Қала құрылысы: қала ішіндегі жер пайдалануы, әлеуметтік топтардың орналасуы, қолжетімділік. Burgess модельі – қала құрылымын түсіндіретін алғашқы теория.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қала құрылымы – қала аумақтарындағы жер пайдаланудың ұйымдастырылуы, яғни қаланың жерді пайдалану схемасы. Қала жоспарлаушылары, экономистер және географтар қалалық ортада әртүрлі адамдар мен кәсіпорындардың қайда шоғырланғанын түсіндіретін бірнеше модельдерді жасады. Қала құрылымы сондай-ақ қалалық кеңістіктік құрылымға да қатысты болуы мүмкін, ол қалалардағы қоғамдық және жеке кеңістіктің орналасуын, сонымен қатар байланыс және қолжетімділік деңгейін қамтиды.
Urban structure is the arrangement of land use in urban areas, in other words, how the land use of a city is set out. Urban planners, economists, and geographers have developed several models that explain where different types of people and businesses tend to exist within the urban setting. Urban structure can also refer to urban spatial structure, which concerns the arrangement of public and private space in cities and the degree of connectivity and accessibility.
Аймақтық үлгі
Бұл модель қалалық аймақтардағы әлеуметтік топтардың таралуын түсіндірген алғашқы модель болды. 1924 жылы социолог Эрнест Берджесс бұл модельді бір ғана Чикаго қаласына сүйене отырып жасады. Бұл модельге сәйкес, қала орталық нүктеден концентрлі шеңберлер түрінде сыртқа қарай өседі. Ең ішкі шеңбер орталық бизнес аймағын көрсетеді. Оны екінші шеңбер – өткел аймағы қоршап тұрады, онда өнеркәсіп және нашар сапалы тұрғын үйлер орналасқан. Үшінші шеңбер жұмысшы табының тұрғын үйлерін қамтиды және тәуелсіз жұмысшылардың үйлері деп аталады. Төртінші шеңберде әдетте орта таптың тұратын жаңа және кең үйлер бар. Бұл шеңбер жақсы тұрғын үйлер аймағы деп аталады. Ең сыртқы шеңбер – қала маңындағы аймақ деп аталады. Бұл аймақ тұрғын үйлерге қала маңында орналасуды таңдап, жұмыс үшін күн сайын қала орталығына (CBD) барып-келетін адамдарды көрсетеді.
This model was the first to explain distribution of social groups within urban areas. Based on one single city, Chicago, it was created by sociologist Ernest Burgess in 1924. According to this model, a city grows outward from a central point in a series of concentric rings. The innermost ring represents the central business district. It is surrounded by a second ring, the zone of transition, which contains industry and poorer quality housing. The third ring contains housing for the working class and is called the zone of independent workers' homes. The fourth ring has newer and larger houses usually occupied by the middle class. This ring is called the zone of better residences. The outermost ring is called the commuter's zone. This zone represents people who choose to live in residential suburbs and take a daily commute into the CBD to work.
Салалық үлгі
Қала құрылысының екінші теориясын 1939 жылы Гомер Хойт атты экономист ұсынды. Оның моделі, секторлық модель, қала шеңберлердің орнына секторлар бойынша дамиды деп болжайды. Қаланың белгілі бір аймақтары түрлі қызмет түрлері үшін, кездейсоқтыққа немесе географиялық және экологиялық жағдайларға байланысты тартымды болып келеді. Қала өскен сайын, осы қызметтер дамып, сыртқа қарай кеңейгенде, ол үшбұрыш тәрізді болып, қаланың бір секторына айналады. Мысалы, егер бір аудан жоғары кірісті тұрғын үйлер үшін арналса, онда сол ауданның кез келген жаңа құрылысы сыртқы жиегінен бастап кеңейеді. Бұл теория, белгілі бір деңгейде, түбегейлі өзгертуден гөрі концентрлі модельдің жетілдірілген нұсқасы ғана. Хойт және Берджесс екеуі де Чикаго қаласы олардың моделін қолдайтынын айтты. Берджесс Чикагоның орталық бизнес аймағы Мичиган көлімен ғана үзілген сақиналар қатарымен қоршалған деді. Хойт, ең жақсы тұрғын үйлер Мичиган көлі бойындағы орталық бизнес аймағының солтүстігінде дамыды, ал өнеркәсіп негізгі теміржолдар мен тас жолдар бойында оңтүстікке, оңтүстік-батысқа және солтүстік-батысқа қарай орналасқан деп мәлімдеді. Калгари, Альберта қаласы Хойттың секторлық моделіне өте сәйкес келеді.
A second theory of urban structure was proposed in 1939 by an economist named Homer Hoyt. His model, the sector model, proposed that a city develops in sectors instead of rings. Certain areas of a city are more attractive for various activities, whether by chance or geographic and environmental reasons. As the city grows and these activities flourish and expand outward, they do so in a wedge and become a sector of the city. If a district is set up for high income housing, for example, any new development in that district will expand from the outer edge. To some degree this theory is just a refinement on the concentric model rather than a radical restatement. Both Hoyt and Burgess claimed Chicago supported their model. Burgess claimed that Chicago's central business district was surrounded by a series of rings, broken only by Lake Michigan. Hoyt argued that the best housing developed north from the central business district along Lake Michigan, while industry located along major rail lines and roads to the south, southwest, and northwest. Calgary, Alberta almost perfectly fits Hoyt's sector model.
Көп ядролық модель
Географтар Чонси Харрис және Эдвард Уллман 1945 жылы көп ядролы модельді жасады. Бұл модельге сәйкес, қалада бірнеше орталықтар болады, олардың төңірегінде әртүрлі қызметтер шоғырланады. Кейбір қызметтер нақты түйіндерге тартылса, ал басқалары олардан қашықтап, орналасуға тырысады. Мысалы, университет түйіні жоғары білімді тұрғындарды, пиццериялар мен кітап дүкендерін өз басына тартады, ал әуежай – қонақүйлер мен қоймаларды. Басқа да кәсіпорындар кластерлер құрауы мүмкін, олар кейде жергілікті жерде автомобиль жөндеу үшін «Темір үшбұрыш», проституция үшін «қызыл шамдар ауданы» немесе өнер аудандары деп аталады. Қайшы келетін қызметтер бір аумақта шоғырланбайды, сондықтан ауыр индустрия мен жоғары табысқа ие тұрғын үйлер бір маңайда сирек кездеседі.
Geographers Chauncy Harris and Edward Ullman developed the multiple nuclei model in 1945. According to this model, a city contains more than one center around which activities revolve. Some activities are attracted to particular nodes while others try to avoid them. For example, a university node may attract well educated residents, pizzerias, and bookstores, whereas an airport may attract hotels and warehouses. Other businesses may also form clusters, sometimes known locally as Iron Triangles for automobile repair or red light districts for prostitution, or arts districts. Incompatible activities will avoid clustering in the same area, explaining why heavy industry and high income housing rarely exist in the same neighbourhood.