Матье Кереку: Бенин президентінің өмір жолы мен саясаты

Кіріспе

Бенин президенті (1972–1991, 1996–2006)

Матье Кереку (ма. тjø ke.ʁe.ку; 2 қыркүйек 1933 – 14 қазан 2015) – бенин саясаткері, 1972 жылдан 1991 жылға дейін Бенин Халық Республикасының, ал 1996 жылдан 2006 жылға дейін Бенин Республикасының президенті болды. Әскери төңкеріс жасап билікті басып алғаннан кейін, ол елді 19 жыл бойы басқарды, оның көп бөлігін ресми түрде марксистік-лениндік идеологиямен жүргізді, содан кейін 1990 жылғы Ұлттық конференцияда оның өкілеттіктерінен айырылды. Ол 1991 жылғы президенттік сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ 1996 жылғы сайлауда қайтадан президенттікке сайланды және 2001 жылы даулы жағдайда қайта сайланды.

Әскери қызмет

Керэку 1933 жылы Францияның Дагомея штатының солтүстік-батысындағы Куарфа ауылында дүниеге келген. Қазіргі Мали мен Сенегалдағы әскери мектептерде оқығаннан кейін, тәуелсіздік алғаннан кейін, 1961 жылдан 1963 жылға дейін Дагомея президенті Хьюберт Маганың лагерь көмекшісі болды. 1967 жылы желтоқсанда Морис Куандетте жасаған төңкерістен кейін, оның туысы Керэку әскери революциялық кеңестің төрағасы болды. Билік басындағы алғашқы екі жылында Керэку тек ұлтшылдық көзқарасын білдірді және елдің революциясы "шетелдік идеологияны көшірумен ауыртпалықтандырмайды. Біз коммунизмді, капитализмді немесе социализмді қаламаймыз. Бізде Дагомеяның өз әлеуметтік және мәдени жүйесі бар". Бірақ 1974 жылдың 30 қарашасында ол мемлекет марксизм-ленинизмді қабылдағанын жариялады. Бір жылдан кейін елдің атауы Дагомея Республикасынан Бенин Халық Республикасы болып өзгертілді; банктер мен мұнай өнеркәсібі мемлекеттік меншікке берілді. Бенин халықтық революциялық партиясы (Parti de la révolution populaire du Bénin, PRPB) жалғыз билік партиясы ретінде құрылды. 1980 жылы Керэку Революциялық Ұлттық Ассамблеяның президенті болып сайланды және 1987 жылы армиядан зейнеткерлікке шықты. Керэкудің марксизм-ленинизмге көшуі негізінен прагматикалық ойларға байланысты болды және Керэкудің өзі шын мәнінде солшыл радикал емес екендігі айтылды; жаңа идеология заңдылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді, жаңа режимді бұрынғылардан ажыратудың жолы болды және этникалық саясаттан гөрі кең ауқымды біріктіруші қағидаларға негізделді. Керэку режимі бастапқыда елдің солтүстігінен де, оңтүстігінен де офицерлерді қамтыды, бірақ жылдар өткен сайын солтүстік аймақтың өкілдері (Керэку сияқты) басымдыққа ие болды, бұл режим этникалық негізде құрылмаған деген ойды жоққа шығарды. Керэку режимі 1970 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың соңына дейін жаңадан қабылданған идеологиялық мақсаттарын іске асыруда қатал және белсенді болды. 1974 жылы жас революционерлердің ықпалымен "Лигурлар" үкіметі социалистік бағдарламаны іске қосты: экономиканың стратегиялық секторларын ұлттандыру, білім беру жүйесін реформалау, ауыл шаруашылығы кооперативтерін және жаңа жергілікті басқару құрылымдарын құру, сондай-ақ "феодалдық күштерді", оның ішінде рулық байланыстарды жою науқаны қолға алынды. 1970 жылдардың соңында режим радикализмінің көп бөлігін тастап, Керэку жеке бақылауын нығайта отырып, қарапайым социалистік бағытқа көшті. Бенин режимінің марксизмді жариялауы және Батыс Сахараны азат ету үшін Полисарио майданына көрсеткен қолдауы Франциямен және аймақтағы басқа африкалық үкіметтермен қарым-қатынасты нашарлатты. Валери Жискар д'Эстеннің француз үкіметі Марксизмнің Батыс Африкаға таралуынан қорқып, оған қарсы әрекет етуді шешті. Оған Феликс Хопфуэ Бойни (Кот-д'Ивуар), Гнассингбе Эядема (Того), Жозеф Дезире Мобуту (Заир) және Хасан II (Марокко) қосылды, олар дипломатиялық оқшаулау мен Бенинді экономикалық тұрғыдан тұрақсыздандыруға тырысудан басқа, мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысты. Бұл "Шампан" операциясы, 1977 жылдың 17 қаңтарында француз жалдамалы әскері Боб Денарға тапсырылды, бірақ ол толық сәтсіздікке ұшырады. 1970 жылдардағы ұлттандырулар экономиканы дамытуға көмектеседі деп үміттенген, бірақ ол өте нашар жағдайда қалды. Керэку 1980 жылдардың басында көптеген мемлекеттік компанияларды жауып, шетелдік инвестицияларды тартуға тырысып, бағытын өзгерте бастады. 1990 жылдың ақпан айында ұлттық конференция өткізілді. Конференция Керэкуге қарсы болды және өзінің егемендігін жариялады; кейбір офицерлерінің қарсылығына қарамастан, Керэку конференцияға қарсы әрекет етпеді. 1990 жылғы Ұлттық конференцияда Керэку Кот-д'Ивуар архиепискобы Исидор де Соузамен сөйлесіп, кінәсін мойындады және өзінің режиміне қатысты кемшіліктері үшін кешірім сұрады. Көзі куәгер болған адам бұл оқиғаны "әлеуметтік символизмге және мәдени мәнге толы" "саяси театрдың ерекше туындысы" деп сипаттады; іс жүзінде Керэку өз халқынан кешірім сұрады. Мұндай әрекет, сол кездегі африкалық басшылар үшін ерекше, Керэкудің саяси беделін әлсіретуі мүмкін еді, бірақ ол бұл әрекетті осылай орындады, оның саяси мансабы аяқталмай, оны символикалық түрде құтқарып, саяси оңалтуын жеңілдетті, сонымен қатар "құқық қорғаудан иммунитет алды". Керэку уақытты және жағдайды ақылмен пайдаланды: "Мәдени және теологиялық тұрғыдан осы шарттарда кешірімді бас тарту мүмкін емес еді". Солтүстік аймақта ол үлкен дауыс жинаса, елдің қалған бөлігінде аз дауыс жинады. Ол өзінің билігі кезінде болған "жағымсыз және өкінішті оқиғалар" үшін өтініш айтты, бірақ оңтүстікте де өзінің көрсеткіштерін жақсартты. Қызметке кіріскен кезде Керэку "ата-бабалар рухына" сілтеме жасайтын бөлігін қалдырды, өйткені ол Соглодан жеңілгеннен кейін қайта туылған христиан болған. Кейін ол рухқа сілтеме жасайтын сертпен қайтадан ант беруге мәжбүр болды.

Kérékou was born in 1933 in Kouarfa village, in north west French Dahomey. After having studied at military schools in modern day Mali and Senegal, Following independence, from 1961 to 1963 he was an aide de camp to Dahomeyan President Hubert Maga. Following Maurice Kouandété's coup d'état in December 1967, Kérékou, who was his cousin, was made chairman of the Military Revolutionary Council. During his first two years in power, Kérékou expressed only nationalism and said that the country's revolution would not "burden itself by copying foreign ideology We do not want communism or capitalism or socialism. We have our own Dahomean social and cultural system." On 30 November 1974, however, he announced the adoption of Marxism Leninism by the state. The country was renamed from the Republic of Dahomey to the People's Republic of Benin a year later; the banks and petroleum industry were nationalized. The People's Revolutionary Party of Benin (Parti de la révolution populaire du Bénin, PRPB) was established as the sole ruling party. In 1980, Kérékou was elected president by the Revolutionary National Assembly; he retired from the army in 1987. It has been suggested that Kérékou's move to Marxism Leninism was motivated mainly by pragmatic considerations, and that Kérékou himself was not actually a leftist radical; the new ideology offered a means of legitimization, a way of distinguishing the new regime from those that had preceded it, and was based on broader unifying principles than the politics of ethnicity. Kérékou's regime initially included officers from both the north and south of the country, but as the years passed the northerners (like Kérékou himself) became clearly dominant, undermining the idea that the regime was not based in ethnicity. Kérékou's regime was rigid and vigorous in pursuing its newly adopted ideological goals from the mid 1970s to the late 1970s. In 1974, under the influence of young revolutionaries the "Ligueurs" the government embarked on a socialist program: nationalization of strategic sectors of the economy, reform of the education system, establishment of agricultural cooperatives and new local government structures, and a campaign to eradicate "feudal forces" including tribalism. Beginning in the late 1970s, the regime jettisoned much of its radicalism and settled onto a more moderately socialist course as Kérékou consolidated his personal control. Its relations with France and other African governments in the region deteriorated because of the Marxism claimed by the Beninese regime and the support offered to the Polisario Front for the liberation of Western Sahara. The French government of Valéry Giscard d'Estaing feared the spread of Marxism in West Africa and decided to react. He was joined by Félix Houphouet Boigny (Ivory Coast), Gnassingbé Eyadéma (Togo), Joseph Désiré Mobutu (Zaire) and Hassan II (Morocco), who, in addition to the diplomatic isolation and attempts to destabilize Benin economically, decided to organize an attempted coup d'état. This was Operation Shrimp, entrusted to the French mercenary Bob Denard, on January 17, 1977, but it failed completely. It was hoped that the nationalizations of the 1970s would help develop the economy, but it remained in a very poor condition. Kérékou began reversing course in the early 1980s, closing down numerous state run companies and attempting to attract foreign investment. and a national conference was held in February 1990. The conference turned out to be hostile to Kérékou and declared its own sovereignty; despite the objections of some of his officers to this turn of events, Kérékou did not act against the conference,

During the 1990 National Conference, which was nationally televised, Kérékou spoke to the Archbishop of Cotonou, Isidore de Souza, confessing guilt and begging forgiveness for the flaws of his regime. An observer described it as a "remarkable piece of political theater", full of cultural symbolism and significance; in effect, Kérékou was seeking forgiveness from his people. Such a gesture, so unusual for the African leaders of the time, could have fatally weakened Kérékou's political standing, but he performed the gesture in such a way that, far from ending his political career, it instead served to symbolically redeem him and facilitate his political rehabilitation, while also "securing him immunity from prosecution". Kérékou shrewdly utilized the timing and setting: "Culturally as well as theologically it was impossible to refuse forgiveness on these terms." while he won very large vote percentages in the north, in the rest of the country he found little support. He apologized for "deplorable and regrettable incidents" that occurred during his rule. but he also improved his performance in the south. When taking the oath of office, Kérékou left out a portion that referred to the "spirits of the ancestors" because he had become a born again Christian after his defeat by Soglo. He was subsequently forced to retake the oath including the reference to spirits.

Қайта сайлану таласы, 2001

Керэку 2001 жылдың наурыз айында өткен президент сайлауында даулы жағдайларда екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Бірінші турда ол 45,4% дауыс жинады; Согло екінші орын алды, ал үшінші орын алған парламент спикері Хунгбеджи екеуі де екінші турға қатысудан бас тартты, сайлауда алдамшылық болды деп айыптап, оған қатысу арқылы дауыс беруге заңдылық бергісі келмейтінін мәлімдеді. Бұл төртінші орынды иеленген Амуссуды Керэкумен сайысуға мәжбүр етті, ал Керэку 83,6% дауыспен оңай жеңіске жетті. Кейіннен американдық Titan корпорациясы Керэкудың қайта сайлау науқанына 2 миллион доллардан астам пара бергені анықталды. Керэкудың екінші президенттік мерзімінде оның үкіметі либералды экономикалық саясатты ұстанды. Осы кезеңде Бенин басқа африкалық мемлекеттердегі халықаралық бейбітшілік сақтау миссияларына қатысты. Керэку 2006 жылы екі себеп бойынша үшінші рет сайлауға түсуден тоқтатылды. Конституцияда екі мерзімге шектеу қойылған ғана емес, сонымен қатар президенттікке үміткерлердің жасы 70-тен кем болуы керек еді; ол екінші мерзімінде, 2003 жылы 70 жасқа толды. Керэку 2005 жылдың шілдесінде конституцияны өзгертіп, үшінші мерзімге сайлауға қатысуға мүмкіндік беруге тырыспайтынын айтты. "Егер сіз биліктен кетпесеңіз, билік сізді тастап кетеді", - деді ол. Дегенмен, ол оны өзгертуге ниеттенген, бірақ көп қарсылыққа тап болды деген болжамдар бар еді. 2006 жылдың 5 наурызында сайлаушылар Керэкудың Бенин президенті лауазымынан кім басқашатынын анықтау үшін дауыс берді. Яи Бони 19 наурыздағы сайлауда Адриен Хунгбеджиді жеңді, бірақ кейін Матьё есімін қайта қолданды. Бұл дінге өту Ливия басшысы Муаммар Каддафиге ұнатып, одан қаржылық және әскери қолдау алу мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Керісінше, дінге өту туралы әңгіме оның кейбір қарсыластары оның үкіметін тұрақсыздандыру үшін таратқан қауесет болуы мүмкін. Кейін ол қайта туылған христиан болды. Бениндегі кейбір Водун дінінің жақтастары оны сиқырлы күштерге ие деп есептеді, осының арқасында ол әскери билігі кезіндегі көптеген төңкеріс әрекеттерінен аман қалды. Керэкудың ұраны: "Шағалақтың қолында бұтақ сынбайды".

Kérékou was re elected for a second five year term in the March 2001 presidential election under controversial circumstances. In the first round he took 45.4% of the vote; Soglo, who took second place, and parliament speaker Houngbédji, who took third, both refused to participate in the second round, alleging fraud and saying that they did not want to legitimize the vote by participating in it. This left the fourth place finisher, Amoussou, to face Kérékou in the run off, and Kérékou easily won with 83.6% of the vote. It was subsequently discovered that the American corporation Titan gave more than two million dollars to Kérékou's re election campaign as a bribe. During Kérékou's second period in office his government followed a liberal economic path. The period also saw Benin take part in international peacekeeping missions in other African states. Kérékou was barred from running again in 2006 on two counts. The constitution not only stipulated an absolute two term limit, but also required that presidential candidates be younger than 70; he turned 70 in 2003, during his second term. Kérékou said in July 2005 that he would not attempt to amend the constitution to allow him to run for a third term. "If you don't leave power," he said, "power will leave you." There was, however, speculation that he had wanted it to be changed, but faced too much opposition. On 5 March 2006, voters went to the polls to decide who would succeed Kérékou as President of Benin. Yayi Boni defeated Adrien Houngbédji in a run off vote on 19 March, but he later returned to the use of the name Mathieu. This alleged conversion may have been designed to please the Libyan leader Muammar Gaddafi and obtain financial and military support. Alternatively, the conversion story may have been a rumor planted by some of his opponents in order to destabilize his regime. He subsequently became a born again Christian. Some Vodun believers in Benin regarded him as having magical powers, explaining his ability to survive repeated coup attempts during his military rule. Kérékou's motto was "the branch will not break in the arms of the chameleon".

Зейнеткерлік және өлім

2006 жылы биліктен кеткеннен кейін Керэку саясаттан шетте тұрып, Бениннің солтүстік-батысындағы туған аймағында, Котону мен Натитингудегі үйлерінде уақыт өткізді. 2014 жылы денсаулығы нашарлап, емделу үшін Париже апарылды. Сауығып кеткенімен, денсаулығымен мәселелері жалғасты, және ол 2015 жылдың 14 қазанында 82 жасында Бенинде қайтыс болды. Президент Томас Бони Яи оның қазасы туралы мәлімдеме жасады. Қайтыс болу себебі жарияланбады. Елде бір апталық аза тұру жарияланды.