Кіріспе
Көңіл күйінің күрт немесе жылдам өзгеруі
Көңіл күйінің күрт немесе кенеттен өзгеруі – көңіл күйінің экстремалды түрде ауысуы. Мұндай өзгерістер мәселелерді шешуге және икемді жоспарлауға көмектесе алады, сонымен қатар бұзылыс тудыруы да мүмкін. Көңіл күйінің ауытқулары нашарлаған жағдайда, олар психикалық аурудың бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін, мысалы, екіполярлық бұзылыс, онда тұрақсыз және бұзылушы көңіл күйінің ауытқуы – ерекше белгі. Психикалық денсаулық проблемасын анықтау үшін адамдар көбінесе өздерінің көңіл күйін, әсерін немесе эмоцияларын қадағалау үшін күнделіктер, сұхбаттасулар немесе смартфон қолданады. Бұған қоса, көңіл күйінің өзгеруі тек мания мен депрессия арасында ғана емес, кейбір жағдайларда, көкейкестікпен де байланысты болуы мүмкін.
Терминология
Көңіл-күйдің ауытқуы, көңіл-күйдің тұрақсыздығы, аффективті лабильділік немесе эмоционалдық лабильділік терминдерінің анықтамалары көбінесе ұқсас, олар көңіл-күй мен эмоциялардың ауытқуын немесе құбылуын сипаттайды. Бірақ әрқайсысының өзгеше ерекшеліктері бар, олар нақты құбылыстарды немесе құбылу үлгілерін сипаттау үшін қолданылады. Эмоциялар мен әсерлерден өзгеше, көңіл-күй себебін білмей (естеместен) эмоциялық жауаптармен байланысты болады. Көңіл-күйдің динамикасы, ұзақ мерзімге созылатын көңіл-күй үлгілері көбінесе тұрақсыз, лабильді немесе бейберекет болады, бұл эвтимия деп те аталады. Көңіл-күйдің ауытқуы термині нақты емес болғанымен, ол белгілі бір кезеңдерде көңіл-күйдің оңнан теріс мәнділікке бірден (базалық деңгейде кідіріссіз) төмендеуін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, көбінесе апериодтық үлгілері болады. Өйткені көңіл-күй динамикасына түрлі факторлар әсер етеді, олар құбылуларды күшейтуі немесе әлсіретуі мүмкін, мысалы, күтілгендер шындыққа айналғанда немесе олай болмағанда. Үлгілерді сипаттау үшін эпизодтық, мерзімді, циклотимия, жылдам циклдеу, аралас күйлер, қысқа эпизодтар, жұмсақ спектр, тәуліктік өзгерістер және т.б. сияқты басқа терминдер де қолданылады, бірақ әрбір терминнің анықтамасы нақты болмауы мүмкін.
Жылдамдық және көлем
Көңіл күйінің өзгеруі кез келген уақытта, кез келген жерде болуы мүмкін, ең кішкентай өзгерістерден биполярлық бұзылыстың күрт құбылуларына дейін, сондықтан өзін-өзі бағалаудағы қиындықтар, циклотимия және депрессиялық аурулар арқылы үздіксіздік табуға болады. Дегенмен, көптеген адамдардың көңіл күйінің өзгеруі эмоциялық көтерілістер мен құлдыраулардың жеңіл және орташа деңгейінде қана болады. Биполярлық көңіл күйінің өзгеру ұзақтығы да әртүрлі. Олар бірнеше сағатқа созылуы мүмкін – ультражылдам, немесе бірнеше күнге созылуы мүмкін – ультрадианды: клиникалық дәрігерлер төрт күн қатарынан гипомания немесе жеті күн қатарынан мания байқалған жағдайда ғана биполярлық бұзылыс диагнозы қоюға болады деп санайды. Мұндай жағдайларда көңіл күйінің өзгеруі бірнеше күнге, тіпті апталарға созылуы мүмкін: бұл эпизодтар депрессия мен эйфория сезімдерінің жылдам алмасуынан тұруы мүмкін.
Себептер
Көңіл күйінің өзгеруіне көптеген себептер болуы мүмкін. Кейбір көңіл күйінің өзгеруі қалыпты/салауатты реакциялар ретінде жіктелуі мүмкін, мысалы қайғы-қасіретті өңдеу, заттардың/дәрілердің қолайсыз әсерлері немесе ұйқының жетіспеуі. Көңіл күйінің өзгеруі сыртқы ынталандырғыштар мен стресстердің болмауында психикалық аурулардың белгісі болуы мүмкін. Адамның энергия деңгейінің, ұйқы режимінің, өзін-өзі бағалаудың, жыныстық функцияның, концентрациялану қабілетінің, есірткі немесе алкоголь қолдануының өзгеруі көңіл-күйдің бұзылуының белгілері болуы мүмкін. Көңіл күйінің өзгеруінің басқа маңызды себептері (биполярлы бұзылу мен үлкен депрессиядан басқа) – жүйке жүйесінің жұмысына кедеріс келтіретін аурулар/бұзылулар. Назар жетіспеуі және гипербелсенділік синдромы (ADHD), эпилепсия және аутизм спектрі солардың арасында. Гиперактивтілік, кейде зейінсіздік, импульсивтілік және ұмытшақтықпен бірге, ADHD-мен байланысты маңызды симптомдар болып табылады. Осының салдарынан, ADHD көбінесе қысқа мерзімді (бірақ кейде күрт) көңіл күйінің өзгеруіне алып келеді. Аутизммен байланысты коммуникация қиындықтары және оған ілеспе нейрохимиялық өзгерістер аутистік ұстамаларға (аутистік көңіл күйінің өзгеруіне) себеп болатыны белгілі. Эпилепсиямен байланысты ұстамалар мидың электрлік белсенділігінің өзгеруін қамтиды, демек, айқын және күрт көңіл күйінің өзгеруіне де әкелуі мүмкін. Целиак ауруы да жүйке жүйесіне әсер етеді және көңіл күйінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Уақытында тамақтанбау немесе тым көп қант жеу қандағы қант деңгейінің өзгеруіне алып келуі мүмкін, бұл көңіл күйінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін.
Ми химиясы
Егер адамның миында белгілі бір нейротрансмиттерлердің (НТ) бірінің немесе бірнешесінің қалыпты емес деңгейі болса, онда көңіл-күйдің күрт өзгеруі немесе көңіл-күй бұзылысы пайда болуы мүмкін. Серотонин – ұйқы, көңіл-күй және эмоционалдық жағдайлармен байланысты нейротрансмиттерлердің бірі. Осы НТ-ның шамалы тепе-теңдігі бұзылуы депрессияға алып келуі мүмкін. Норэпинефрин – оқу, есте сақтау және физиологиялық белсенділікпен байланысты нейротрансмиттер. Серотонин сияқты, норэпинефриннің де тепе-теңдігі бұзылса депрессия тудыруы мүмкін.
Емдеу
Бұл адам табиғатының бір бөлігі – әр түрлі факторлардың әсерінен көңіл күйінің жоғалып-төмендеуі. Жеке күш-қуат, қиындықтарды жеңеру дағдысы немесе бейімделу қабілеті, әлеуметтік қолдау немесе қалпына келтірудің басқа да моделі көңіл күйінің өзгеруі өмірде бұзылыс тудыра ма, жоқ па, соны анықтайды. Когнитивтік-мінездік терапия маниакалды немесе депрессивтік көңіл күйінің өзін-өзі күшейту бейілімдерін тоқтату үшін эмоционалдық демпферлерді пайдалануды ұсынады. Дене шынықтыру, қуантқыштар, кішкентай (және оңай қол жетімді) жетістіктерді іздеу, сондай-ақ кітап оқу немесе теледидар қарау сияқты аралықтағы көңіл көтерушіліктер депрессиялық ауытқуларды жеңу үшін адамдар жиі қолданатын тәсілдердің қатарында. Өзін-өзі үлкендікке берілуден немесе күйреуден шығаруды үйрену – бұл өз көңіл күйін басқаруға және өзіңізді бағалау сезімін өзгертуге белсенді қадам жасаудың бір бөлігі. Мінездік белсендіру – бұл КБТ-ның депрессияға апарып соқтыратын белсенділіксіздік пен белсенділіксіздікке апарып соқтыратын циклді үзуге көмектесетін құралы. Бұл сыйақы жүйесін «қалпынан бастау» үшін жеке күш-қуатқа сүйенуі мүмкін. Диалектикалық-мінездік терапия (ДБТ): Көңіл күйінің өзгеруінің тағы бір көрінісі – тітіркену, ол қуануға, ашуға немесе агрессияға әкелуі мүмкін. ДБТ эмоциялық реттеуді бұзу үшін қолданылатын көптеген дағдыларды ұсынады, мысалы «ақылды ой» немесе кері әрекет арқылы эмоциялық реттеу. Эмоциялық реттеу терапиясы (ЭРТ) эмоциялық реттеу дағдыларын (мысалы, назарды реттеу дағдылары, метакогнитивтік реттеу дағдылары және т.б.) қамтиды, олар көңіл күйі ауысқан кезде пайдалы болуы мүмкін. Жеке және әлеуметтік ырғақ терапиясы көңіл күйі жиі ауысып, өмір ырғағын бұзатын жағдайларда өмір ырғағын реттеу үшін қолданылуы мүмкін. Көңіл күйінің бұзылу эпизодтары көбінесе адамдарды күнделікті әдеттен шығарып, ұйқы кестесін, әлеуметтік байланысты немесе жұмысты бұзып, циркадтық ырғақты бұрмалау арқылы босатады. Қабылдау және міндеттеме терапиясы (ҚМТ) қазіргі тәжірибені бағалауды немесе зейін қоюды, ішкі немесе сыртқы жағдайларды қабылдауды, жеке қалпына келуге қадам жасауды үйрену арқылы психологиялық икемділікті арттыруға көмектеседі.