Кіріспе

Британдық дәрігер, евгеник, жазушы және әлеуметтік реформатор (1859–1939)

Генри Хавлок Эллис (2 ақпан 1859 – 8 шілде 1939) – ағылшын-француз дәрігері, евгеник, жазушы, прогрессивті ойшыл және әлеуметтік реформатор, адамның жыныстық қатынасын зерттеген. Ол 1897 жылы гомосексуализм туралы ағылшын тіліндегі алғашқы медициналық оқулықты бірлесіп жазды, сондай-ақ түрлі жыныстық тәжірибелер мен ұмтылыстар, әрі трансгендерлік психология туралы еңбектер жариялады. Ол кейін психоанализде қабылданған нарциссизм және автоэротизм тұжырымдамаларын дамытты. Эллис психоделикалық препараттарды зерттеудің алғашқы зерттеушілерінің қатарында болды және 1896 жылы өзі жүргізген мескалинмен тәжірибесі туралы халыққа жария етілген алғашқы жазбаша есептердің авторы еді. Ол евгениканы қолдады және 1909 жылдан 1912 жылға дейін Евгеника қоғамының 16 вице-президентінің бірі болды.

Ерте өмір және мансап

Эллис, Эдвард Пеппен Эллис пен Сюзанна Мэри Уитлидің ұлы, Суррейдің Кройдон қаласында (қазіргі Ұлы Лондонның бөлігі) дүниеге келді. Оның төрт қарындасы болды, олардың ешқайсысы үйленбеді. Әкесі теңіз капитаны және англикан, ал анасы теңіз капитанының қызы еді, теңізде немесе теңіз жағасында тұратын көптеген туыстары болды. Ол жеті жасында әкесімен бірге саяхатқа шықты, олар Сидней, Австралия; Каллао, Перу; және Антверпен, Бельгия қалаларына тоқтады. Оралғаннан кейін Эллис Уимблдон маңындағы француз және неміс колледжінде оқыды, сосын Митчемдегі мектепке барып оқыды. 1875 жылдың сәуір айында Эллис әкесінің кемесімен Австралияға аттанды. Сиднейге келгеннен кейін көп ұзамай ол жеке мектепте ұстаз болып жұмысқа орналасты. Бірақ оның жеткілікті дайындығы болмағандықтан, жұмыстан шығарылды және Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Каркоардан бірнеше шақырым жерде тұратын бір отбасының тәрбиешісі болды. Ол онда бір жыл тұрды, сосын Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Графтон қаласындағы гимназияда ұстаздық қызметке кірісті. Мектеп директоры қайтыс болғандықтан, Эллис сол жылы мектепті басқарды, бірақ үлкен жетістікке жете алмады. Жыл соңында ол Сиднейге қайтып оралды және үш айлық оқудан кейін екі мемлекеттік жартылай күндік бастауыш мектептің басшысы болды: біреуі – Жаңа Оңтүстік Уэльстің Скон қаласына жақын орналасқан Спаркс Крикте, екіншісі – Джанкшн Крикте. Ол бір жыл бойы Спаркс Криктегі мектеп үйінде тұрды. Өзінің өмірбаянында ол былай деп жазды: «Австралияда мен дене саулығымды жақсарттым, жан тыныштығына қол жеткіздім, өмірлік мақсатым ашылды, кәсіби жолымды таңдауға мүмкіндік алдым, мен әдебиетте суретші болдым; осы бес нәрсе менің өмірімдегі барлық қызметімді қамтыды. Олардың кейбіреулеріне Австралияның ортасының көмегінсіз де жетер едім, бірақ бәріне емес, ал көптегендеріне Ливерпуль тауларының уақытша уысынан құтылмасам, ешқашан жете алмас едім».

Медицина және психология

Эллис 1879 жылдың сәуір айында Англияға оралды. Ол сексуалдық зерттеулермен айналысуға шешім қабылдаған еді және алғашқы қадамы – дәрігерлік біліктілік алу екенін түсінді. Ол Санкт-Томас ауруханасының медициналық мектебінде оқыды, қазір ол Лондон Корольдік колледжінің бөлігі, бірақ тұрақты медициналық тәжірибесі болған жоқ. Оның оқуына шағын мұра және Елизавета мен Яков дәуірінен бұрынғы, аса танылмаған пьесалардың «Мермейд» сериясындағы еңбектерін редакциялаудан түскен табыс көмектесті. 1883 жылы ол «Жаңа өмір» қоғамына қосылды, онда басқа әлеуметтік реформаторлар – Элеонора Маркс, Эдвард Карпентер және Джордж Бернард Шоупен танысты. Эллистің «Сексуалдық инверсия» кітабының 1897 жылы ағылшын тіліне аударылған нұсқасы, Джон Аддингтон Саймондспен бірлесіп жазылған және 1896 жылы неміс тілінде жарық көрген, гомосексуализм туралы алғашқы ағылшын медициналық оқулығы болды. Онда еркектер арасындағы гомосексуалистік қатынастар сипатталады. Эллис гомосексуализмді ауру, аморальдық немесе қылмыс деп санамағандықтан, гомосексуализм туралы алғашқы объективті зерттеуді жазды. Бұл еңбекте бір жынысты махаббаттың жас және гендерлік шектеулерден асып түсетіні айтылады. Сондай-ақ, шығармада бисексуал термині жиі қолданылады. Кітаптың бірінші басылымын Саймондстың мұрагері сатып алды және екінші басылымда Саймондстың есімін атауға тыйым салды. 1897 жылы кітап сатушы Эллистің кітабын сақтағаны үшін сотталды. Гомосексуализм термині Эллиске жатқызылғанымен, ол 1897 жылы: «Гомосексуализм – варварлық гибридтік сөз, мен оған жауапкершілік алмаймын» деп жазды. Шындығында, гомосексуализм сөзін 1868 жылы венгр жазушысы Карл Мария Кертбени ойлап тапқан. Эллис автоэротизм және нарциссизм психологиялық концепцияларын дамырған болуы мүмкін, олар кейіннен Зигмунд Фрейдпен одан әрі жетілдірілді. Эллистің ықпалы Радклиф Холлға жеткен болуы мүмкін, ол «Сексуалдық инверсия» жарық көрген кезде шамамен 17 жаста болған. Кейін ол өзін «сексуалдық инверт» деп атады және «Мисс Огилви өзін табады» және «Жалғыздық құдыры» романдарында әйелдердің «сексуалдық инверттері» туралы жазды. 1928 жылдың 14 мамырында Эллис «Жалғыздық құдыры» ісінің сот отырысында куәгерлік беруден бас тартқанда, Норман Хейр оның орнына куәгер болып келуге тиіс болды, бірақ ешқандай куәгер шақырылмады.

Эонизм

Эллис қазіргі кезде трансгендерлік құбылыстар деп аталатын құбылыстарды зерттеді. Магнус Хиршфельдпен бірге Хавелок Эллис гомосексуализмнен бөлек және ерекше жаңа санатты орнатуда сексология тарихындағы маңызды тұлға саналады. Хиршфельдтің трансвестизм туралы зерттеулерімен таныс болған, бірақ оның терминологиясына келіспеген Эллис 1913 жылы осы құбылысты сипаттау үшін «сексо-эстетикалық инверсия» терминін ұсынды. 1920 жылы ол «эонизм» терминін енгізді, оны тарихи тұлға – Шевалье д’Эонның есімінен алған. Эллис түсіндірді:

Психикалық тұрғыдан алғанда, менің ойымша, эонист – еліктеудің және қадірленген нысанмен теңесудің эстетикалық көзқарасын жоғары дәрежеде бейнелейді. Әрбір ер адам өзі сүйген әйелмен өзін теңестіруі – қалыпты жағдай. Эонист осы теңесуді шамадан тыс алып кетеді, бұл оның сезімтал және әйелдік жаратылысымен ынталандырылады, ол невроздық негізде еркектік сексуалдық жетілмеушілікпен байланысты. Эллис эонизмді «өте кең таралған аномалия» деп тапты және «сексуалдық ауытқулардың арасында гомосексуализмнен кейінгі жиіліктегі» құбылыс деп санап, оны «сексуалдық дамудың өтпелі немесе аралық формалары» қатарына жатқызды. Фрейдтік дәстүрдегідей, Эллис «анаға тым жақын байланыс» эонизмді ынталандыруы мүмкін деп болжады, сонымен қатар ол «мүмкін, бұл эндокриндік тепе-теңдіктің бұзылуына себеп болады» деген пікірде болды. Эллистің «Менің өмірімде» атты автобиографиясында, оның достары оның сексуалдық сарапшы ретінде танылуына қатты риза болды. Кейбіреулері оның 60 жасқа дейін импотенциядан зардап шеккенін білді. Кейін ол әйелдің зәр шығаруын көру арқылы қоздырылатынын анықтады. Эллис осыны «ундинизм» деп атады. Әйелі қайтыс болғаннан кейін Эллис француз әйелі Франсуаза Лафиттпен (әлдеқайда танымал Франсуаза Делиль) қарым-қатынас құрды.

Эвгеника

Эллис евгениканы қолдаушы болды. Ол Евгеника білім беру қоғамының вице-президенті қызметін атқарды және осы тақырыпта, соның ішінде «Әлеуметтік гигиенаның міндеті» еңбегінде жазды:

Соңында, көрінеді, жеке немесе мемлекеттік болсын, барлық жеке фактілер – биологиялық және психикалық, қалыпты және аурулы – тиісінше және жүйелі түрде тіркелетін жалпы жүйе, егер біз жарысты жалғастыруға ең лайықты немесе ең лайықсыз адамдарды анықтау үшін нақты нұсқау алатын болсақ, сөзсіз қажет болады. Жаны ашыған адам қаңғыбасқа тиын лақтырады, одан да терең сезімтал адам оған үй салады, осылай ол қайыр сұрау қажеттігінен құтылады; бірақ, мүмкін, ең радикалды ашыққан адам – қаңғыбас туылмауына қол жеткізеді. Оның ерте жазбаларында Эллис нәсілдік иерархиялар жүйесінің бар екендігі туралы пікірмен келіскені және батыс емес мәдениеттер «төменгі нәсілдер» деп есептелгені анық көрінеді. Евгеникалық тақырыптар туралы тікелей сөйлемес бұрын, ол осы «төменгі нәсілдердегі» гомосексуализмнің кең таралғандығын мінез-құлықтың жалпыға ортақ екендігін көрсету үшін пайдаланды. Эллис «Сексуалдық инверсиялар» еңбегінде Ұлыбританиядағы гомосексуализмнің көптеген жағдайларын ұсынғанда, ол әрқашан субъектінің нәсілін және адамның «тегінің» денсаулығын атап өтуге тырысты, оған олардың нейропатиялық жағдайлары мен ата-аналарының денсаулығы кірді. Алайда, Эллис гомосексуализмді евгениканың белсенді түрде қарастыру қажетті мәселе деп санамағанын, өйткені ол бұл практика қоғамда қабылданғаннан кейін гомосексуалистік бейімділіктері бар адамдар үйленбеуді таңдайтынын және осылайша «гомосексуалистік тұқым қуалауды» тоқтатуға болатынын сезінді. Социологиялық қоғамдағы пікірталас кезінде Эллис евгеник Фрэнсис Гальтонмен хат алмасып, ол некеге шектеулерді қолдап, баяндама жасады. Гальтон евгениканы үй жануарларын өсірумен салыстырса, Эллис евгеникалық ережелерді халыққа қолдану алдында үлкен сақтық қажет деп ойлады, өйткені «біз әлі тұқым қуалаудың қаншалықты нәзік және кең ауқымды екенін толық түсінбедік». Оның орнына, үй жануарларынан айырмашылығы, адамдар кіммен жұптасатынын өздері шешеді, сондықтан Эллис бұл мәселенің маңыздылығы туралы халыққа білім беруге көбірек назар аудару қажет деп мәлімдеді. Осылайша Эллис көптеген замандас евгениктерден гөрі орташа көзқараста болды. Шын мәнінде, Эллис Гальтонның ұрпақ алу шектеулері неке шектеулерімен бірдей деген басты идеяларымен де келіспеді. Эллис ұрпақ тудыруға лайықсыз адамдар некеден басқа да барлық артықшылықтарды алуға құқылы екенін сенді, ал оған тыйым салу – шыдай алмайтын ауыртпалық. Оның ойынша, осы себепті евгеника «дұрыс түсінілмей, мазаққа түсіріліп, сәнді құбылыс ретінде қарастырылды». Өмір бойы Эллис Евгеника қоғамының мүшесі және кейін кеңес мүшесі болды. Сонымен қатар, ол Бірінші Халықаралық евгеника конгресінің Бас комитетінде рөл атқарды.

Жастық шақтағы жыныстық импульс

Эллистің 1933 жылы жарық көрген «Секс психологиясы» кітабы, оның адамдардың жыныстық қатынасқа деген қызығушылығының көптеген көріністерінің бірі болып табылады. Ол бұл кітапта балалардың жыныстық сезімдерін уақыт және қарқындылық тұрғысынан қалай әртүрлі бастан өткеруі мүмкін екенін егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол бұрын балалық шақта адамдарда мүлдем жыныстық құштарлық болмайды деп есептелгенін айтады. «Егер ерте жаста жыныстық құштарлықтың қалыпты болуы мүмкін емес десек, онда оның сол кездегі әрбір көрінісі ‘бұзық’ болуы керек», – деп қосады ол. Ол тіпті ерте даму кезеңінде және жыныс мүшелерінің төменгі функционалдық деңгейінде жыныстық ынталандырудың кең ауқымды екенін атап көрсетеді. Оның сөзіне қарағанда, кейбір нәрестелердің жыныс мүшелеріне реакция жасау қабілеті, «тітіркенудің рефлекстік белгілері» ретінде қарастырылатын, көбінесе жақсы есте сақталмайды. Осы көріністердің егжей-тегжейі есте сақталмағандықтан, оларды ләззатты деп анықтау мүмкін емес. Дегенмен, Эллис екі жыныстың көптеген өкілдері бала кезінде жыныс мүшелерімен байланысты жағымды сезімдерді еске алатынын айтады. «Олар (кейде ойланғандай) жасырылмаған», – дейді ол. Бірақ олар көбінесе ересектерге айтылмайды. Эллис олардың әдетте ерекшеленетінін және басқа кез келген қарапайым тәжірибеге қарағанда осы қарқынды кездесудің өзгешелігі үшін есте сақталады деп санайды. Эллис жыныстық өзін-өзі қоздырудың ерте жаста болатынын мәлімдейді. Ол XIX ғасырда өз зерттеулерін жариялаған француз ғалымдары Марк, Фонсагривс және Перез сияқты авторларды атады. Олардың зерттеулері көрсеткендей, бұл «ерте жас» жасөспірім шаққа жақын жасқа ғана қатысты емес. Осы авторлар екі жыныстың да балаларының үш-төрт жасынан бастап мастурбация жасағаны туралы деректер келтіреді. Эллис Робидің зерттеулеріне сүйене отырып, ұлдардың алғашқы жыныстық сезімдері бес пен он төрт жас аралығында пайда болатынын айтады. Ал қыздарда бұл жас сегізден он тоғызға дейін. Екі жыныстың да өкілдерінде алғашқы жыныстық тәжірибелер көбінесе ертерек емес, кейінгі жылдары жиірек кездеседі. Эллис Г. В. Гамильтонның зерттеулеріне сілтеме жасайды, онда еркектердің 20 пайызы мен әйелдердің 14 пайызы алты жасқа дейін жыныс мүшелерімен ләззат алатыны анықталған. Бұл Эллистің Кэтрин Дэвис жүргізген зерттеулеріне сілтеме жасауымен толықтырылады, онда он бір жасқа дейін ұлдардың жиырмадан жиырма тоғыз пайызы және қыздардың қырық тоғыздан елу бір пайызы мастурбация жасағаны анықталды. Бірақ келесі үш жылда ұлдардың көрсеткіштері қыздардан басып өтті. Эллис сондай-ақ жыныстық қоздырудың әртүрлі деңгейлері туралы идеяны дамытуға үлес қосты. Оның пікірінше, барлық балалар жыныстық тітіркенуді немесе ләззат беретін эротикалық сезімдерді сезіне алады деп есептеу қателік. Ол бейкүнә балаға жыныс мүшелерін қоздырудың нәтижесінде ләззатты эрекцияға қол жеткізуге болатынына сендіруге тырысқан жағдайларды келтіреді. Кейбір балалар мұндай әрекетке қол жеткізе алмай, жасөспірім шаққа дейін ерекшелену мен жыныстық қатынасқа түсуге дайындықсыз болады. Соңында Эллис балалардың «жыныстық және жыныстық қабілеттерінің кең ауқымы» бар деген қорытындыға келеді. Эллис тіпті тұқым қуалудың да жыныстық қоздыру деңгейіне әсер ететінін қарастырады, «бұзық тұқым қуалаушылығы» және/немесе гиперсексуалдық ата-аналары бар балалар «ертерек қоздырылады» деп мәлімдейді.

Автоэротизм

Эллистің автоэротикаға деген көзқарасы өте толық болды, ол мастурбациядан гөрі көп нәрсені қамтыды. Эллис бойынша, автоэротика – кең ауқымды құбылыстар жиынтығы. Эллис 1897 жылғы «Секстің психологиясы бойынша зерттеулер» кітабында автоэротизмнің түрлі деңгейде болатынын айтады, субъектінің пассивтілігімен сипатталатын эротикалық арманнан бастап, «ақыл-есі дұрыс емес адамдар арасында байқалатын, ұятсыз сексуалдық өзін-өзі манипуляциялау әрекеттеріне» дейін. Эллис сондай-ақ, автоэротикалық құштарлықты етеккір сияқты физиологиялық процестердің күшейте алатынын айтады. Оның сөзіне қарағанда, осы кезеңде, әдетте автоэротикаға бейімділік сезінбейтін әйелдердің мастурбация жиілігі артады. Алайда, бұл тенденция өз жыныстық сезімдерін жақсы түсінбейтін және жыныстық немесе жалпы денсаулық проблемаларынан зардап шегетін әйелдерде, олардың «сексуалдық сезімсіздікке» шалдығуына байланысты байқалмайды. Эллис автоэротикалық бейімділіктердің некеге қалай әсер ететіні туралы қоғамдық алаңдаушылықты да көтереді. Ол автоэротиканы некелердің азаюымен байланыстырады. Некелер азая берген сайын, ол автоэротиканың ерлер мен әйелдер үшін де көлемі мен қарқындылығы артатынын қорытады. Сондықтан, ол бұл мәселені моралисттер мен дәрігерлер үшін осы тәжірибелердің психологиялық себептерін зерттеп, оларға қатысты дұрыс көзқарас қалыптастыру үшін маңызды деп санайды.

Иісі

Эллис иіс сезу, қашықтықта тиімді болмаса да, жыныстық тартылысқа, демек жұптасу таңдауына әсер етеді деп сенді. 1905 жылы жазған «Адамдағы жыныстық таңдау» кітабында Эллис иіс сезудің жыныстық таңдаудағы рөлі туралы пікір білдіреді. Оның сөзіне қарағанда, иіс сезу қажеттілігі азайғанмен, біз әлі де жыныстық таңдауда оған сүйенеміз. Иіс сезудің жыныстық тартылысқа қосатын үлесі кейбір климаттарда арта түседі. Эллис жылы климатта нормативті халықтың жыныстық және басқа да жағымды иіс сезімдеріне сезімталдығы күшейетінін айтады. Осы себепті, ол адамдардың Шығыста, әсіресе Үндістанда, сондай-ақ «еврей және мұсылман елдерінде» иістерден ләззат алатынын айтады. Эллис түрлі нәсілдердің ерекше иістерін сипаттап, жапондықтардың дене иісі ең нашар екенін көрсетеді. Эллис өз тұжырымын былай аяқтайды: «Жалпы алғанда, адамның күнделікті өмірінде иістер маңызды рөл атқарады және қызығушылық тудыратын мәселелерді көтереді, бірақ олардың нақты жыныстық таңдаудағы дәлелденген үлесі салыстырмалы түрде шағын».

Әйелдер мен контрацепция туралы пікірлер

Эллис феминизмді евгеникалық тұрғыдан қолдады, феминизм әйелдерге ұсынылған әлеуметтік, экономикалық және сексуалдық таңдаулардың артуы әйелдердің евгеникалық тұрғыдан сау серіктестерді таңдауына себеп болады деп ойлады. Оның пікірінше, зиялы әйелдер ақыл-ойы кеміс еркектерге үйленуге немесе бала тууға мәжбүр болмайды. Эллис тууды реттеуді эволюциялық прогрестің жалғасы ретінде қарастырды, табиғи прогресс әрдайым көбеюге кедергілерді арттырудан тұрады, бұл ұрпақтың азаюына, бірақ олардың сапасының айтарлықтай артуына әкеледі. Евгеникалық тұрғыдан алғанда, тууды реттеу – нәсілді жақсарту үшін құнды құрал. Алайда, Эллис тууды реттеуге кездейсоқ түрде қолдануға болмайтынын, себебі жүктіліктің азаюы зиян келтіруі мүмкін екенін, бірақ оның орнына белгілі бір "топтардың" сапасын жақсарту үшін мақсатты түрде қолдану қажет екенін атап өтті. Ол "жоғары топтардың" тууды реттеу туралы білетінін және оны қолданатынын, ал "төмен топтардың" ешқандай бақылаусыз көбейетінін байқады. Эллистің бұл мәселені шешу жолы – білім беруде контрацепцияға баса назар аудару, өйткені бұл білімді ең қажетті деп санайтын халыққа таратуға мүмкіндік береді. Эллис евгеникалық таңдауды іске асырудың жалғыз жолы – тууды реттеу екенін айтты, өйткені басқа бір ғана мүмкіндік – "сай емес" адамдар үшін жыныстық қатынастан кең ауқымда бас тарту.

Стерилизация туралы пікірлер

Эллис евгеникалық мақсаттар үшін екі жынысты да кастрациялау идеясына қатысты үлкен қарсылық танытты. 1909 жылы Берн кантонындағы психиатриялық емханада ережелер енгізіліп, «жарамсыз» деп танылған немесе күшті сексуалдық құштарлықтары бар адамдар міндетті түрде стерилизациялануы мүмкін болды. Бір жағдайда бірнеше ер адамдар мен әйелдер, соның ішінде эпилептиктер мен педофилдер кастрацияланды, олардың кейбіреулері өз еркімен сұраған. Нәтижелер жағымды болды, яғни ешкім сексуалдық қылмыс жасаған жоқ, бірақ Эллис бұл практикаға берік қарсы болды. Оның пікірінше, сексуалдық күштер сексуалдық органдарда емес, мида орналасқан. Сонымен қатар, ол жыныс бездері организмнің жұмыс істеуі үшін қажетті маңызды гормондардың көзі болып табылады және оларды алып тастау пациентке ауыр зиян келтіруі мүмкін деп санады. Алайда, Эллис өзінің заманында вазектомия мен фаллопий түтіктерін байлап тастау кеңіне түскенін көрді, бұл органды толығымен алып тастамай, стерилизация жасауға мүмкіндік берді. Бұл жағдайларда Эллис көбірек қолдау көрсетті, бірақ «жарамсыз адамдарды стерилизациялау, егер ол практикалық және гуманитарлық шара болса және жалпы қолдауға ие болса, онда оған ұшыраған адамның ерікті болуы керек, ешқашан міндетті емес» деген принципінен айнымады. Оның осындай жүйеге қарсылығы тек моральдық емес еді. Эллис жағдайдың практикалық жағын да ескерді, егер психикалық жағдайы нашар адамды стерилизацияға мәжбүрлесе, ол одан да тепе-теңдігін жоғалтып, қоғамға қарсы әрекеттер жасауы мүмкін деп болжады. Эллис мәжбүрлі стерилизация идеясына ешқашан келіспесе де, бұл шектеуді айналып өтудің жолдарын іздеуге дайын болды. Оның назары евгениканың әлеуметтік мақсаттарына аударды және Эллис «еріктілерді» стерилизацияға көндіру үшін оларға әлеуметтік жәрдемақыны тоқтату сияқты шараларға дайын болды. Білім беру арқылы «жарамсыз» деп санағандарды сендіруді артық көретін Эллис, мәжбүрлеуді де құрал ретінде қолдады. Сонымен қатар, ол қоғамды қайта құру және әлеуметтік гигиенаны жақсарту үшін евгеника және тууды шектеу туралы идеяларды білім беру жүйесіне енгізуді қолдады. Эллис үшін стерилизация – психикалық жағдайы нашар адамдарға қолдануға болатын жалғыз евгеникалық құрал сияқты көрінді. Шындығында, «Жарамсызды стерильдеу» атты еңбегінде Эллис тіпті жарамсыз адамдарды институционализациялау олардың бала тууының толық алдын алуға кепілдік бермейтінін және осылайша «қоғамның, тіпті ұлттың ауыртпалығы артатынын» айтты. Ол стерильдеуді кез келген топқа қатысты қолдануға құштарлықпен қарамады, бірақ «практикалық балама не?» деп өзін-өзі сұрады.

Психоделиктер

Эллис психоделикалық препараттарды зерттеудің алғашқы зерттеушілерінің бірі және 1896 жылы өзі жүргізген мескалинмен тәжірибе туралы жұртшылыққа жарияланған алғашқы жазбаша есептердің авторы болды. Ол Ұлы жұма күні түстен кейін Лондонның Темпл ауданындағы өз бөлмесінде үш Lophophora williamsii гүл шоғынан жасалған тұрымды ішіп алды. Шамамен 24 сағатқа созған тәжірибе кезінде ол өте айқын, күрделі, түрлі-түсті, жағымды иісті галлюцинациялардың көптеген түрлерін байқады, олар абстрактілі геометриялық пішіндерден және көбелектер мен басқа да жәндіктер сияқты нысандардан құралды. Ол тәжірибе туралы есебін 1898 жылы "The Contemporary Review" журналында жариялады ("Mescal: A New Artificial Paradise"). Мақаланың тақырыбы сананы өзгертетін заттардың әсері туралы бұрынғы еңбекке, француз ақыны Шарль Бодлердің 1860 жылы жарық көрген "Жалған жұмақтар" (Les Paradis artificiels) кітабына сілтеме жасайды (онда опиум мен гашишпен жасалған тәжірибелердің сипаттамалары келтірілген). Эллис тәжірибедегі эстетикалық сапаға настолько әсерленді ki, ол пейоттың бірнеше үлгісін ирландиялық ақын У. Б. Йейтске сыйлады. Ол "Алтын таң" герметикалық орденінің мүшесі болды, ал басқа мескалин зерттеушісі Алестер Кроули да осы ұйымға кірген.

Кейінгі өмір және өлім

Эллис 1931 жылдың қаңтарында стерилизация мәселесіндегі ұстанымына байланысты Эвгеника қоғамының мүшесі лауазымынан бас тартты. Эллис өмірінің соңғы жылын Суффолк графтығындағы Хинтлешемде өткізді, ол 1939 жылдың шілдесінде қайтыс болды. Оның күлі кремациядан кейін Солтүстік Лондондағы Голдерс Грин крематорийінде шашылды.