Кіріспе

Граево – Польшаның солтүстік-шығысында орналасқан, 21 499 тұрғыны бар қала (2016). Бұл қала Подляш воеводиясындағы Граево ауданының орталығы. Ол Мазовия тарихи аймағында, Подляхия және Мазурия шекараларына жақын жерде жатыр.

Тарих

Бір кезде бұл аймақта йотвингтер мекен еткен.

Польша Корольдігі

Қазіргі Граево аймағындағы алғашқы қоныстар 15 ғасырдың басында пайда болған. Алғашқы жазба дерек 1426 жылға қатысты. 15 ғасырдың соңында ауыл сауда және қолөнердің шағын орталығы болды. Қаңтар көтерілісі кезінде, 1864 жылдың 12 наурызында, қала маңында польшалық көтерілісшілер мен орыс әскерлері арасында шайқас болды, онда поляктар жеңіске жетті. Қаңтар көтерілісіне қатысқандығы үшін 1870 жылы қала өз қалалық құқығынан айырылды. Сол кездегі неміс бақылауындағы Елк және сол кездегі орыс бақылауындағы Белосток қалалары арасында теміржол қатынасы орнатылғаннан кейін қаланың дамуы үдеді. Грайевода еврей қауымы 18 ғасырдың соңынан бері өмір сүрді. Ресейдің кемсітушілік заңдарының (Pale of Settlement) салдарынан, кейде қала халқының көп бөлігін еврейлер құрады. 1808 жылы қалада 197 еврей тұрды, бұл жалпы халықтың 39% құрады. 1827 жылы олар халықтың 57% құрады. 1857 жылы бұл көрсеткіш 76%-ға дейін өсті, ал 1897 жылы қалада 4000-нан астам еврей өмір сүрді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала Германия тарапынан басылып алынды. Аралық кезеңде Польшаның жоғары лауазымды тұлғалары Грайевоға келді: 1921 жылы маршал Юзеф Пилсудский, 1925 жылы президент Станислав Войцеховский және 1929 жылы президент Игнацы Мощицкий.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғысқа дейінгі халық саны 9500 адамды құрады, оның ішінде 3000 еврей болды. 1939 жылдың 6-7 қыркүйегінде неміс әскері қаланы үш аптаға басып алды. Неміс оккупациясы кезінде синагог және Бет Мидраш немістер тарапынан өртеп жіберілді, ал 300 еврей еркегі Шығыс Пруссиядағы мәжбүрлі еңбек лагеріне депортацияланды. Кейін қала Кеңес Одағына берілді. Кеңес үкіметі көптеген поляк тұрғындарын, әсіресе интеллигенцияны, әскери қызметшілерді, полиция қызметкерлерін, орманшыларды, шенеуніктерді, бай саудагерлерді, шаруаларды және қолөнершілерді, сондай-ақ олардың отбасыларын Солтүстікке (Арктикалық аймаққа), Сібірге және Қазақстанға жер аударды. 1941 жылдың 29 маусымында, жексенбілік құлшыннан кейін, жергілікті поляк антисемиттері 10 еврейді өлтіріп, ондаған адамды жарақаттады. Бірақ келесі күні, 30 маусымда, қалалық еврейлер неміс гестапосымен базар алаңында жиналды, және поляк қылмыскерлерінен коммунистерді анықтау сұралып, олар қатыгездікпен сауаттандырылды. 300 еврей, коммунист деп айыпталып, тұтқындалды және ескі синагогқа қамалды. Немістер аман қалғандарды тамыз айында өлім жазасына кесті. Аман қалғандардың куәлігіне сәйкес, қаладағы 3000 еврейдің шамамен 1600-ы ғана тамыз айында аман қалды және олар геттоға орналастырылды. Бұл жерден шамамен 3500 адам өтті. Қызыл Армия 1945 жылдың 23 қаңтарында Граево қаласына кірді. 1945 жылғы мәліметтер бойынша, Граево округіндегі 5366 тұрғын соғыс кезінде қаза тапты, оның 163-і әскери операцияларда, ал 5009-ы оккупанттардың қылмыстарының салдарынан. Қаланың шамамен 30% қирады. Ол Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.

Соғыстан кейінгі кезең

1945 жылы 8 мамырда коммунистерге қарсы Отандық армия Граево қаласындағы коммунистік қоғамдық қауіпсіздік ғимаратын басып алып, 100-ден астам тұтқынды босатті. 1967 жылы Граевода сүт зауыты құрылды. Уақыт өте келе, ол "Млекпол" атымен Польшадағы ең ірі сүт кооперативтерінің біріне айналды. 2016 жылы Польшадағы алғашқы сүт мұражайы Граевода ашылды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін әкімшілік жағынан Ломжа воеводтығының құрамында болды. 1990 жылы қала орталығында Тәуелсіздік ескерткіші ашылды. 2000 жылы президент Александр Квасьневский Граевоға сапар жасады. Бірнеше жыл өткен соң, 2006 жылы премьер-министр Ярослав Качинский Граевоға келді, оның әкесі осы қалада туған.