Кіріспе

АҚШ заңдары міндетті кәсіподақ мүшелігіне және жарна төлеуге тыйым салады.

АҚШ еңбек құқығы аясында "жұмыс құқығы" термині жұмыс берушілер мен еңбек одақтары арасындағы кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдерге тыйым салатын штаттық заңдарды білдіреді. Бұл келісімдер кәсіподаққа мүше емес қызметкерлердің кәсіподақ өкілдігіне қатысты шығындарды көтеруге міндеттемелерін қамтиды. Халықаралық құқықтағы адам құқығы ретіндегі "жұмыс құқығы" анықтамасынан өзгеше, АҚШ-тың "жұмыс құқығы" заңдары жұмыс іздеушілерге жұмыспен қамтуды кепілдеуді мақсат етпейді, керісінше, қызметкердің кәсіподаққа мүше болудан бас тарту құқығын қамтамасыз етеді. 1947 жылғы федералды Тафт-Хартли заңы жеке сектордағы жұмыспен қамтуды реттейді және жұмысқа орналасу үшін кәсіподаққа мүше болуды талап ететін "жабық дүкен" жүйесін тыйым салады, бірақ кәсіподаққа мүше болмай, өкілдік үшін төлем жасауға рұқсат беретін "агенттік дүкені" немесе кәсіподақ дүкеніне мүмкіндік береді. АҚШ штаттары мемлекеттік және жергілікті мемлекеттік қызметкерлерге (яғни мемлекеттік сектор қызметкерлеріне) қатысты өз саясатын белгілейді. Жиырма сегіз штаттың еңбек саясатын белгілеу құқығы бар (заңнама немесе конституциялық ереже бойынша). 2018 жылы АҚШ Жоғарғы Соты "Janus v. AFSCME" ісінде мемлекеттік сектор қызметкерлері үшін "агенттік дүкені" жүйесінің конституцияға қайшы екенін шешті.

Шығу тегі

Еңбек ету құқығы терминін алғаш рет 1848 жылға дейін француз социалистік көшбасшысы Луи Бланк қолданған. Американдық Кәсіпкерлік Институтының мәліметінше, "жұмыс істеу құқығы" терминіне қазіргі қолданыс 1941 жылы "Даллас Морнинг Ньюс" газетінің редакторы Уильям Рэгглз енгізген. PandoDaily мәліметінше, бұл терминді бірінші Қызыл қорқыныш кезінде кәсіподақтарға қарсы зорлық-зомбылықпен байланысты болғандықтан "Америкалық жоспар" терминін алмастыру үшін Вэнс Муз жасаған. Вэнс Муз – Христиандық американдық қауымдастығын басқарған, ертедегі еңбек ету құқығын қолдау тобының мүшесі және Республикалық партияның белсендісі. Муз кәсіподақтарға қарсы заңдарды қолдау үшін нәсілдік сегрегациялық аргументтерді пайдаланды. Slate журналының мәліметінше, еңбек ету құқығы заңдары кәсіподақтардың жұмыскерлерді ереуілге мәжбүрлеуіне тыйым салатын заңнамадан, сондай-ақ келісімшарт бостандығы сияқты құқықтық принциптерден туындаған, олар жұмыс орындарындағы жағдайларды реттейтін заңдар қабылдауға қарсы тұруға бағытталған.

Вагнер актісі (1935)

Ұлттық еңбек қатынастары туралы заң, көбінесе Вагнер заңы деп аталады, 1935 жылы президент Франклин Д. Рузвельттің "Екінші жаңа саясатының" бір бөлігі ретінде қабылданды. Заңның басты ережелерінің бірі компанияның келесілердің кез келгеніне заңды түрде келісе алуы еді: Жабық кәсіподақ, онда жұмысшылар жұмысқа орналасу шарты ретінде кәсіподаққа мүше болуы тиіс. Жабық кәсіподақта, жұмысшы кәсіподақ мүшелігінен қандай да бір себеппен айырылса – мүшелік жарнасын төлемеуден бастап, ішкі тәртіптік жаза ретінде кәсіподақтан шығарылуға дейін – жұмыс берушінің ережелерін бұзбаған жағдайда да жұмыстан босатылуы керек еді. Кәсіподаққа қосылуға рұқсат етілген кәсіподақ, онда кәсіподаққа мүше емес жұмысшыларды жұмысқа алуға болады, бірақ олар белгілі бір мерзім ішінде кәсіподаққа қосылуға міндетті. Агенттік кәсіподағы, онда жұмысшылар кәсіподақ өкілдігінің құнына тең төлем жасауға міндетті, бірақ кәсіподаққа ресми түрде қосылуы міндетті емес. Ашық кәсіподақ, онда жұмысшыны кәсіподаққа мүше болуға немесе оған тең жарна төлеуге мәжбүрлеуге болмайды, сондай-ақ кәсіподаққа мүше болғандығы үшін жұмыстан босатуға да болмайды. Заң 1933 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Ұлттық еңбек қатынастары жөніндегі кеңеске ережелерді бақылауды тапсырды.

Тафт-Хартли заңы (1947)

1947 жылы АҚШ Конгресі Президент Гарри С. Трумэннің ветосын жоққа шығарып, 1947 жылғы Еңбек және басқару қатынастары туралы заңды қабылдады, ол көбінесе Тафт-Хартли заңы деп танылады. Бұл заң Вагнер заңының кейбір бөліктерін күштен шығарды, оның ішінде жабық кәсіподақтарды тыйым салды. Тафт-Хартли заңының 14(b) тармағы жеке штаттарға (бірақ қалалар мен округтар сияқты жергілікті билік органдарына емес) өз юрисдикциясында жұмыс істейтін қызметкерлер үшін кәсіподақ дүкенін және агенттік дүкенін заңсыз деп жариялауға рұқсат береді. Мұндай шараларды заңсыз деп санайтын әрбір штаттың заңы «жұмыс істеуге құқық» мемлекеті деп аталады.

Ағымдағы жағдай

Федералды үкіметтің бүкіл ел бойынша ашық есік саясаты қолданылады, бірақ оның көптеген қызметкерлері кәсіподақтармен өкілдік құқығына ие. Кәсіби спортшыларды өкілдік ететін кәсіподақтарда нақты өкілдік шарттары бар жазбаша шарттар болады (мысалы, Ұлттық футбол лигасы сияқты), бірақ олардың қолданылуы "қолданылуға рұқсат етілген жерлерде және уақыттарда" шектеледі, өйткені Жоғарғы сот жұмыс істеу құқығының қолданылуы қызметкердің "негізгі жұмыс орны" арқылы анықталады деп нақты айтқан. Сондықтан, жұмыс істеу құқығы заңдары бар штаттардағы кәсіби спорт командаларының ойыншылары осы заңдарға бағынады және жұмысын жалғастыру шарты ретінде кәсіподақ төлемақының бір бөлігін төлеуге міндетті емес.

Келіспеуші азшылықтың құқықтары және тиісті сот процесі

Ең алғашқы еңбек құқығына қатысты пікір таластар көпшілікке қарсы ұжымдық келісімге қатысты наразылық білдірген азшылықтың құқығына байланысты болды. Президент Франклин Рузвельттің «Жаңа саясаты» АҚШ Жоғарғы Сотының көптеген шақыруларына себеп болды, оның ішінде 1933 жылғы Ұлттық өнеркәсіпті жаңғырту заңының (NIRA) конституциялықтығына қатысты даулар туды. 1936 жылы «Картер против Картер көмір компаниясы» ісін қарағанда, Сот міндетті ұжымдық келісімдерге қарсы шешім шығарды:

Жалақы мен жұмыс уақытына қатысты әсері – наразылық білдірген азшылықты белгіленген көпшіліктің еркіне бағындыру. Осындай жағдайда «қабылдау» – таңдау жасау емес, күшке бағыну. Көпшілікке берілген билік, шын мәнінде, еріксіз азшылықтың істерін реттеу билігі. Бұл – заң шығару өкілеттігінің ең жағымсыз түрі; себебі бұл тіпті лауазымды тұлғаға немесе ресми органға емес, жеке адамдарға берілген өкілеттік. [А] Мұндай өкілеттік беруге тырысатын заң жеке бостандық пен жеке меншікке қатысты төзбейтін және конституцияға қайшы келетін араласуға баруға әрекеттеніп жатыр. Бұл өкілеттіліктің өрескелдігі және Бесінші түзетуде қорғалған құқықтарды бұзуы соншалық, осы мәселе бойынша осы Соттың бұрынғы шешімдеріне сілтеу жасау жеткілікті.

Қауымдасу бостандығы

Жоғары Соттан басқа, жұмыс істеу құқығының жақтастары АҚШ Конституциясына және бірлесу бостандығына да назар аударады. Олар жұмысшылардың одаққа қосылуға немесе қосылмауға толық құқылы болуы керек екенін айтады, сондықтан жұмыс істеу құқығы жоқ штаттарды "мәжбүрлі одақтастық штаттары" деп атайды. Бұл жақтастардың пікірінше, ұжымдық келісімге мәжбүрлеу арқылы көпшілік одақтардың "әділ үлес" деп атағаны, шын мәнінде қаржылық қысым және таңдау еркіндігін бұзу болып табылады. Одақ келісіміне қарсы шығушы адам, өзі дауыс бермеген ұйымды қаржылық тұрғыдан қолдауға мәжбүр болады, тек қана өзі таңдамаған монополиялық өкілдік алу үшін. Жетінші күндік адвентистер шіркеуі одақтарға қосылуға кеңес бермейді, себебі шіркеудің негізін қалаушыларының бірі Эллен Уайттың жазбаларында көрсетілген және жазушы Диана Джестис айтқандай, адам еңбек одағына қосылғанда "еркін қабілетін жоғалтады".

Адалсыздық

Mackinac Center for Public Policy сияқты жақтаушылар кәсіподақтардың жаңа және қазіргі қызметкерлерді кәсіподаққа мүше болуға немесе ұжымдық келіссөздерге байланысты шығындарды төлеуге, кәсіподақпен жасалған келісімшарттар бойынша жұмысқа қабылдану шарты ретінде міндеттеуінің әділетсіз екенін айтады. Басқа жақтаушылар экономиканың жаңа және дамып келе жатқан салаларында, мысалы, ерікті және үшінші тарап секторында, жаңа көшпендерге, толық емес жұмыс уақытында жұмыс істейтін көмекшілерге, мысалы, тікелей қолдау көрсететін мамандарға лайықты әлеуметтік жәрдемақы беру үшін кәсіподақтардың қажет болуы мүмкін деп санайды.

Саяси үлес

Жұмыс істеу құқығын жақтаушылар, оның ішінде Одақ фактілері орталығы, кәсіподақтардың жасаған саяси жарналары кәсіподақ мүшелерінің пікірін білдірмейді деп мәлімдейді. Бұл мәселенің агенттік дүкені бөлігі бұрын Американың байланыс қызметкерлеріне қарсы "Бек" ісінде Ұлттық еңбек құқығын қорғау қорының қолдауымен қарастырылған болатын. Нәтижесінде "Бек құқықтары" пайда болды, ол кәсіподаққа мүше емес жұмысшы өз қарсылығын білдірген жағдайда, агенттік төлемдерін ұжымдық келісімдерден басқа шығыстарға жұмсауға тыйым салады. Төлемдерге шағымдану құқығы бейтарап сарапшының оны тыңдау құқығын қамтуы керек. "Бек" ережесі тек жеке сектордағы кәсіподақтарға қолданылады, себебі 2018 жылы "Janus v. AFSCME" ісінде мемлекеттік сектордағы кәсіподақтар үшін агенттік төлемдерінің заңдылығы жойылды.

Тегін жүретіндер

Ричард Каленберг сияқты қарсыластар еңбек құқығы туралы заңдар қызметкерлерге «тегін пайдалану құқығын береді, яғни ұжымдық келіссөздердің нәтижесінен ақы төлемей-ақ үлеске ие болуға мүмкіндік туады» деп мәлімдейді. Жарна төлемейтін одақ мүшелеріне төрелік іс жүргізу кезіндегі өкілдік сияқты да басқа да жеңілдіктер қарастырылады. Abood v. Detroit BoE ісінде АҚШ Жоғарғы Соты мемлекеттік сектордағы кәсіподақтарға мүше емес адамдардан агенттік жарнасын алуға рұқсат берді, осылайша мемлекеттік сектордағы қызметкерлер мүшелікке қосылмаған жағдайда да өкілдік құны үшін төлеуге міндетті болуы мүмкін, егер бұл жарналар кәсіподақтың саяси немесе идеологиялық мақсаттарына жұмсалмайтын болса. Бірақ, Janus v. AFSCME ісінде бұл шешім өзгертілді, Жоғарғы Сот мұндай жарналардың мемлекеттік сектордағы кәсіподақтарға қатысты Бірінші түзетуді бұзатынын айтты, себебі мемлекеттік сектордағы кәсіподақтың барлық келіссөздерін саяси қызмет деп қарастыруға болады.

Келісімшарт жасау және бірлесу бостандығы

Қарсыластар еңбек құқығы туралы заңдар бірлесу еркіндігін шектейді және жұмысшылар мен жұмыс берушілерге әділ үлестік төлемдерді қамтитын шарттарға келісуге тыйым салғанда, жеке тұлғалардың жұмыс берушілермен бірлесіп әрекет ету арқылы жасауы мүмкін келісімдерді шектейді. Олар сондай-ақ американдық заң одақтарға әділ өкілдік ету міндетін жүктейді деседі, сондықтан еңбек құқығы бар штаттардағы мүше емес жұмысшылар одақтарды одақ мүшелері төлейтін өтемақысыз шағымдарды қарауға мәжбүрлей алады. Каленберг пен Марвит сонымен қатар Мичиган штатында еңбек құқығы заңын қабылдауға жасалған тыраштар кезінде полиция және өрт сөндірушілер одағын – дәстүрлі түрде республикашылдарға көбінесе жаулықсыз болып келетін одақтарды – заңнан шығару, заңның мақсаты Мичиганның бизнес ахуалын жақсарту ғана емес, партиялық үстемдікке жету екеніне күмән тудырды деген пікірді білдіреді.

Экономикалық әсерді зерттеу

Көптеген зерттеулер жұмыс істеу құқығы заңдарының әсерін қарастырады, бірақ олардың нәтижелері айтарлықтай өзгеше. Зерттеулерде "жұмыс орындарының өсуіне белгілі бір оң әсері" де, әсері жоқ екені де көрсетілген. 2019 жылы American Economic Review журналында MIT, Стэнфорд және АҚШ Халық санағы бюросының экономистері 35 000 АҚШ өндіріс орнына қатысты зерттеу жүргізіп, «жұмыс істеу құқығы заңдарымен өлшенген бизнес ахуалы, ынталандыру басқару тәжірибесін жақсартады» деген қорытындыға келді. 2020 жылы American Journal of Sociology журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, жұмыс істеу құқығы заңдары еңбек одақтарының ықпалын төмендету арқылы экономикалық теңсіздікті күшейтеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Оңтүстік-Шығыс штаттарының өсуін қарастырған экономист Тим Бартик, бұл штаттарда жұмыс істеу құқығы заңдары болғанымен, олар «әртүрлі көлік құралдарының дамуы және өндірісті орталықтан шығаруға көмектескен кондиционерлердің кеңінен қолданылуы» сияқты факторлардың да арқасында пайда тапқандығын айтады. Экономист Томас Холмс, жұмыс істеу құқығы заңдарын штаттарды салыстыру арқылы талдау қиын дейді, себебі осы заңдарды қабылдаған штаттардың арасында басқа да ортақ белгілер бар. Мысалы, жұмыс істеу құқығына ие штаттар көбінесе бизнеске қолдау көрсететін қатаң саясатты ұстанады, бұл жұмыс істеу құқығы заңдарының әсерін анықтауды қиындатады. Холмс жұмыс істеу құқығы бар және жоқ штаттардың шекарасына жақын жатқан аудандарды салыстырып, географиялық және климаттық факторларды тұрақты ұстады. Ол жұмыс істеу құқығы бар штаттардағы өндірістегі жұмыспен қамтудың жиынтық өсімі, жұмыс істеу құқығы жоқ штаттарға қарағанда 26%-ға жоғары екенін анықтады. Зерттеудің дизайнын ескере отырып, Холмс «Менің нәтижелерім жұмыс істеу құқығының маңызды екенін көрсетпейді, бірақ жұмыс істеу құқығы бар штаттар ұсынатын ‘бизнеске бағытталған пакет’ маңызды көрінеді» деп жазады. Сонымен қатар, Кевин Драм және басқалар атап өткендей, бұл нәтиже экономикалық өсімнің жалпы жақсаруына емес, бизнес орындарын көшіруге байланысты болуы мүмкін, себебі Драм жазғандай, «бизнес шығындары төмен және ережелердің аз болған штаттарда орналасуды ұнатады».

Сауалнама жүргізу

2012 жылдың қаңтар айында Индиана штатының жұмыс істеу құқығына қатысты заңы қабылданғаннан кейін, Rasmussen Reports жүргізген телефондық сауалнамада сайлауға қатысуға ниет білдірген азаматтардың 74% «Кәсіподаққа мүше емес жұмысшылар, егер олар жұмыс істейтін компания кәсіподақтық болса, заң бойынша кәсіподақ төлемақысын төлеуге міндетті болу керек пе?» деген сұраққа қарсылық білдірді. Бірақ, «көпшілігі кәсіподаққа мүше емес жұмысшылардың кәсіподақ келісімдерімен алынған жеңілдіктерден пайдалануына дайын емес» екенін көрсетті. 2013 жылдың қаңтар-наурыз айларында сауалнамаға қатысқандардың 43% бұл заңның Мичиган экономикасына көмектесетініне, ал 41% оның зиян келтіретініне сенді.

Саяси қолдау

2012 жылы президент Барак Обама Мичиган штатында еңбек құқығына қарсылық танытты. 2017 жылы Конгресс республикалық мүшелері еңбек құқығын қамтитын ұлттық заң жобасын ұсынды.

Жергілікті немесе күшін жойған заңдар

Кейбір штаттардың бұрын еңбек құқығы туралы заңдары болған, бірақ олар оларды жойды немесе жарамсыз деп жариялады. Сондай-ақ, еңбек құқығы туралы заңдары жоқ штаттардағы кейбір округтер мен муниципалитеттер кәсіподақтардың қауіпсіздік келісімдерін тыйым салатын жергілікті заңдарды қабылдады.

Делавэр штаты

Сифорд 2018 жылы жұмыс істеуге қатысты қаулы қабылдады, бірақ штаттың Бас прокуроры Делавэр заңы бойынша жергілікті билік органдарының мұндай қаулы қабылдауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Кейін сол жылы Делавэр штатының Бас ассамблеясы бұл қаулыны күштен шығарды.

Иллинойс штаты

Линкольнширде жергілікті жұмысқа орналасу құқығы туралы қаулы қабылданды, бірақ ол АҚШ-тың жетінші апелляциялық соты тарапынан күштен шығарылды. АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдану нәтижесінде іс қарастырылмай қалды, себебі аралық уақытта Иллинойс штаттық заңын – «Иллинойс штатындағы ұжымдық келіссөздер бостандығы туралы заңды» қабылдап, осындай жергілікті қаулыларды жарамсыз деп жариялады. 2022 жылғы референдумда Иллинойс штатының сайлаушылары ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығын бекітетін конституциялық түзетуді мақұлдады. Бұл түзету болашақта штаттық заң шығарушы органның немесе жергілікті биліктің жұмысқа орналасу құқығына қатысты заңдар қабылдауына тыйым салады.

Индиана штаты

2012 жылы қабылдауға дейін, республикашылдар бақылауындағы Индиана штатының Бас Ассамблеясы 1957 жылы жұмыс істеуге құқық туралы заңды қабылдады. Бұл, келесі сайлауларда Индиана губернаторының қызметіне және Бас Ассамблеяға демократтардың келуіне әкеп соқты, ал соңында жаңа демократтар бақылауындағы заң шығарушы орган 1965 жылы жұмыс істеуге құқық туралы заңды күштен жойды. Жұмыс істеуге құқық туралы заң кейін 2012 жылы қайта қабылданып, күшіне енді.

Мичиган

Мичиган штаты 2012 жылы жұмыстың бостандығы туралы заңды қабылдады. 2023 жылы демократтар биліктегі үш органның барлығын баурап алғаннан кейін, заң шығарушы орган жұмыстың бостандығы заңын жойлайтын заң жобасын қабылдады, ол губернатор Уитмер тарапынан заңға қол қойылды және 2024 жылы күшіне енді.

Миссури

Заң шығарушы орган 2017 жылы жұмыстың бостандығы туралы заңды қабылдады, бірақ ол күшіне енбестен бұрын 2018 жылғы референдумда қолдау таппады.

Нью-Гэмпшир

Нью-Гэмпшир 1947 жылы жұмыс істеу құқығын қабылдады, бірақ 1949 жылы штат заң шығарушы органы мен губернатор оны күштен шығарды. 2017 жылы Нью-Гэмпшир штатының Өкілдер палатасында жұмыс істеу құқығына қатысты ұсынылған заң жобасы 200–177 дауыспен қабылданбады. 2021 жылы сол заң жобасы қайтадан ұсынылды, бірақ Өкілдер палатасында 199–175 дауыспен тағы да жеңіліске ұшырады.

Жаңа Мексика

Нью-Мексико заңдары бұрын штаттық деңгейде жұмысқа орналасу шарты ретінде міндетті кәсіподақ мүшелігін тыйымдамаған, сонымен бірге рұқсат бермеген, осылайша жергілікті билік органдарына өздерінің еңбек құқығы саясатын белгілеуге мүмкіндік берді. Чавес, Эдди, Ли, Линкольн, Маккинли, Отеро, Рузвельт, Сандовал, Сан-Хуан және Сьерра округтері, сондай-ақ Руидосо ауылы сияқты бірнеше округтер мұндай заңдарды қабылдады. 2019 жылы Нью-Мексико заң шығарушы органы жергілікті еңбек құқығына қатысты заңдарды тыйымдайтын заңнаманы бекітті және ұжымдық шартқа сәйкес жұмыс орындарында кәсіподақ мүшелігі мен кәсіподақ жарналарын төлеу жұмысқа орналасу шарты ретінде талап етуге болады деп мәлімдеді; бұл заңға губернатор Мишель Лужан Гришам қол қойды. 2020 жылы Нью-Мексико заң шығарушы органы 364-ші заң жобасын қабылдады, ол еңбек одағына бірігуді қарастыратын жұмысшылар үшін «картаны тексеру» рәсімдерін қолдануға және ынталандыруға рұқсат береді. Нью-Мексикода мемлекеттік жобалар үшін қазіргі уақытта жобалық еңбек келісімдері талап етілмейді, бірақ кейбір жергілікті билік органдары (әсіресе Берналильо округі мен Альбукерки қаласы) белгілі бір сомадан асатын жергілікті жобалар үшін жобалық еңбек келісімдерін талап ететін қағидаларға ие.