Кіріспе

Мин әулетінің соңғы императоры, 1627-1644 жылдар аралығында билік еткен Чончжэн императоры (; 6 ақпан 1611 – 25 сәуір 1644), жеке аты Чжу Юцзянь, сыпайы аты Деюэ (德約), Мин әулетінің 17-ші және соңғы императоры болды. Ол 1627-1644 жылдар аралығында билік құрды. "Чонжен" – оның билік еткен кезеңінің атауы, "құрметті және сәуікті" деген мағынаны білдіреді. Чжу Юцзянь Тайчан императорының ұлы және Тяньцзи императорының кіші інісі болды, ол 1627 жылы таққа отырды. Ол шаруалардың көтерілісіне қарсы күресті, бірақ солтүстік шекараны маньчжулардан қорғай алмады. 1644 жылы Ли Цзиченг бастаған көтерілісшілер Пекинге жеткенде, ол өзін-өзі өлтіріп, Мин әулетінің құлауына себеп болды. Маньчжулар Цинь әулетін құрды. 1645 жылы өзін Оңтүстік Мин әулетінің Хунгуан императоры деп жариялаған Чжу Юсонг Чончжэн императорына "Сизонг" атағын берді. Тарихи мәтіндерде "Сизонг" – Чончжэн императорының ең көп таралған храмдық аты, тіпті Оңтүстік Мин билеушілері "Сизонгты" "Изонгқа" (毅宗) және кейін "Вейзонгқа" (威宗) өзгертіп жібергенімен. Цинь әулеті Чончжэн императорына "Хуаицзонг" (懷宗) атағын берді, бірақ бұл атақ кейіннен жойылды.

Ерте өмір

Чжу Юцзянь – Тайчан императоры Чжу Чанлуоның және оның төмен дәрежелі кәнизактары Лейди Людың бесінші ұлы. Чжу Юцзянь төрт жаста болғанда, оның анасы әкесі белгісіз себептермен өлімге кесіліп, жасырын жерленді. Содан кейін Чжу Юцзяньді әкесінің басқа кәнизактары тәрбиелеп өсірді. Оны алғаш Консорт Кан тәрбиеледі, ал оның үлкен інісі Чжу Юсяоны асырап алғаннан кейін, Консорт Чжуан тәрбиеледі. Тайчан императорының барлық ұлдары, Чжу Юсяо мен Чжу Юцзяньнен басқа, ересек жасқа жетпей қайтыс болды. Чжу Юцзянь салыстырмалы түрде жалғыз, бірақ тыныш ортада өсті. Тайчан императоры 1620 жылы қайтыс болғаннан кейін, Чжу Юцзяньнің ағасы Чжу Юсяо әкесінің орнына отырып, Тяньци императоры атанды. Ол Чжу Юцзяньге «Синь ханзадасы» (信王) атағын берді және оның анасы Лю ханымды қайтыс болғаннан кейін «Консорт Сян» (賢妃) деп құрметтеді. Чжу Юцзянь 1627 жылы ағасы шақырғанға дейін ауру сылтауымен император сарайындағы мәжілістерге қатыспаудан жалтарды. Сол кезде Тяньци императоры ауыр сырқатқа шалдығып, Чжу Юцзяньнің болашақта Вэй Чжунсянға сүйенуін қалады.

Билік

1627 жылы қазанда Тяньцзи императоры қайтыс болғанда, оның тірі мұрагері қалмады (оның соңғы ұлы бір жыл бұрын құпия Вангонгчан жарылысында қаза тапқан). Императордың інісі, шамамен 16 жастағы Чжу Юцзянь, Чончжэн императоры ретінде таққа отырды. Оның билікке келуіне Тяньцзи императорының жесірі, император ханым Чжан көмектесті, бірақ бас евнух Вэй Чжунсянның императорлық сарайдағы үстемдігін сақтап қалуға тырысқанына қарамастан. Өкім билігінің бастапқы күндерінен бастап Чончжэн императоры Мин әулетінің құлдырауын тоқтатуға бар күшін салды. Оның реформалық әрекеттері мемлекеттік басқарудың азаматтық және әскери сатыларына бағытталды. Дегенмен, жылдар бойындағы ішкі жемқорлық және қазынаның тозуы маңызды лауазымдарға қабілетті министрлерді тағайындауды дерлік мүмкін емес етті. Император өзінің қол астындағыларына күдікпен қарап, ондаған дала қолбасшыларын, соның ішінде Маньчжуларға қарсы солтүстік шекараны қорғауға жетекшілік еткен генерал Юань Чунгуаньды (кейін Цинь әулеті деп аталды) жазалап өлімге кесті. Чончжэн императорының билігі оның лауазым иелері арасындағы фракциялық дауларға қатысты алаңдауымен ерекшеленді, бұл Тяньцзи императорының тұсында елеулі мәселе болған. Інісінің қайтысынан кейін Чончжэн императоры Вэй Чжунсян мен Кэ ханымды, сондай-ақ «Вэй Кэ заговорларына» қатысқан деп күдіктелген басқа да лауазымды тұлғаларды дереу жойды. Осы уақытта Вэй Чжунсянның ықпалынан зардап шеккен Донглин академиясының жақтастары Цзяннань аймағында саяси ұйымдар құрды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Фуше, яки Қайта жаңғырту қоғамы, оның мүшелері – ескі Донглин тобының жаңа буыны болды. Олар 1630 және 1631 жылдарғы императорлық емтихандар арқылы өз өкілдерін жоғары мемлекеттік лауазымдарға орналастыра алды. Вэй Чжунсянның тағдырының өзгеруі Донглин фракциясының сарайдағы ықпалын жаңартты, бұл Чончжэн императорының күдігін тудырды. Донглиннің сүйіктісі Цян Цяньидің Бас хатшы лауазымына үміткерлігі оның қарсыласы Вэнь Тиреннің сыбайлас жемқорлық және фракциялық белсенділік туралы айыптауларына әкелді. Цян Цяньи императордың бұйрығымен тұтқындалды. Бірақ ол көп ұзамай босатылды, бірақ оның мәртебесі қарапайым адам деңгейіне төмендетілді және ол Цзяннаньға оралды. Уэнь Тирен кейіннен өзі Бас хатшы болады.

Шаруалар көтерілісі мен маньчжурлықтардың басып кіруі

17 ғасырдың басында Кіші мұз дәуіріне байланысты туған құрғақшылық пен ашаршылық Мин әулетінің құлдырауын жылдамдатты. Жанг Сяньчжун мен Ли Цзичен бастаған екі ірі халық көтерілісі өршиді, екеуі де 1620 жылдары аштықтан қиналған Шэньси провинциясының кедей адамдары болып, қаруға көтерілді. Сонымен қатар, Мин әскерлері маньчжур билеушісі Хун Тайцзиге қарсы солтүстік шекараны қорғаумен айналысты, оның әкесі Нурхаци маньчжур тайпаларын біртұтас күшке біріктірген еді. 1636 жылы, Ұлы Қытай қорғанысының солтүстігіндегі Мин бекіністеріне қарсы жылдар бойы жүргізілген науқандардан кейін, Хун Тайцзи өзін Цин әулетінің императоры деп жариялады. 1630 жылдары көтеріліс Шэньсиден жақын орналасқан Хугуан және Хэнань провинцияларына тарады. 1633 жылдан 1644 жылға дейін Солтүстік Қытайды қорқынышты Жинши обасы шарпыды. 1641 жылы Сяньян Жанг Сяньчжунның қолына, ал Луоян Ли Цзиченнің қолына түсті. Келесі жылы Ли Цзичен Кайфенгті басып алды. Одан кейін бір жыл өткен соң, Чжан Сяньчжун Учанды басып алып, өзін Си патшалығының билеушісі деп жариялады. Сарай шенеуніктері бүлікші әскерлерді тоқтату үшін бірнеше шындықтан алыс ұсыныстар жасады, соның ішінде садақ тартыс жарыстарын өткізу, уэйсуо әскери колониялық жүйесін қайта жаңғырту және адал емес шаруаларды жазалау. Ли Цзичен 1643 жылдың соңында Сианьды басып алып, оны Чанъань деп атады, бұл қала Тан әулетінің астанасы болған кездегі атауы еді. 1644 жылғы жаңа жылда ол өзін Шунь әулетінің патшасы деп жариялап, Пекинге шабуыл жасауға дайындалды. Осы кезде Чончжэн императоры үшін жағдай қиынға айналды, ол Пекин аймағынан жаңа жасақтарды шақыру және Ұлы Қытай қорғанысындағы Шанхай өтегін қорғаған генерал Ву Сангуиді қайтару ұсыныстарын қабылдамады. Чончжэн императоры жаңа далалық қолбасшы Ю Ингуйді жіберді, ол 1643 жылдың желтоқсанында Сары өзеннен өтіп бара жатқан Ли Цзиченнің әскерлерін тоқтата алмады. Пекинде астананы қорғауға қарт және әлсіз адамдар тартылды, олар жемқорлықпен әрекет ететін евнухтардың салдарынан азық-түлік жетіспеушіліктен азап шекті. Әскерлерге бір жылға жуық жалақы төленбеген еді. Осы уақытта Ли Цзиченнің күштері Тайюаньды басып алуы оның жорығына қосымша күш берді, гарнизондар оған қарсылықсыз беріле бастады. 1644 жылдың ақпан және наурыз айларында Чончжэн императоры сарайды оңтүстікке, Нанкинге көшіру туралы бірнеше ұсынысты қабылдамады, ал сәуірдің басында ол мұрагер ханзаданы оңтүстікке көшіру туралы ұсынысты да қабылдамады.

Өлім

1644 жылдың сәуір айында Мин императорлық сарайы Ву Сангуиге Нингюаньдағы бекінісінен Шанхай асуына қарай әскерін оңтүстікке жылжытуға бұйрық берді. Бірақ, бұл тым кеш болды, және Ву 26 сәуірге дейін Шанхай асуына жете алмады. Пекинге Шунь көтерілісшілерінің Джуён асуы арқылы астанаға жақындап келе жатқаны туралы хабар жетті, ал Чончжэн императоры 23 сәуірде министрлерімен соңғы рет кездесті. Ли Цзиченг императорға бағыну мүмкіндігін ұсынды, бірақ келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Ли 24 сәуірде күштеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Көтерілісшілердің қолына түспеу үшін Чончжэн императоры ұлдарынан басқа барлық императорлық үйдің мүшелерін жинады. Ол қылышын қолданып, Юань тойы мен Жаорен ханшайымын өлтіріп, Чанпин ханшайымының қолын кесті. 25 сәуірде Чончжэн императоры қазіргі Цзиньшань саябағындағы Мейшань тауына барғандығы айтылады. Сол жерде ол өзін ағашқа асып өлтірді немесе белбеумен мойнына түйіп өзіне қол жұмсады. Кейбір мәліметтер бойынша, император өзіне қол жұмсау алдында: «Мен ата-бабаларымның алдында ұяттан өлемін, олардың алдында бетке шыға алмаймын. Көтерілісшілер менің денеме және қызметкерлеріме жасағандарына рұқсат етсін, бірақ императорлық қабірлерді тонамасын және халқымыздың біреуіне де зиян келтірмесін» деп жазған. Алайда, императордың денесін ағаш астында тапқан қызметшінің айтуынша, оның өлімінен кейін қалған жалғыз жазба «тианзи (Көк ұлы)» деген сөздер болды. Император Мин қабірлеріне жерленді. Маньчжурлар Чончжэн императорының өлімін тез пайдаланды: «императордан кек алу» деген желеумен, олар адал Мин әскерлері мен азаматтардан қолдау тапты. Шунь әулеті Ли Цзиченгтің Шанхай асуы шайқасында жеңілгеннен кейін бір жылға жетпеді. Жеңімпаз маньчжурлар Цин әулетінің Шуньцзи императорын Қытайдың барлық билеушісі етіп бекітті. Чончжэн императоры сарайды оңтүстікке, Нанкинге көшіруден бас тартқандықтан, жаңа Цин үкіметі Пекин бюрократиясын көбінесе толықтай басып алып, Минге қарсы күресіне көмектесті. Чончжэн императорының өлімінен кейін, адал күштер Нанкинде Оңтүстік Мин әулетін жариялады, Жү Юсонды (Фу ханзадасы) Хунгуан императоры деп атады. Бірақ 1645 жылы Цин әскерлері Мин әскерінің қалдықтарына қарсы жорыққа шықты. Оңтүстік Мин, қайтадан фракциялық талас-тартыстарға батқандықтан, Циннің шабуылына тойтарыс бере алмады, және Нанкин 1645 жылдың 8 маусымында берілді. 15 маусымда Чжу Юсон тұтқындалып, Пекинге жеткізілді, ал келесі жылы қайтыс болды. Оңтүстік Миннің күші азайып, одан әрі оңтүстікке қарай ығыстырылды, ал Оңтүстік Миннің соңғы императоры Чжу Юланг ақыры Бирмада ұсталып, Юньнаньға жеткізілді және 1662 жылы Ву Сангуимен өлім жазасына кесілді.

Мұра

Чончжэн императоры кейінгі Миннің стандарттары бойынша ерекше қабілетсіз болмаса да, Мин әулетінің тағдырын шешті. Ол әулетті құтқару үшін бар күшін жұмсады. Бірақ, еңбекқор репутациясына қарамастан, императордың параноясы, шыдамсыздығы, жалғандықтары және халқының ауыр жағдайына немқұрайлылығы оның құлдырап бара жатқан империясын қиратты. Оның реформалық әрекеттері Мин билігінің айтарлықтай әлсіреуін ескермеді, ол оның билікке келу кезінде-ақ қанағаттандырмас деңгейге жеткен еді. 17 жылдық билігі барысында Чончжэн императоры жеті әскери губернаторды, 11 аймақтық қолбасшыны атты, қорғаныс министрін 14 рет ауыстырды және бұрын-соңды болмаған 50 министрді Ұлы хатшылыққа (кабинет және канцлерге тең) тағайындады. Мин әулетінің соңғы жылдарында да қабілетті командирлер мен білікті саясаткерлер болғанымен, Чончжэн императорының шыдамсыздығы мен параноялық мінезі олардың ешқайсысына қауіпті жағдайды түзету үшін нақты жоспар құруға мүмкіндік бермеді. Атап айтқанда, Чончжэн императорының Юань Чонхуанды өте нашар негізде өлтіруі шешуші соққы болып саналды. Ол қайтыс болған кезде Юань солтүстік-шығыстағы Мин әскерлерінің бас қолбасшысы болды және Маньчжурлардың күтпеген шабуылына қарсы астананы қорғау үшін шекарадан асығып келді. Оның алдындағы он жылдың көп бөлігінде Юань солтүстікте Мин империясының бекінісі ретінде қызмет етті, империя жеңіліске ұшыраған кезде Мин шекараларын қамтамасыз етуге жауапты болды. Оның әділетсіз өлімі Мин әскерлерінің рухын жойып, Маньчжурлардың Қытайды басып алуына кедергі келтірген маңызды фактордың бірін жойды.

Танымал мәдениетте

Сео Ён Джин 1981 жылғы KBS1 телесериалы "Даемьёнг" басты рөлін ойнады. 2000 жылы Вонг Вай сомдаған, TVB сериалы "Crimson Sabre". 2003 жылы "Махаббат атынан құрбан болу" TVB сериалында Мозес Чан рөлін ойнады.