Кіріспе

Мин әулетінің 11-ші императоры (1505-1521 жж.) Мин әулетінің императоры Чжэнде императоры (1491 жылдың 26 қазаны – 1521 жылдың 20 сәуірі), жеке аты Чжу Хоужао (朱厚㷖), Мин әулетінің 11-ші императоры, 1505 жылдан 1521 жылға дейін билік еткен. Ол Хунчжи императорының үлкен ұлы еді. Чжу Хоужао тек 14 жасында "Чжэнде" атты тәж кигізіп, таққа отырды, бұл есім "тура ізгілік" немесе "ізгілікті түзеу" деген мағынаны білдіреді. 1510 жылдары Чжэнде Солтүстік Юаньға қарсы жорық ұйымдастырып, Аньхуа патшасы мен Нинг патшасының бүліктерін басып тастады. Балағат мінезімен танымал император Лю Цзинь сияқты евнухтарды жақтағандығымен де белгілі болды, олар оның беделін пайдаланып, үлкен қаржыны ысырапқа жұмсады. Император португалиялықтарға қарсы өзара күдікпен қараған Малакка үкіметімен бірнеше хат алмасып тұрды, Мин португалиялықтармен бірнеше қақтығыстарға қатысты. Соңында ол 29 жасында мас күйінде қайықтан сарқып, салдарынан ауруға шалдығып қайтыс болды. Оның ұлдары болған жоқ, оның орнын бірінші туысы Чжу Хоуконг бағындырды.

Алғашқы жылдар

Чжу Хужао өте ерте жасында мұрагер болып тағайындалды. Әкесі басқа сарайлық әйелдерді алған жоқ болғандықтан, Чжу тақ үшін басқа ханзадалармен бәсекелесуге тура келмеді. (Оның кіші інісі нәресте шағында қайтыс болды.) Ол конфуцийлік әдебиеттерді толыққанды оқып, оқуда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Хунчжи императорының көптеген министрлері Чжу Хужаоның әкесі сияқты мейірімді және данышман император болатынына сенген.

Император ретінде билік ету

Чжу Хоужао Цзэньде императоры ретінде таққа отырды және 14 жасында өзінің императрицасына үйленді. Әкесіне қарағанда, Чжэнде императоры билік жүргізуге немесе өзінің императрицасына қызығушылық танытпады және мемлекеттік істердің көпшілігін елемеді. Оның әрекеттері ақылсыз, ақымақ немесе мәнсіз деп саналады. Оның жауапкершіліктің жоқтығын көрсеткен көптеген жағдайлар бар. Женгде императоры сән-салтанат пен ысырапшылық өмір салтын ұстанады және әйелдерге құмарлық танытты. Ол жиі жезөкшеханаларға баруды ұнататын және Пекиндегі Тыйым салынған қаланың сыртында "Бао Фанг" (房; сөзбе-сөз "Леопардтар палатасы") деп аталатын сарайлар құрған. Алдымен ол жолбарыстар мен барс сияқты экзотикалық жануарларды өзінің ойын-сауығы үшін, кейіннен әдемі әйелдерді өзінің жеке ләззаты үшін баспана ретінде қолданды. Сондай-ақ, Бао Фангта өзінің сүйікті жұбайы Ван Мантангпен танысады. Бірде ол жолбарыстарды аулап бара жатып қатты жараланды, сондықтан бір ай бойы сотқа қатыса алмады. Бірнеше ай бойы ол Тыйым салынған қаладан тыс жерде тұратын немесе Мин үкіметінің қазынасынан төленген ауыр шығындармен ел аралап саяхаттайтын. Патша сарайына оралып, мемлекеттік істерге қатысуға шақырылғаннан кейін, Чжэнде императоры барлық министрлерін қабылдаудан бас тартты және олардың барлық өтініштерін елемеді. Ол өзінің айналасында евнухтардың көтерілуін де мақұлдады. Сегіз жолбарыстың басшысы Лю Цзинь жас императорды пайдаланып, үлкен күміс пен құндылықтарды ысырап еткен. Алып кеткен қаржының көлемі шамамен 36 миллион фунт алтын мен күміс болды. Тіпті Лю Цзинь императорды өлтіріп, өзінің немере інісін таққа отырғызуды жоспарлаған деген хабарлар да тарады. Лю Цзиньнің жоспары ақырында ашылып, 1510 жылы өлім жазасына кесілді. Алайда, Женгде императорының бүкіл билігі бойы жемқорлық энухтардың көтерілуі жалғасты. Сонымен қатар, Анхуа ханзадасы бастаған көтеріліс және Нин ханзадасы бастаған тағы бір көтеріліс болды. Ануа ханзадасы Чжэнде императорының үлкен әкесінің ағасы, ал Нин ханзадасы оның үлкен әкесінің ағасы болды. Уақыт өте келе Чжэнде императоры өзінің балалық мінез-құлқымен және императорлық билігін теріс пайдалануымен танымал болды. Мысалы, ол сарайда сауда-саттық аймағын орнатып, барлық министрлеріне, евнухтарға, сарбаздарға және сарай қызметшілеріне сарайда саудагер немесе көше сатушысы болып киінуге, ал өзі қарапайым адам болып жүріп, сарайда жүріп-тұруға бұйрық берді. Кез келген ерікті қатысушылар, әсіресе министрлер (оларды кемсітуші және қорлаушы деп санайды) жазаланады немесе қызметінен шығарылады. 1517 жылы Чжэнде императоры өзіне Чжу Шоу (朱壽) деген атпен альтер эго берді, сондықтан ол өзінің императорлық міндеттерінен бас тартып, Даян хан бастаған бірнеше он мың күшті рейдтік экспедицияларды теріске шығару үшін өзін солтүстікке экспедицияға жібере алды. Ол Yingzhou қаласының сыртында жаумен кездесіп, оларды қоршап алып, үлкен шайқаста жеңді. Бұл шайқастан кейін ұзақ уақыт бойы монғолдар Минг аумағына шабуыл жасамады. 1519 жылы Чжэнде императоры Цзянси провинциясына тағы бір экспедицияны басқарды. Бұл экспедиция император кабинетіндегі көптеген адамдарды параға сатып алған, Чжу Чэньхао есімді қуатты ханзаданың Нинг ханзадасының көтерілісін басу үшін жасалды. Ол көтерілісті жергілікті әкімшілік қызметкер Ван Янмин басқарғанын білген соң ғана келген. Женгде императорының кеңесшісі өз әскерін жеңіске жетелемей қалуынан ренжігендіктен, оны қайтадан тұтқындау үшін ханзаданы босатуды ұсынды. 1521 жылдың қаңтар айында Чжэнде императоры Тунчжоу қаласында Нингтің бүлікші ханзадасын өлтірді, бұл оқиға тіпті Қытайдағы португал елшілігімен тіркелді.

Мұсылмандармен қарым-қатынастар

Чжэнде императоры шетелдіктерге қызығушылық танытып, көптеген мұсылмандарды сарайына кеңесші, евнух және елші ретінде шақырды. Оның сарайынан шыққан фарфор сияқты өнер туындыларында араб немесе парсы тілдеріндегі ислам жазулары кездеседі. Орталық Азиялық саудагер Әли Акбар Хатай жазған «Хатайнама» атты саяхатнамасында Пекинде үлкен мешіт болғаны және император оған барып құлшылық еткені айтылады. Брет Хинштің «Қырқылып түскен жеңнің құштарлығы: Қытайдағы еркектердің гомосексуалистік дәстүрі» кітабында Чжэнде императорының Хамидан келген мұсылман көшбасшысы Саид Хусайнмен болған деген гомосексуалистік қарым-қатынасы туралы айтылады. Саид Хусайн Мин әулетінің Түрпан шекаралық соғыстары кезінде Хамиде бақылаушы болып қызмет еткен, бірақ бұл мәлімдемені растайтын қытай деректері жоқ.

Қиындық

1521 жылдың басында Чжэнде императорының қайтысы алдында, астанада "Қара Аурулар" деп аталатын құпия жандар тобы туралы әңгімелер тарады. Олардың шабуылдары үлкен алабөлік тудырды, себебі олар түнде кездейсоқ адамдарға шабуылдап, тырнақтарымен жаралар салған. Соғыс министрі императордан жергілікті қауіпсіздік күштеріне басқаларды қорқытушыларды қамауға бұйрық жазатын императорлық жарлық шығаруды сұрады. Бұл қауіптің арқасында әңгімелердің таралуы тоқтатылды.

Еуропамен байланыс

Шыңти (Женгде) (1506) тұсында батыстан келген шетелдіктер, Фаланки (немесе франктар) деп аталатын, құрмет әкелгендерін айтып, кенеттен Богуге кірді және олардың өте қатты мылтықтарымен жерді алыстан дірілдетті. Бұл туралы сарайға хабар жеткізілді, содан кейін оларды дереу қуу және сауданы тоқтату туралы бұйрық қайтарылды. (Уайли мен Путнам, 1848). Қытаймен еуропалықтардың алғашқы тікелей байланысы Чжэнде императорының тұсында болды. Португалияның Малакка қаласынан Афонсу де Альбукерке жіберген бірнеше алғашқы миссияларда португалдық саяхатшылар Хорхе Альварес және Рафаэль Перестрелло Қытайдың оңтүстігіне қонды және Тюэнь Мун мен Гуанчжоудың қытай саудагерлерімен сауда жасады. 1513 жылы олардың королі, Португалия королі Мануэль I, Фернао Пирес де Андраде мен Томе Пиресті Бейжіңдегі сарай мен Португалияның астанасы Лиссабон арасындағы қарым-қатынасты ресми түрде ашу үшін жіберді. 1520 жылы мамыр айында Нанкинге саяхат жасаған Чжэнде императоры португал елшісіне батасын бергенімен, ол көп ұзамай қайтыс болды. Португалдықтар (олар Кантонда дүрбелең тудырғандары және тіпті ұрланған қытай балаларын жегендері туралы әңгімелер тарады) Қытай билігі, жаңа Бас хатшы Ян Тиньхе басшылығымен, қуылды. Кейіннен заңсыз сауда жалғасқанымен, португалдар мен Мин сарайы арасындағы ресми қарым-қатынас 1540 жылдарға дейін жақсармады, бұл 1557 жылы Мин сарайының Португалияға Макаоны Қытайдағы сауда базасы ретінде құруға келісімімен аяқталды.

Португалияға қарсы қытай-малай одағы

Малай Малакка сұлтандығы Мин Қытайының одақтасы және оған тәуелді мемлекет болды. 1511 жылы Португалия Малакканы басып алып, Малай сұлтандығына қарсы қатыгездік жасағанда, Мин Португалияға күшпен жауап берді. Малакка сұлтаны Махмуд Шахтың португалдардың басып кіруіне қарсы Чжэндэ императорына шағымданғандығынан, португалдар Қытайға келген кезде қытайлықтар тарапынан жауыздықпен қарсы алынды. Малаккадан қашқаннан кейін Бинтан аралында орналасқан Малакка сұлтаны Минге хабарлама жіберді. Бұл, португалдардың Қытайдағы шабуылдары мен қарақшылығымен бірге, Мин билігінің 23 португалды тұтқындап, өлім жазасына кесуіне және қалғандарын азаптауына себеп болды. Португалдар Қытайда сауда бекеттерін құрып, қарақшылық әрекеттер жасағаннан кейін, Мин Ниңбо мен Куанчжоудағы португалдарды толығымен жоюға кірісті. Мин үкіметі Гуанчжоуда бірнеше португал елшісін тұтқындады, азаптап, өлім жазасына кесті, себебі малаккалықтар португалдардың Малакканы басып алуы туралы қытайлықтарға хабарлаған еді. Малаккалықтар португалдардың Малакканы басып алу жоспарларын тек сауда-саттық ретінде жасырғанын және жасаған барлық қатыгездіктерін қытайлықтарға айтты. Португалияның сауда өкілі Томе Пирес тыңшылықта айыпталып, қытай түрмелерінде қайтыс болды. Мин португал елшісін кепіл ретінде ұстап, португалдардан Малакка сұлтанын таққа қайтаруды талап етті. 1521 жылы Тунмен шайқасында Мин португал флотын жеңіп, көптеген португалдарды өлтіріп, тұтқынға алды. Португалдар үш кемемен ғана қашып құтылып, Малаккаға қайта оралды, себебі жел қытай кемелерін соңғы шабуыл кезінде шашыратып жіберді. Мин бірнеше португалды ұрып-соғып, құшақтап өлтірді, ал қалғандарын азаптап өлтірді. Қалған португал тұтқындары темір тізбектермен байланып, түрмеде ұсталды. Қытайлықтар Пирес елшілігінің барлық мүлкін және тауарын тәркіледі. 1522 жылы Мартим Афонсу де Мерло Коутиньо дипломатиялық қатынастар орнату үшін жіберілген тағы бір португал флотының басшысы болып тағайындалды. Шанкаован шайқасында қытайлықтар Коутиньо басқарған португал кемелерін жеңді. Шайқаста көптеген португалдар тұтқынға алынып, кемелер қирады. Португалдар Малаккаға шегінуге мәжбүр болды. Мин Пиресті португалдардан Малакка сұлтанын таққа қайтаруды талап ететін хат жазуға мәжбүр етті. Бұл хатты Қытайдағы малай елшісі жеткізуі керек еді. Мин әулеті қытайлықтар тұтқында ұстаған португал елшісінің тағдыры туралы биліктен қуылған сұлтан Махмуд Шахқа хабар жіберді. Оның жауабын алған соң, қытай шенеуніктері португал елшісін өлім жазасына кесті, денелерін бірнеше бөлікке бөлді. Олардың жыныс мүшелері ауыздарына салынып, өлім жазалары Гуанчжоудың көпшілік орындарында көрсетілді. Бұл португалдардың қытайлықтар үшін "ұсақ теңіз тонаушылары" екенін көрсету үшін жасалды. Тағы да португал кемелері жағаға жеткенде, Мин оларды да ұстап алды, содан кейін оларды өлім жазасына кесті, жыныс мүшелерін кесіп тастады, денелерін кесіп, португалдықтарына дене мүшелерін тағынуға мәжбүр етті, ал қытайлықтар музыкамен тойлады. Жыныс мүшелері мен бастары көрсетілді, жұртшылыққа ілініп қойылды, содан кейін олар тасталып кетті.

Өлім

Чжэнде императоры 1521 жылы 29 жасында, сол кездегі қытайша жас санауы бойынша 31 жасында қайтыс болды. Айтуынша, 1520 жылғы күзде көлде қайықпен жүргенде мас болып, құлап, жартылай суға батып кеткен. Ол Ұлы канал суларынан жұқтырған аурулар салдарынан қайтыс болды. Чжэнде билеушінің зор жігерге ие болғаны, Лю Цзинь, Нин патшасы, Анхуа патшасы және моңғол қаупімен тиянақты күрескені, табиғи апаттар мен обадан туған қиын жағдайларда тиімді әрекет еткені және салықтарды адал ниетпен жинағаны айтылады. Оның билеу кезеңіндегі жетістіктердің көп бөлігі оның өте талантты шенеуніктерінің еңбегі болғанымен, бұл билеушінің қабілетін де көрсетті.