Кіріспе

Католик монахтар ордені
Католик шіркеуінің монахтар ордені

Бенедиктиндер, ресми түрде Әйіргі Святой Бенедикт ордені (Ordo Sancti Benedicti, қысқартылып OSB), – Католик шіркеуінің ерлер мен әйелдер үшін негізінен тағайындалған діни монахтар ордені, олар Әйіргі Святой Бенедикт ережесін ұстанады. Ер адам діни қызметкерлер кейде қара монахтар деп те аталады, бұл олардың діни киімдерінің түсіне байланысты, ал басқа бенедиктиндер сияқты ақ киетін оливетандықтармен салыстырылады. Олар 529 жылы Нурсиялық Бенедикт, VI ғасыр итальяндық монах, өз ережесін жасау арқылы бенедиктиндер монахтығының негізін қалады. Бенедикттің қарындасы Сколастика, мүмкін оның егіз туысы, ерте жасынан дінге келіп, бірақ оқшау өмір сүруді таңдады. Олар өмірінің соңына дейін жақын қарым-қатынаста болды. Орден деп аталғанына қарамастан, Бенедиктиндер біртұтас иерархияда жұмыс істемейді, керісінше, автономды монастырлар мен монастырлардың жиынтығы ретінде ұйымдастырылған, олардың кейбіреулері аббаттықтар деп белгіленеді. Орденді халықаралық деңгейде 1893 жылы орденнің ортақ мүдделерін білдіру үшін құрылған Бенедиктин конфедерациясы ұсынады. Оларда жалпы билігі бар жоғары тұрған генералы немесе ана үйі жоқ, бірақ Ватикан мен әлемге өкілдік ету үшін аббат-примат сайланады. Бенедиктиндер монастырында әйелдерге қарындас есімдерінің орнына "Дэма" атағы беріледі.

Тарихи дамуы

529 жылы Нурсиялық Бенедикт құрған Италиядағы Субиакодағы монастырь, ол құрған оннан астам монастырдың біріншісі болды. Кейіннен ол Монте-Кассино аббаттығын құрды. Алайда, оның тәртіп құруға ниеттенгеніне ешқандай дәлел жоқ, ал Әйгілі Бенедикт ережесі әр қауымның тәуелсіздігін қарастырады. Монте-Кассиноны шамамен 580 жылы ломбардтар шапқанда монахтар Римге қашып кетті, және бұл оқиға бенедиктин монахтығы туралы білімнің таралуына ықпал еткен маңызды фактор болды деп есептеледі. Бенедикт ережесінің көшірмелері сақталды; 594 жылы Рим папасы I Григорий оны жақсы бағалады. Бұл ереже кейіннен Оңтүстік Галлиядағы кейбір монастырларда абаттар қолданған басқа ережелермен бірге қолданылды. Турский Григорий айтуынша, VI ғасырда Айнай аббаттығында монахтар «Василий, Кассиан, Цезарий және басқа әулиелердің ережелерін ұстанды, сондай-ақ уақыт пен орынға қарай қолайлы деп тапқан нәрсені қабылдап, пайдаланды», және бенедиктин ережесі оларға жеткенде де осындай еркіндікке ие болды деп болжауға болады. Галлия мен Швейцарияда ол біртіндеп Колумбан және басқалар енгізген қатаң ирланд немесе кельт ережесін толықтырды. Көптеген монастырларда ол бұрынғы кодекстерді толығымен ығыстырды. Монастырь скрипториялары IX-XII ғасырларда гүлденді. Киелі кітаптар әрбір монастырь скрипториясының ортасында болды. Әдетте, жазу өнерінде шеберлік танытқан монахтар осы жұмысты басты, тіпті жалғыз белсенді қызметіне айналдырды. IX немесе X ғасырдың анонимді авторы бір күні шамамен алты сағат жұмыс істеуді жазушының әдеттегі міндеті деп сипаттады, бұл орта ғасыр монахының күніндегі белсенді жұмысқа жұмсалатын уақыттың көп бөлігін құрады. Орта ғасырларда монастырларды көбінесе ақсүйектер құрды. 910 жылы Клуни аббаттығын Аквитания герцогы I Вильгельм құрды. Аббаттық Әйгілі Бенедикт ережесін қатаң сақтауымен танымал болды. Клуни аббаты тағайындалған приораттар арқылы барлық еншік үйлердің басшысы болды. 1098 жылы цистерциандар бенедиктиндерден бөлінді; оларды көбінесе «ақ монахтар» деп атайды. Бенедиктин монахтығының үстемдігі XII ғасырдың соңына қарай төмендеді, сол кезде кедей францискандықтар мен көшпелі доминикандықтар пайда болды.

Австрия - Германия

Баден-Вюртембергтің Қара Ормандағы Сент-Блез аббаттығы Х ғасырдың соңында құрылған деп саналады. 1070 және 1073 жылдар аралығында Сент-Блез бен Италиядағы Фруттуария Клюний аббаттығы арасында байланыс болған сияқты, нәтижесінде Сент-Блез Фруттуария реформаларын қабылдады. Императрица Агнес Фруттуарияның меценаты болды және 1065 жылы Римге көшуден бұрын онда зейнетке шықты. Императрица Фруттуарияның бенедиктин салт-дәстүрлерін, Клюнидегідей, Баден-Вюртембергтегі Сент-Блез аббаттығына енгізуде маңызды рөл атқарды. Сент-Блазиен тарапынан реформаланған немесе монастырь ретінде құрылған басқа да орындар: Мури аббаттығы (1082), Оксенхаузен аббаттығы (1093), Геттвейг аббаттығы (1094), Штайн-ам-Райн аббаттығы (1123 жылға дейін) және Прум аббаттығы (1132). Ол сонымен қатар Альпирбах (1099), Эттенхайммюнстер (1124) және Сульцбург (шамамен 1125), Вайтенау (қазіргі Штайненнің құрамында, шамамен 1100), Бюргель (1130 жылға дейін) және Зитценкирх (шамамен 1130) аббаттықтарына да елеулі әсер етті.

Франция

Флери аббаттығы 640 жыл шамасында Лоирде, Сент-Бенуа-сюр-Лоир қаласында негізделген. Бұл Батыс Еуропадағы ең танымал бенедиктиндік монастырлардың бірі және қасиетті Бенедикттің қасиетті деректері сақталған. Көптеген бенедиктиндік аббаттар сияқты, ол да өзен жағасында орналасқан, бұл жерде Луар өзені жатыр. Эней аббаттығы – Лион түбегіндегі тоғызыншы ғасырдағы негіз. XII ғасырда қазіргі орнында романдық стильдегі монастырь болған, кейіннен қайта жаңартылған. XVII ғасырда әйелдерге арналған бірнеше бенедиктиндік негіздер құрылды, олардың кейбіреулері кедейлерді қанаудан құтқару үшін, ал кейбіреулері Екатерина де Бар (1614–1698) құрғандай, Ықыласпен Әулие Ғұрыпты орындауға арналған. 1688 жылы Мехтильда де Бар Польша королевасы Мария Казимира Луиза де Ла Гранж д'Аркьенге Варшавада бенедиктиндік негіз құруға көмектесті. Аббаттар Франция революциясы кезінде Католик шіркеуінің жойылған мекемелерінің қатарында болды. Монастырлар мен шіркеулер Бурбон қайта орнату кезінде 19 ғасырда қайта құрылды. Кейіннен, сол ғасырдың соңында, Үшінші Француз Республикасы кезінде діни білім беруге тыйым салатын заңдар қабылданды. Бастапқы ниет – зайырлы мектептерге рұқсат беру еді. Осылайша, 1880 және 1882 жылдары бенедиктиндік монахтар іс жүзінде елден қуылды, бірақ бұл 1901 жылға дейін толыққан толық аяқталмады. 1898 жылы Мари Адель Гарнье, діни қызметкер ретінде, Мария де Сент-Пьер, Париждің Монмартр (Шейіт тауында) бенедиктиндік үйін құрды. Алайда, 1901 жылы қабылданған Вальдек Руссоның қауымдастықтар туралы заңы Франциядан кетуге мәжбүр болған діни ұйымдарға қатаң шектеулер қойды. Гарнье және оның қауымы жаза орындалған тағы бір жерге көшірілді, бұл жолы ол Лондонға, Тиберн ағашының жанындағы жерге орналасты, онда Англия реформациясы кезінде 105 католик шейіті – оның ішінде Әулие Оливер Планкетт және Әулие Эдмунд Кампион өлімге кесілген. Мәрмәр Аркадан бір тас лақтыру қашықтықта орналасқан Тиберн монастыры қазіргі таңда қауымның бас үйі болып табылады.

Польша - Литва

Бенедиктиндердің Польша Корольдігіне 11 ғасырда келгені есептеледі. Ең ерте негізделгендердің бірі – Висла өзенінің тілгісіндегі Тюньец аббаттығы. Тюньец монахтары Киелі кітапты поляк тіліне аударуға жетекшілік етті. Краковтың ескі қаласында, Бискуповта, Лубиньде басқа да сақталған бенедиктин үйлерін кездестіруге болады. Ескі негіздер Могилно, Тремешно, Ленчица, Лыса-Гора және Опактовода орналасқан. Орта ғасырларда Висла өзенінің жағасындағы Плоцк қаласында өркендеген монастырь болды, ол жергілікті экономикада маңызды рөл атқарды. 18 ғасырда әйелдерге арналған бенедиктин монастырьлары ашылды, әсіресе Варшаваның Жаңа қаласында. 15 ғасырлық бенедиктин негізін Шығыс Литвадағы Сениежи Тракай ауылында табуға болады.

Швейцария

Клостер Рейню – Швейцарияның Цюрих кантонындағы Рейню қаласында орналасқан бенедиктиндік монастырь, шамамен 778 жылы негізі салынған. 1120 жылы "Періштелер Анасы" аббаттығы құрылды.

Ұлыбритания

Ағылшын бенедиктин конгрегациясы – он тоғыз бенедиктин конгрегациясының ең көнесі. Уилфрид, Бенедикт Бископ және Дунстанның ықпалымен бенедиктин ережесі жылдам тарады, ал Солтүстікте ол Ионадан келген келт миссионерлері құрған көптеген монастырларда қабылданды. Англияның көптеген епископтық орындары бенедиктиндермен құрылып, басқарылды, ал ескі соборлардың тоғызына жуығы оларға қосылған приораттардың қара монахтарымен қызмет етті. Англия реформациясы кезінде барлық монастырлар таратылып, жерлері Корольдікке тәркіленді, ал монастырлық өмірді жалғастыруды қалағандар континентке қашуға мәжбүр болды. 19 ғасырда осы конгрегациялардың ағылшын мүшелері Англияға оралуға мүмкіндік алды. Сент-Милдред приоры, Танет аралы, Кент, 1027 жылы Кенттің алғашқы христиан королінің қызы 670 жылы құрған аббат орнында салынды. Қазіргі уақытта приорыда бенедиктин монах әйелдер қауымы тұрады. Ең танымал ағылшын аббаттарының бесеуі – Даунсайдтегі Ұлы Григорий базиликасы, көбінесе Даунсайд аббаты деп танылатын, Сент-Эдмунд, король және шейіт аббаты, көбінесе Верхний Вулхамптондағы Дуай аббаты, Рединг, Беркшир, Илингтегі Илинг аббаты, Батыс Лондон, және Уорт аббаты. Генрих VIII аң аулау резиденциясы ретінде пайдаланған Принкнаш аббаты, төрт жүз жылдан кейін, 1928 жылы бенедиктиндерге ресми түрде қайтарылды. Келесі бірнеше жыл ішінде Принкнаш паркі үй ретінде пайдаланылды, содан кейін орденге қайтарылды. Йоркширдегі Амплфорттың Сент-Лоуренс аббаты 1802 жылы құрылды. 1955 жылы Амплфорт Сент-Луисте (Миссури штаты) еншілес үйін құрды, ол 1973 жылы тәуелсіздік алып, 1989 жылы өз алдына Сент-Луис аббаты болды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, ағылшын конгрегациясы үш монах әйелдер аббатынан және он монахтар аббатынан тұрады. Конгрегация мүшелерін Англияда, Уэльсте, Америка Құрама Штаттарында, Перуде және Зимбабведе кездестіруге болады. Англияда Субиако Кассинес конгрегациясының үйлері де бар: Фарнборо, Принкнаш және Чилворт; Солесмес конгрегациясы, Уайт аралындағы Кварр және Сент-Сесилия, сондай-ақ, Бенедикт ережесін ұстанатын епархиялық монастырь: Гластонберидегі Біздің Ханым қауымы. Оксфорд қозғалысынан бастап, англикан және протестант шіркеулерінде бенедиктин монахтығы шағын дамыды. Англикан бенедиктин аббаттары Римдегі бенедиктин аббат приматының шақырылған қонақтары болып табылады, олар Сант-Ансельмода аббаттық жиналыстарға қатысады. 1168 жылы жергілікті бенедиктин монахтары балалар өлімін түсіндіру үшін Глостердің Гарольдқа қарсы антисемиттердің қанға қастық жаласын қолданды. Тарихшы Джо Хиллабидің сөзіне сүйенсек, Гарольдтың қанға қастық жаласы маңызды болды, өйткені Пасха мерекесіне жақын жерде болған түсіндірілмейтін баланың өлімі жергілікті христиан шіркеу қызметкерлерімен жергілікті еврейлермен байланысты болды: «Олар басқа жерлерде жылдам қабылданған үлгіні орнатты. Үш жыл ішінде Францияда алғашқы ритуалдық кісі өлтіру туралы айыптау жасалды».

Англиядағы монастырь кітапханалары

Бенедикттің 48-ші ережесі бауырластарға кеңінен таралған және үнемі оқылатын "қасиетті оқуды" бұйырады. Орта ғасырларда монахтар оқудың үш негізгі түрін пайдаланған. Монахтар жеке уақытында, сондай-ақ қызметтер кезінде және тамақ ішерде оқыды. Ережеде аталған осы үш түрден басқа, монахтар емханада да оқыды. Монастырлар білім берудің гүлденген орталықтары болды, монахтар мен монахтар бенедиктиндік ережеге сәйкес оқуға және дұға етуге белсенді түрде ынталандырылды. 38-ші ережеде былай делінген: "Осы бауырластардың тамақтануы көбінесе оқумен бірге жүруі керек, және біреу дауыстап оқығанда олар үнсіз отырып жеуі және ішуі керек". Бенедикт монахтарына дүниелік мүліктерге ие болуға рұқсат етілмегендіктен, қасиетті мәтіндерді монахтар кітапханаларында сақтап, жинақтау қажет болды, олардың кітаптары барлыққа ортақ пайдалану үшін арналған. Ыңғайлы болу үшін монастырдағы кітаптар бірнеше орында сақталды, атап айтқанда: хорға арналған кітаптар мен басқа да діни кітаптар сақталған сакристия, уағыздар мен әулиелердің өмірі сияқты қоғамдық оқуға арналған кітаптар сақталған ректория және кітаптардың ең ірі жиынтығы орналасқан кітапхана, ол әдетте монастырь ішінде болды. Англиядағы монахтар кітапханасының ең алғашқы жазбасы Кентербериде сақталған. Кентерберийлік Августинның Англиядағы миссиясына көмектесу үшін Папа Григорий I оған тоғыз кітап сыйлады, олардың ішінде екі томдық Грегориандық Киелі кітап, Августинның Псалмы, Жақсы жаңалықтың екі данасы, екі мартирология, Жақсы жаңалық пен хаттарды түсіндіру және Псалмы кірді. Ол грек тілін оқыту үшін мектеп ашқаннан кейін, жетпіс жылдан астам уақыт өткен соң, Теодорий Тарсий грек кітаптарын Кентербериге әкелді. 1887 жылы қайтыс болған Виммер бенедиктиндік монахтарды Канзас, Нью-Джерси, Солтүстік Каролина, Джорджия, Флорида, Алабама, Иллинойс және Колорадоға жіберді. Виммер сондай-ақ Баварияның Эйхштатт қаласындағы Сент-Вальбург монастырынан бенедиктиндік әйелдерді Америкаға жіберуді сұрады. 1852 жылы Бенедикта Рипп және тағы екі әйел бауырлас Пенсильвания штатындағы Сент-Мэриді құрды. Олар көп ұзамай Мичиган, Нью-Джерси және Миннесота штаттарына әйелдерді жіберді.

Бенедикт ант және өмір

Қоғамдық сезім – бұл орденнің бастапқы кезден бері қалыптасқан ерекшелігі. Осы мақсатта, Әйетті Бенедикт ережесінің 58-тарауының 17-бөлімінде кандидаттардың Бенедикт қауымдастығына қосылғанда беруі тиіс солемді анттар белгіленген: тұрақтылыққа берілген ант (сол қауымда қалуға) және латын тілінде *conversatio morum* деп аталатын «әдет-ғұрыптарды өзгертуге» және қауымның басшысына бағынуға ант беру. «Бенедиктин анттары» діни орденге кіретін барлық кандидаттар қабылдайтын евангелиялық кеңестермен тең. *Conversatio morum* ұғымы, «өмір салтын өзгерту» ретінде түсіндірілген, көбінесе монахтық өмір салтын қабылдау сияқты түсініктермен алмастырылды, бұл «Вулгатада» *conversatio* сөзінің «азаматтық» немесе «жергілікті әдет-ғұрыптарды» білдіретініне сәйкес келеді (Филиппіліктерге 3:20 қараңыз). Ережеде монахтар мен монахтар «осы жерде діни қызметкер ретінде, оның ережесіне және абат немесе абысқа бағынып өмір сүруге» міндетті. Бенедиктин абаттары мен абысшалары өздерінің аббаттарына және онда тұратын монахтар мен монахтарға қатысты канондық билікке ие. Бұл билікке міндеттерді тағайындау, қандай кітаптарды оқуға рұқсат етілетінін немесе тыйым салынғанын шешу, келу-кетуді реттеу, жазалау және монахтар қауымынан мәжбүрлі оқшаулау мағынасында қауымнан шығару құқығы кіреді. Құдай берген уақытты ысырап етпеу үшін, оны дұға ету, жұмыс істеу, тамақтану, рухани оқу немесе ұйқы сияқты Құдайға қызмет етуге жұмсау үшін арналған қатаң тәртіп – *horarium* қалыптастырылған. Орденнің ұраны – *Ora et Labora* «дуа және жұмыс». Бенедиктиндер үндемеуге ант бермесе де, үндемеудің белгілі бір сағаттары белгіленген, ал қалған уақытта мүмкіндігінше үндемеу сақталады. Әңгімелесу әдетте бос уақытта жүзеге асырылады. Мұндай егжей-тегжейліліктер, Бенедиктин үйінің күнделікті тәртібінің басқа да аспекттері сияқты, жетекшінің қалауына қалдырылады және белгілі бір Бенедиктин үйі қабылдаған әдеттегі кодексте, ережені жергілікті жағдайларға бейімдеу арқылы көрсетілген. 1983 жылғы Канондық құқық кодексінің нормаларына сәйкес, Бенедиктин аббатханасы – «діни институт» және оның мүшелері, демек, 588 §1 канонында «кеңістік де, дін қызметкері де емес» деп түсіндірілген, қасиетті өмірге қатысады. Алайда, қасиетті өмірдегі еркектер діни қызметке бекітілуі мүмкін. Бенедиктин ережелерінде тазару рәсімдері туралы мәлімет бар, бұл Бенедикттің жуынуға шақыруынан туындаған. Бенедиктин монахтары шипажайларды дамыту мен насихаттауда маңызды рөл атқарды.

Ұйым

Бенедикт монастырьлық тәртібі басқа христиан діни ордендерінен ерекшеленеді, себебі қауымдар, кейде бірнеше үйлерден тұрады, олардың кейбіреулері басқа елдерде орналасқан, және олар "Жоғарғы генерал" басқаратын бірыңғай діни тәртіпке бағынбайды. Әр Бенедикт қауымы дербес болып, абат немесе абысынымен басқарылады. Автономиялы үйлер өздері таңдаған харизмасымен немесе нақты бір құлшылыққа берілгендігімен сипатталады. Мысалы, 1313 жылы Бернардо Толомей Зәйтүн тауының Әйелдер орденін құрды. Қауым 1344 жылы Әйегі Святой Бенедикт ережесін қабылдап, канондық мақұлдау алды. Оливетандар Бенедикт конфедерациясының құрамына кіреді. Франциядағы Сользместегідей Грегориан әндері, немесе Варшава монастырындағыдай, не Лондондағы Тиберн монастырындағы Монмартрдың Қасиетті Жүрегіне табынушылар сияқты, басқа үйлерде де арнайы маманданулар қабылданды. Тағы бір үйлер кітаптарға, оларды оқуға, жазуға және басып шығаруға арналды, мысалы, Англиядағы Стэнбрук аббаттығында. Ал кейбіреулері ғасырлар бұрын құрылған жерлерімен немесе олардың негізін қалаушыларымен байланысты, сондықтан Кассинезе, Субиако, Камалдолезе немесе Сильвестрине деп аталады. Барлық Бенедикт үйлері 1893 жылғы 12 шілдеде Папа Лео XIII-нің "Summum semper" Апостолдық хатымен құрылған Бенедикт конфедерациясында бірікті. Папа Лео сонымен қатар, Ватиканда және әлемде осы Конфедерацияны өкілдік етуге сайланған абат ретінде Абат-Примат лауазымын да орнатты. Әзірге Абыстай-Примат болған жоқ, оның уақыты әлі келеді. Бенедикт конфедерациясының және Абат-Приматтың штаб-пәтері Римде Папа Лео XIII салған Сант-Ансельмо аббаттығы болып табылады.

Басқа бұйрықтар

Сент-Бенедикт ережесін цистерциандар мен траппистер сияқты бенедиктин дәстүрінің реформалары ретінде пайда болған бірнеше діни ордендер де қолданады. Бұл топтар бенедиктин конфедерациясының мүшелері емес, дербес қауымдар болып табылады. Бенедиктиндер дәстүрлі түрде католик дінін ұстанса да, Сент-Бенедикт ережесін ұстанатын басқа да қауымдар бар. Мысалы, Англикан қауымдастығындағы шамамен 2400 бойдақ англикан діндарларының (1080 ер адам және 1320 әйел адам) арасындағы кейбіреулері Бенедикт ережесін қабылдаған. Осылайша, мұндай қауымдарды Шығыс православие шіркеуінде де, лютеран шіркеуінде де кездестіруге болады.