамен 43% құрады. 1944 жылы қала Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды. 1993 жылы 1863-1864 жылғы қаңтар көтерілісінде қаза тапқан поляк көтерілісшілеріне арналған соғыс алдындағы ескерткіш қайтадан орнатылды.
In 1939 the population of the town was over 7,000 people, over half of them Jews many of whom had populated the town in the late 19th century from neighboring Jewish communities in the Łomża gubernya, such as Jablonka Koscielna. Between the 10 and 13 September the area was the fighting ground of the Polish 18th Infantry Division commanded by Colonel Stefan Kossecki and German XIX Panzer Corps under the command of General Guderian. Polish soldiers from the 33rd, 71st, and 42nd Infantry regiments were taken prisoner. They were then taken from the square to the city barracks which were used for exercises. On September 13, 1939 the number of Polish PoWs was about 4,000. In the corners of the square machine guns were put on cars, and behind them horses were kept that belonged to the Polish unit. During the night, light reflectors were beamed upon the square. On the nights of the 13th and 14 September when Polish prisoners started to lie down to sleep, the German captors informed them that anybody that on that night who tried to rise or move from his place would be shot on the spot. After that information horses stormed the square, trampling the sleeping soldiers on the ground. In panic many Poles tried to escape, but the Germans immediately opened fire with machine guns into the crowd: this lasted over 10 minutes and ended only when some German soldiers were wounded by mistake. When the shooting stopped, the Germans again informed the Polish POWs that no movement was allowed. Throughout the night, the wounded and dying were crying for help, but no medical assistance was given. In the morning there were 200 dead and 100 wounded. This event came to be known as the Zambrów massacre. According to the witness reports the horses were either driven by the Germans or blinded by the reflector lights. Afterwards, the town was handed over by Germany to the Soviet Union in accordance with the Molotov–Ribbentrop Pact. It was under Soviet occupation until 1941. The Soviets destroyed a pre war monument to the fallen Polish insurgents of the January Uprising. The town passed under German occupation following the Operation Barbarossa. During the occupation a ghetto was established for the Zambrów Jews by German authorities. At that time the Germans killed 800 Jews in the city, including community dignitaries, at the Glmbokih forest nearby. Jews were transferred to the city's ghetto from Moisokh Mazowiecki. At the beginning of September 1941 hundreds of Jews found "unfit for work", including the elderly and pregnant women, were killed at the nearby Rothke Koski woods. In the second half of 1942 the city's ghetto accepted Jews from Czyżew, and they were employed as forced labour. In early November 1942 all the residents of the ghetto were transferred to an abandoned military camp, where some 14,000 to 17,000 Jews from the environment were concentrated in very harsh living conditions. In January 1943, all of them were sent to Auschwitz death camp, while 500 to 800 Jews were murdered during the action, and the rest were murdered in the gas chambers. In 1941, the Germans also established a forced labour camp for local Poles in Zambrów. The camp housed around 60 people at a time, and a total of around 2,000 people passed through it, before it was dissolved in August 1944. When the war ended the population of the town was 4,130 out of 7,620. According to rough estimates, war destruction reached 43%. In 1944, the town was restored to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which stayed in power until the Fall of Communism in the 1980s. In 1993, the pre war monument to the fallen Polish insurgents of the January Uprising of 1863–1864 was rebuilt.
Спорт
Жергілікті футбол клубы – Олимпия Замбров. Ол төменгі лигаларда өнер көрсетеді.
The local football club is Olimpia Zambrów. It competes in the lower leagues.