Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Косоводағы ресми өкілетті миссиясы

Біріккен Ұлттар Ұйымының миссиясы

Біріккен Ұлттар Ұйымының Косоводағы Уақытша әкімшілік миссиясы (UNMIK) – Біріккен Ұлттар Ұйымының Косоводағы ресми өкілетті миссиясы. UNMIK өзінің мандатын "Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне жалпы мақсатқа жетуге көмектесу, атап айтқанда, Косовоның барлық тұрғындарына бейбіт және қалыпты өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ету және Батыс Балқандағы өңірлік тұрақтылықты нығайту" деп сипаттайды. UNMIK 1999 жылғы 10 маусымда қабылданған Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарарына сәйкес құрылды. Бұл қарар Югославия Федеративтік Республикасында халықаралық азаматтық және әскери қатысуға рұқсат берді. Аталған қарарда БҰҰ "Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен Косовоға халықаралық азаматтық және қауіпсіздік күштерін орналастыруға" шешім қабылдады. Косово Ассамблеясы 2008 жылғы 17 ақпанда тәуелсіздік декларациясын қабылдады, ал Косово серб парламент мүшелері сессияны бойкоттады. Бұл декларация Сербия Конституциясының сегізінші бабын бұзады. Сондықтан Сербия бұл декларацияны конституциялық заңнамасына сәйкес заңсыз деп санайды. UNMIK бүгінге дейін бар, бірақ Косово тәуелсіздігін жариялап, жаңа конституцияны қабылдағаннан кейін, сондай-ақ Еуропалық Одақтың Косоводағы құқықтық мемлекет миссиясының (EULEX) құрылғаннан кейін оның күнделікті функциялары айтарлықтай азайды. EULEX Косово билігіне құқықтық мәселелер бойынша, әсіресе полиция, сот және кеден салаларында көмек көрсетеді және қолдайды. 2012 жылдың қыркүйегінде халықаралық бақылау аяқталды және Косово өзінің басқаруына жауапкершілік алды. Косово Сербия (бұрынғы Югославия) үкіметі мен Косовоның этникалық албандардан тұратын халқы арасындағы ұзаққа созылған саяси және аумақтық даудың нысаны болып табылады. Қоғамдық пікір сауалнамалары Косово халқының көпшілігі Косовоның тәуелсіздігін қолдайтынын көрсетеді. Халықаралық деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше елдерінің көпшілігі (193 елдің ішінде) және Еуропа елдерінің көпшілігі Косовоның тәуелсіздігін мойындады (дегенмен, кейіннен 10 ел мойындауларын қайтарып алғаны туралы хабарлар тарады). UNMIK басшысы – Бас хатшының арнайы өкілі (SRSG) және ол БҰҰ мүше мемлекеттерінің кеңесі бойынша Бас хатшы тағайындайды. Каролина Зиаде 2021 жылдың қараша айында SRSG лауазымына тағайындалды.

2006 жыл

Бастапқы мәртебелік келіссөздер Косовоның ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін маңызды техникалық мәселелерге, әсіресе Косоводағы азшылықтардың (әсіресе Косово сербтерінің) құқықтары мен қорғалуына бағытталды. Ахисаари тараптарды 2006 жылдың ақпан айында жергілікті басқаруды орталықтандыру мәселесін талқылау үшін алғашқы тікелей диалогқа жинады, бұл Косово сербтері қауымдастығын қорғаудың маңызды шарасы болды. Келесі кездесулерде экономикалық мәселелер, меншік құқығы, Сербия православие шіркеуінің мұрасын қорғау және Косоводағы азшылықтардың құқықтарына институционалдық кепілдіктер қарастырылды. 2006 жылдың 24 шілдесінде Ахисаари тараптарды Венада мәртебелік шешім бойынша алғашқы жоғары деңгейдегі келіссөздерге жинады, онда тараптар Косовоның болашақ мәртебесіне қатысты өз ұстанымдарын ұсынды. Сербияны президенті Борис Тадич және премьер-министрі Воислав Коштуница, ал Косовоны президенті Фатмир Сейдиу және премьер-министрі Агим Чеку өкілдік етті. Ахисаари кейін баспасөзге кездесуде ешқандай үлкен қадам жасалмағанын, бірақ талқылаудың "ашық және еркіндікпен" өткенін және атмосфераның күткеннен жақсы болғанын айтты. Ахисаари 2006 жылдың 20 қыркүйегінде Нью-Йоркте АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс төрағалық еткен кездесуде Контакт тобының сыртқы істер министрлеріне хабарлама берді. Бұл кездесуде Контакт тобы 2006 жыл ішінде келіссөздер арқылы келісімге қол жеткізуге ұмтылысын растады және Ахисааридің мәртебелік келісімге қатысты жан-жақты ұсыныс әзірлеу жоспарын қолдады. 2006 жылдың соңына жақындағанда, техникалық мәселелерде прогресс болғанына қарамастан, екі тараптың да мәртебе мәселесі бойынша түбегейлі түрде келіспеушілігі сақталды.

2007 жыл

2007 жылғы 2 ақпанда Ахтисаари Белград пен Приштинадағы өкілдерге статустық реттеу туралы ұсыныстың жобасын тапсырды. Ұсыныс Косовоның болашағына қатысты кең ауқымды мәселелерді қамтыды, әсіресе Косовоның албан емес қауымдастықтарын қорғау шараларын, атап айтқанда, үкіметтің өкілеттік беру арқылы орталықсыздандырылуын, Сербия православие шіркеуінің мұрасын қорғауды және албан емес қауымдастықтарға институционалдық қорғауды қарастырды, бұл шаралар кем дегенде үш жыл бойы сақталуы тиіс болды. Жоба "тәуелсіздік" деген сөзді тікелей атамаса да, Косовоның мемлекеттік мәртебесін білдіретін бірнеше ережелерді қамтыды. Атап айтқанда, Келісім жобасы Косовоға халықаралық ұйымдарға мүшелікке үміткер болуға, Косово қауіпсіздік күштерін құруға және ұлттық рәміздерді қабылдауға құқық беретін болды. Ахтисаари тараптармен Венада бірнеше апталық консультациялар жүргізіп, Келісімді аяқтады, оның ішінде 2007 жылғы 10 наурызда екі тараптың президенттері мен премьер-министрлерін біріктірген жоғары деңгейдегі кездесу өтті. Кездесуден кейін екі тараптың басшылары негізгі талаптары бойынша келісімге келуге мүлдем дайын емес екенін мәлімдеді (Косово албандары Косовоның тәуелсіздігін қаласа, Белград Косовоға егемендік беруді жалғастыруды талап етті). Екі тараптың өз ұстанымдарын өзара келісуіне үміт аз екенін түсінген Ахтисаари наурыз айының соңына дейін мәртебелік реттеу туралы өзінің ұсынысын, соның ішінде мәртебелік реттеудің нәтижесі туралы нақты ұсынысын БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне ұсынатынын мәлімдеді. Көптеген халықаралық бақылаушылар бұл келіссөздер Косовоның тәуелсіздігіне, халықаралық бақылау кезеңінде әкеледі деп күтті. Алайда, Ресей президенті Владимир Путин 2006 жылғы қыркүйекте Ресей Косовоның соңғы мәртебесі туралы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынысына вето қоюы мүмкін екенін мәлімдеді, егер ол Грузияның сепаратистік Оңтүстік Осетия және Абхазия аймақтарына қолданылған стандарттардан өзгеше стандарттарды қолданса. Сербиядағы Ресей елшісі Ресей Белград пен Косово албандары үшін де шешім қабылдамаса, вето құқығын қолданатынын мәлімдеді. 2007 жылғы наурызда БҰҰДБ жүргізген сауалнамада Косово албандарының 96 пайызы және Косоводағы серб емес азшылықтардың 77 пайызы Косовоның қазіргі шекараларында тәуелсіз болуын қалаған. Серб азшылығының 78 пайызы Косовоның Сербияның құрамындағы автономиялық провинция болып қала беруін қалаған. Албандықтардың тек 2,5 пайызы ғана Албаниямен бірігуді қалаған. БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі Косово албандарының тәуелсіздікке жетуіне байланысты тағы 70 000 серб босқынына арналған жоспарларды жасады. 2007 жылғы мамыр айының басында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің еуропалық мүшелері, Германия мен АҚШ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарарының орнына келетін, Ахтисааридің ұсыныстарын бекітетін және 120 күндік ауысу кезеңінен кейін Косовоның БҰҰ басқаруын тоқтатататын БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарары жобасын таратты. АҚШ-тың БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі Еуропа мен АҚШ-тың жобасы Ресей қарсылық білдірмесе, Қауіпсіздік Кеңесінде қабылдануы үшін жеткілікті қолдауға ие екенін мәлімдеді. Көптеген бақылаушылар келіссөздердің басында тәуелсіздікті ең ықтимал нәтиже деп күткен болса, басқалары тез шешімнің тиімді болмайтынын болжады. Байланыс тобы қазіргі келіссөздердің нәтижесіне қарамастан, Косовода БҰҰ ҚК 1244 қарастырған азаматтық басқаруды жүзеге асыру, кез келген мәртебелік реттеуді қадағалау және азшылықтардың құқықтарын қорғау үшін жаңа Халықаралық азаматтық кеңсе (ICO) құрылатынын мәлімдеді. НАТО басшылары Косоводағы КФОР күштерінің кез келген мәртебелік келісімнен кейін де сақталады деп мәлімдеді. ЕО полиция және сот саласына баса назар аударатын Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс саясатының құқықтық мемлекет миссиясын құрады. 2007 жылғы шілде айының басында АҚШ, Ұлыбритания және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің басқа да еуропалық мүшелері қолдаған қарар жобасы Ресейдің алаңдаушылығын ескеріп, Ресей мен АҚШ президенттері арасындағы келіссөздерге қарамастан төрт рет қайта жазылды. Ресей екі тарапқа да қанағаттандырмайтын шешімді қолдамайтынын мәлімдеді. Тәуелсіздікті қолдаған мемлекеттердің өкілдері Қауіпсіздік Кеңесінде келісімге қол жеткізіледі деген үмітін білдірді. Бір британдық газетте батыс елдерінің дипломаты келіссөздердің жай-күйі туралы пікірін былай білдірді: "Бұл Ресейге арналған ойын деп айтуға болады, бірақ қазір ойын жүріп жатыр және Ресейдің де үлесі бар". Косовоның мәртебесі туралы резолюция жобасы әлі де Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан бекітілмегенімен, АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктері келісім 2008 жылға дейін қол жеткізілуі мүмкін екенін айтты. АҚШ-тың Еуропа істері жөніндегі мемлекеттік хатшысының орынбасары Хорватиядағы НАТО конференциясының қатысушыларына Косовоның болашағы осы одақтың Румыниядағы кезекті саммитіне дейін шешілуіне үміттенедінін айтты. Егер қарар жобасы сәтсіз аяқталса, тараптар арасында жаңа келіссөздер басталуы мүмкін екені күтілді. 2007 жылғы 16 шілдеде, Қауіпсіздік Кеңесінде көп апталық талқылардан кейін Ресей Ахтисаари ұсыныстары негізінде жасалған Қауіпсіздік Кеңесінің бесінші жобасын қабылдамады. 2007 жылғы 17 шілдеде Ұлыбритания мен Еуропалық Одақтың шенеуніктері Ресейдің қолдауын қамтамасыз ету үшін соңғы жобаны "бірнеше күн ішінде" ұсынуға ниетті екенін мәлімдеді. Еуропалық Одақтың сыртқы саясат басшысы Белград пен Косово албандары арасында жаңа келіссөздерді ұсынып, егер соңғы жоба сәтсіз аяқталса, олар төрт айға созылып, жетекші елдердің Байланыс тобының басшылығымен жүргізілуі тиіс. Косово албандарының пікіріне қанағаттандырмайтын шешім қабылдалмауы Косовода, оның ішінде 2007 жылғы қарашадағы сайлауға дейін зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін деген алаңдаушылықтар сақталуда. Reuters агенттігі хабарлағандай, Косово газеті Zeri Байланыс тобының елдері қыркүйекте Парижде Косово бойынша халықаралық конференция өткізуді қарастырып отырғанын мәлімдеді. Кез келген бір жақты тәуелсіздік жариялауды мойындау орталық мәселе болар еді, бірақ АҚШ шенеуніктері мұндай қадамды қолдауы мүмкін екенін айтса, Еуропалық елдер екі тараптың да бір жақты қадамдарына қарсы шықты. Францияның сыртқы істер министрі және бұрынғы БҰҰ-ның Косово бойынша басшысы Бернар Кушнер бір жақты жариялау Еуропалық Одақты тәуелсіздікті мойындау мәселесінде бөліп тастауы мүмкін екенін ескертті, ал АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Шон МакКормак "дипломатиялық процесті тоқтатудың қажеті жоқ" деді. Косово албандарының тәуелсіздік талаптары орындалмаса, Косовода зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі бар. Келіспеушілікке қарамастан, Еуропалық Одақ провинцияны қабылдау жоспарларын әзірледі. 200 жергілікті қолдау қызметкерлері бар 72 мүшелі Еуропалық Одақтың делегациясы БҰҰ жоспарын іске асыруды қадағалауға, кез келген мәртебелік реттеуді жүзеге асыруды қадағалауға және азшылықтардың құқықтарын қорғауға міндетті болар еді. ЕО-ның бас өкілі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарының іске асырылуын кедері келтірген шенеуніктерді қызметтен босату құқығымен, үкімет шешімдеріне вето құқығына ие болар еді. БҰҰ-ның Косово миссиясына жемқорлыққа қарсы күресуші ретінде тағайындалған Джеймс Вассерстром Косоводағы БҰҰ қызметкерлерінің бұзушылықтары туралы хабарлағаннан кейін қызметтен босатылды.

2008 жыл

Соғыс аяқталғаннан кейін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Косовоны БҰҰ-ның уақытша басқаруына (UNMIK) қосып, НАТО басшылығымен жүргізілетін бейбітшілік сақтау күштері КФОР-ға өкілеттік берген 1244 қарар қабылдады. Дерлік бірден Косовоға оралған албандықтар Косово сербтеріне шабуыл жасап, 200 000-ден 280 000-ға дейін сербтер мен басқа албан еместердің қашуына себеп болды (ескерту: қазіргі уақытта ішкі көшіп қонғандардың саны туралы әртүрлі мәліметтер бар, бағалаулар 65 000-нан 250 000-ға дейін жетеді). Көптеген сербтер тіпті UNMIK қорғауымен де үйлеріне қайтудан қорқады. Amnesty International мәліметінше, Косоводағы бейбітшілік сақтаушылардың болуы әйелдерді сексуалдық құлдыққа сату арқылы адам саудасының өсуіне әкеп соқты. 2001 жылы UNMIK Косово үшін Конституциялық негіздемені жариялады, ол Косовоның сайланған Ассамблеясы, Президенттік кеңсесі және Премьер-министр кеңсесі бар Уақытша Өзін-Өзі Басқару Институттарын (PISG) құрды. Косовода алғашқы еркін, бүкіл Косово бойынша сайлау 2001 жылдың соңында өтті (муниципалдық сайлаулар өткен жылы өткізілген еді). UNMIK кәсіби, көпұлтты Косово полиция қызметінің құрылуын қадағалады. 2004 жылдың наурыз айында Косово соғысынан бері ең ауыр этникалық зорлық-зомбылық оқиғасы болды. 2004 жылғы тәртіпсіздіктерге бірнеше ұсақ оқиғалар себеп болды, олар тез арада кең ауқымды тәртіпсіздікке ұласты. Бұл оқиға наразылық акцияларының себебі болды, себебі осы іс бойынша ешкім тұтқындалған жоқ және жеке айыптама да қойылған жоқ. Наразылық білдіру үшін Косово албандарының наразылары жүздеген серб үйлерін, Сербия православие шіркеулерін (соның ішінде ортағасырлық шіркеулер мен монастырларды) және БҰҰ нысандарын өртеп жіберді. Косово полициясы 2004 жылғы тәртіпсіздіктерге байланысты істерді қарау үшін арнайы тергеу тобын құрды, ал Косово сот кеңесінің мәліметінше, 2006 жылдың соңына дейін қалалық және аудандық прокурорлар тәртіпсіздіктерге байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша 326 айыптау қойған, нәтижесінде 200 айыптау актісі тіркелді: 134 жағдайда сотталған, сегіз адам ақталды және 28 іс тоқтатылды, 30 іс қаралып жатыр. Халықаралық прокурорлар мен судьялар ең сезімтал істерді қарады. Югославия (қазір Сербия) үкіметінің қызметкерлері 1999 жылдан бері "косовский додатак" деп аталатын жәрдемақы алып келеді. 2008 жылдың 17 ақпанында Косово тәуелсіздігін жариялады, ал Косово серб парламент мүшелері отырысты бойкоттады. Сербия премьер-министрі Воислав Коштуница: "Бүгін күш саясаты жалған мемлекет құру арқылы жеңіске жетті деп есептейді" деді. 2008 жылдың тамызында Косово Конституциясы күшіне енгеннен кейін БҰҰ елдегі қайта құрылымдау кезінде қызметкерлер санын 70%-ға қысқарту туралы шешім қабылдады. БҰҰ-ның Косоводағы өкілеттіктерінің көп бөлігі Косово үкіметіне және Косоводағы Еуропалық Одақтың құқық үстемдігі миссиясына (EULEX) берілді.