Кіріспе

Монастырь – монахтар мен монахтардың тұрғын үйлері мен жұмыс орындарын қамтитын ғимараттар кешені. Монастырь – қауымда немесе жеке (ермектер) өмір сүрсе де, монахтар немесе монахтардың тұратын жері. Монастырь әдетте дұға етуге арналған орынды қамтиды, ол шіркеу, ғибадатхана немесе храм болуы мүмкін, сондай-ақ оратория ретінде де қызмет ете алады. Қауым жағдайында бұл бір аға монах пен екі-үш кіші монах тұратын жалғыз ғимараттан бастап, ондаған немесе жүздеген адамдарға арналған үлкен кешендерге дейін болуы мүмкін. Монастырь кешеніне әдетте шіркеу, жатақхана, монастырь, асхана, кітапхана, емдеу орталығы және шеткі шаруашылық ғимараттары кіреді. Орналасқан жеріне, монахтар орденіне және олардың қызметіне байланысты, кешенде өзін-өзі қамтамасыз етуге және қауымға көмек көрсетуге арналған көптеген ғимараттар болуы мүмкін. Оларға арнаулы үйлер, мектептер, мал шаруашылығы және өндіріс ғимараттары, мысалы, мал қорасы, ұстахана немесе сыра қайнату орны кіруі мүмкін. Ағылшын тілінде "монастырь" термині көбінесе монахтар қауымының ғимараттарын білдіреді. Қазіргі уақытта "монастырь" сөзі әйелдер монастырына (монахтарға) ғана қолданылады, әсіресе оқытумен немесе емдеумен айналысатын қауымдарға. Тарихи тұрғыдан алғанда, "монастырь" – монахтар үйін білдіретін (латын сөзінен аударғанда), бірақ қазір көбінесе "монастырь" деп аталады. Әртүрлі діндер бұл терминдерді нақтырақ мағынада қолдануы мүмкін.

Этимология

Монастырь сөзі грек тіліндегі "μοναστήριον" – "монастерион" сөзінен шыққан, бұл сөз "μοναστήριος" – "монастериос" сөзінің орталық жатысы, ал ол "μονάζειν" – "моназеин" ("жеке тұру") сөзінен, "μόνος" – "монос" ("жеке") түбірінен пайда болған (бастапқыда барлық христиан монахтары шөлгеш болған); "-терион" жұрнағы "бір нәрсе жасауға арналған орынды" білдіреді. "Монастерион" терминін ең алғаш рет біздің заманымыздың 1 ғасырындағы еврей философы Филон "Тамаша өмір туралы" еңбегінің III тарауында қолданған. Англияда монастырь сөзі епископтың және собор шіркеуінің қызметкерлерінің, олар халықтан бөлек тұратын жерлеріне де қолданылған. Көптеген соборлар монастырь емес, оларға зайырлы канон қызмет еткен, олар қауымдық болған, бірақ монастырь емес. Дегенмен, кейбіреулері монастырь ордендерімен басқарылған, мысалы, Йорк соборы. Вестминстер аббаттығы қысқа мерзімге собор болды және Реформацияға дейін бенедиктин монастыры болды, ал оның тарауы бенедиктин дәстүрінің элементтерін сақтайды. Собор туралы жазбаны қараңыз. Оларды колледж шіркеулерінен, мысалы, Виндзордағы Сент-Джордж шіркеуінен де ажырату керек.

Шарттары

Монастырь термині діни қоғамдастықтың кез келген түрін білдіру үшін қолданылады. Рим-католик дінінде және буддизмнің кейбір салаларында бұл терминнің және оған байланысты терминдердің анықтамасы біршама нақтырақ. Буддистік монастырлар көбінесе вихара (пали тілінде эл) деп аталады. Вихараларда ерлер немесе әйелдер тұруы мүмкін, ал ағылшын тіліндегі қолданысқа сәйкес, әйелдер тұратын вихараны көбінесе монастырь немесе скит дейді. Алайда, вихара ғибадатхананы да білдіре береді. Тибет буддизмінде монастырлар көбінесе гомпа деп аталады. Камбоджада, Лаоста және Таиландта монастырь ват деп, ал Бірмада кяунг деп аталады. Христиан монастыры аббат (абаттың басшылығымен), приор (приордың басшылығымен) немесе ырымта (еріктінің тұрағы) болуы мүмкін. Ол монахтардың (ерлер) немесе монахындардың (әйелдер) қауымы болуы мүмкін. Картузиандық тәртібіне жататын монастырь – чартерхаус деп аталады. Шығыс христиандығында өте кішкентай монастырь қауымын скит деп, ал өте үлкен немесе маңызды монастырға лавра мәртебесі беріледі. Христиан монастырының үлкен қоғамдық өмірі кенобиттік деп аталады, ол анкориттің (немесе анкориттік) өмірінен және еріктінің өмірінен өзгеше. Сонымен қатар, Грекия мен Кипрдің Османдық оккупациясы кезінде монахтар бірігіп тұрса да, жеке мүлікке ие болып, жалпы игілік үшін жұмыс істеуге міндетті емес "идиоритмикалық" өмір салты да болған. Индуизмде монастырлар мата, мандир, койл немесе көбінесе ашрам деп аталады. Джайнистер буддалық терминді вихара деп пайдаланады.

Монастырь өмірі

Көптеген діндерде монастырлардағы өмір тұрғындардың жынысын анықтайтын және олардың бойдақ болуын, сондай-ақ жеке меншікке ие болуын шектеуді талап ететін қоғамдық ережелермен реттеледі. Белгілі бір монастырь ішіндегі өмірдің айналасындағы халықтан қаншалықты әлеуметтік оқшауланғаны да әртүрлі болуы мүмкін; кейбір діни дәстүрлер күнделікті әлемнен алшақтатылған терең ойлар үшін оқшаулануды міндеттейді, мұндай жағдайда монастырь қауымының мүшелері уақыттың көп бөлігін тіпті бір-бірінен оқшауланып өткізеді. Басқалары жергілікті қоғаммен байланысқа түсуге, оқу, медициналық көмек немесе насихаттау сияқты қызметтер ұсынуға баса назар аударады. Кейбір монастырь қауымдастықтары тек маусымдық түрде ғана қамтылады, бұл қатысты дәстүрлерге және жергілікті климатқа байланысты, ал адамдар монастырь қауымдастығының құрамында бірнеше күннен бастап өмір бойына дейін болуы мүмкін. Монастырь қабырғаларындағы өмір бірнеше тәсілмен қамтамасыз етілуі мүмкін: көбінесе ауылшаруашылық өнімдерін өндіру және сату арқылы; қайырымдылық немесе садақа арқылы; жалға алу немесе инвестициялық табыс арқылы; және діннің ішіндегі басқа ұйымдардан түскен қаражат арқылы, бұл бұрын монастырьлардың дәстүрлі қолдауын құрады. Христиан монастырьларында қонақжайлық, қайырымдылық және медициналық көмек көрсетудің ұзақ тарихы бар. Монастырлар көбінесе білім берумен және ғылыми ізденістерді қолдаумен байланысты, бұл мектептер мен колледждердің құрылуына және университеттермен байланысқа әкелді. Монастырь өмірі қазіргі қоғамға бейімделіп, компьютерлік қызметтер, есептік қызметтер және басқару, сондай-ақ заманауи медициналық және білім беру басқармасын ұсынады.

Тенденциялар

Буддистік монастырлар әлемдегі ең ірі монастырлардың кейбірін қамтиды. Тибеттегі Дрепунг монастырында 1950-1951 жылдардағы қытай басқыншылығына дейін шамамен 10 000 монах тұрған. Қазір Үндістанда орналасқан монастырьда 8 000-ге жуық монах бар.

Орта ғасырлардағы Батыс Еуропа

Дұға ету мен қауымдық өмір қатаң тәртіп пен өзінен жаңылған құрбандықтармен ерекшеленді. Дұға – олардың жұмысы еді, ал «Офис» дұғалары монахтың ояу күнінің көп бөлігін алып жатты: таңғы дұға, Лауд, Бірінші сағат, Үшінші сағат, күнделікті әуежай, Секст, Тоғызыншы сағат, Кешкі дұға және Ұйықтау алдындағы дұға. Дұғалардың арасында монахтарға монастырдың галереясында отырып, кітап жазу, көшіру немесе безендіру жұмыстарын істеуге рұқсат етілді. Бұл жұмыстар монахтың қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкес тағайындалатын. Ғылыммен айналыспағандары түрлі деңгейдегі физикалық еңбекке тартылды. Күннің негізгі тағамы түске жуық, көбінесе асханада ішіліп, ең қарапайым және дәмсіз тағамдардан тұратын, мысалы, балық, қайнатылған қарақұмыр. Олар тамақ ішіп отырғанда, жоғарыдан мінберден кітап оқылатын. Басқа сөздер айтуға тыйым салынғандықтан, монахтар қолдармен әңгімелесуді дамытты. Аббаттар мен құрметті қонақтар жоғары үстелге отырып құрметтелді, ал қалғандары үстелге қатарласып, абыройына қарай орналасты. Бұл дәстүр бірінші мыңжылдықтан кейін кейбір монастырлар университетке айналған кезде де сақталды және бүгінде Оксфорд және Кембридж университеттерінде көруге болады. Монастырлар айналасындағы қоғамға маңызды үлес қосты. Олар білім мен интеллектуалды дамудың орталықтары болды. Олар болашақ дін қызметкерлерін оқуға және білім алуға шақырып, тіпті жоғары тұрғандарымен пікір таласып, діни сенімдерге қарсы шығуға мүмкіндік берді. Музыкалық нотацияның алғашқы нысандары Сент-Галл монахы Ноткерге жатқызылады және өзара байланысты монастырлар арқылы Еуропа музыканттарына таратылды. Монастырлар шаршаған саяхатшыларға тынығу орны болғандықтан, монахтар олардың жараларын емдеуге және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыруға міндетті болды. Уақыт өте келе, қарапайым халық монастырларға тек аялдама ретінде емес, қажылыққа да баруды бастады. Сол кезде олардың үлкен кітапханалары болды, ол білімді туристерді қызықтырды. Отбасылар құдайдың қалауымен ұлдарынан бас тартты. Оба кезінде монахтар егістікті өңдеуге және науқастарға тамақ беруге көмектесті. Жылыту үйі – ортағасырлық монастырдың әдеттегі бөлігі, онда монахтар жылыну үшін жиналатын. Көбінесе монастырда от жаққан жалғыз бөлме осы болды.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеуінде және Шығыс католик шіркеуінде монахтар мен қарындастар ұқсас аскетикалық тәртіпті сақтайды, тіпті олардың діни киімдері де бірдей (бірақ қарындастар қосымша жамылғы киеді, ол апостольник деп аталады). Рим-католик монахтығынан айырмашылығы, Шығыс православиесінде жеке діни ордендер жоқ, бүкіл Шығыс православие шіркеуінде біртұтас монахтық форма бар. Монахтар, ер немесе әйел, әлем үшін дұға ету үшін әлемнен тыс тұрады. Монастырлардың көлемі әртүрлі – өте үлкендерінен кішкентайларына дейін. Шығыс православие шіркеуінде монах үйлерінің үш түрі бар: кенобиум – монахтардың бірге тұрып, бірге жұмыс істеп, бірге дұға ететін қауымдастығы, абат пен ақсақал монахтардың басшылығымен. Кенобиттік өмірдің мәнісі – көптеген адамдар (ерлер немесе әйелдер) монахтық ортада бірге өмір сүргенде, өткір қырлы тастар сияқты, олардың "өткірлігі" тозып, тегіс және жылтыр болады. Ең ірі монастырларда мыңдаған монахтар болады және олар лавралар деп аталады. Кенобиумда күнделікті қызмет, жұмыс және тамақтану ортақ түрде жүзеге асырылады. Скит – әдетте бір ақсақал мен екі-үш шәкірттен тұратын шағын монахтық мекеме. Скитте дұға мен жұмыс көбінесе жеке орындалады, тек жексенбі және мереке күндері жиналады. Скит өмірінде жалғыздық пен қауымдық элементтер бар, сондықтан ол "орта жол" деп аталады. Ермек – аскетизмді сақтайтын, бірақ монахтық қауымда емес, жалғыз өмір сүретін монах. Шығыс православие монахтығының маңызды орталықтарының бірі – Грекиядағы Афон тауы, ол Ватикан қаласы сияқты, өздігінен басқарылады. Ол 32 шақырымға жуық ұзындығы және 8 шақырымға жуық ені бар, оқшауланған түбекте орналасқан және 20 монастырь басшылары басқарады. Бүгінде Қасиетті Тауда шамамен 2200 ер адам тұрады және оған тек Грекия үкіметі мен Қасиетті Таудың өзі берген арнайы рұқсаты бар ерлер ғана баруға рұқсат етіледі.

Шығыс православие

Шығыс православиелік шіркеулер, миафизит сенімдерімен ерекшеленеді және Армения апостолдық шіркеуі, Александрия копт православиелік шіркеуі (оның патриархы келесі шіркеулер үшін бірінші болып есептеледі), Эфиопия православиелік тевахедо шіркеуі, Эритрея православиелік тевахедо шіркеуі, Үнді православиелік шіркеуі және Антиохия сириялық православиелік шіркеуінен тұрады. Әлемдегі ең көне монастырлар – Әйгілі Макарий (Дейр Абу Макария) және Әйгілі Антоний (Дейр Мар Антониос) монастырлары, Копт православиелік шіркеуінің патриархының қамқорлығында.

Басқалар

18-шы ғасырдың соңғы жылдары христиан шіркеуінде протестанттық конфессиялар арасында монахтық өсудің басталуын белгіледі. Бұл қозғалыстың орталығы Америка Құрама Штаттары мен Канада болды, бастапқыда Англияда құрылып, кейіннен Америка Құрама Штаттарына көшірілген Шейкер шіркеуінен басталды. 19-шы ғасырда осы монахтық қоғамдардың көптегені утопиялық қауымдастықтар ретінде құрылды, көбінесе монахтық үлгіге негізделген. Шейкерлерден басқа, Аманна, анабаптистер және тағы да басқалары болды. Көптегені некеге рұқсат берді, бірақ көпшілігі бойдақ өмір мен қауымдық өмірді ұстанды, мүшелері барлық мүлікті ортақ пайдалануға бөлісіп, жеке меншіктен бас тартты. 19-шы ғасырда Англия шіркеуінде монахтық қайта жаңғырды, нәтижесінде Қайта тірілу үйі, Мирфилд (Қайта тірілу қауымы), Нэшдом аббаттығы (Бенедиктин), Клив Приоры (Даңқты көтерілу қауымы) және Эуэлл монастыры (цистерциан), бенедиктин ордендері, францискан ордендері, Киелі Крест ордендері, Сент-Елена ордендері сияқты мекемелер құрылды. Басқа протестанттық христиан конфессиялары да монахтықпен айналысады, әсіресе Еуропа мен Солтүстік Америкадағы лютерандар. Мысалы, Мичиган штатындағы Сент-Августин үйіндегі қасиетті Кресттің бенедиктин ордені лютерандық монахтар ордені болып табылады, ал Швеция мен Германияда лютерандық діни қауымдар бар. 1960-шы жылдары тәжірибелік монахтық топтар құрылды, онда ерлер мен әйелдер бір үйдің мүшелері болды және үйленуге және балалы болуға рұқсат етілді – олар қауымдық принциптер бойынша жұмыс істеді.

Тенденциялар

Христиандық неомонахтық, әсіресе евангелистік христиандар арасында кеңінен таралуда.

Джайнизм

Джайнизм, б.з.б. шамамен 570 жылы Махавирамен негізделген, б.з.б. 5 ғасырынан бері өз монастырларына ие болды.

Суфизм

Ислам діні монахинизмді қабылдамайды, ол Құранда «соңнан ойлап табылған» деп айтылады. Дегенмен, «суфи» термині Алламен бірігуге ұмтылған мұсылман мистикаларына қолданылады, олар аскетизмді қабылдап, «сф» деп аталатын қалың жүннен тігілген киім киген. «Суфизм» термині «сф» сөзінен туындаған, яғни «сф» киім киетін адамды білдіреді. Бірақ уақыт өте келе «суфи» термині мистикалық бірігуге сенетін барлық мұсылманды атау үшін қолданылатын болды.

Әдебиеттегі монастырлар

Мэтью Льюистің 1796 жылғы "Монк" готика романында Инквизиция дәуіріндегі Испаниядағы ойдан шығарылған монастырь мен қатындар монастыры бейнеленген. Көптеген адамдар Льюистің романын католицизмді сынау ретінде қарастырады. Джейн Остин өзінің 1818 жылғы "Нортангер аббаттығы" романының соңғы бөлігін пайдаланылмаған монастырда өткізеді, бұл Генри VIII-дің Англиядағы монастырьларды таратуы және Француз революциясынан кейін Франциядағы монастырьларды тарату туралы ойларға жетеледі. Әйелдер монастыры, яғни қатындар монастыры, көбінесе үйлене алмаған немесе үйленгісі келмейтін әйелдерге берілетін жаза ретінде бейнеленген. 1880 жылғы "Қарамазовтар" романында Федор Достоевский православиелік монахтық өмірдің нақты оқиғаларынан күшті шабыт алған. Романның бір бөлігі православиелік монахтықтағы "старлық" институты төңірегіндегі дау-дамағлдарға ерекше назар аударады. Достоевскийдің старлық дәстүрін түсінуі көбінесе Климент Зедергольмнің "Оптиналық Леонид старцының өмірі" еңбегіне негізделген, ол "Қарамазовтар" романының бірінші кітабының 5-тарауында тікелей цитата келтіреді.