Кіріспе

Неміс композиторы Йозеф Мартин Краус (20 маусым 1756 – 15 желтоқсан 1792), Германияның Мильтенберг-на-Майне қаласында туған, классикалық дәуірдегі неміс-швед композиторы. 21 жасында Швецияға көшіп, 36 жасында Стокгольмде қайтыс болды. Ол "швед Моцарты" деп аталады, және оның өмір сүру ұзақтығы Моцарттікімен бірдей болды.

Балалық шақ

Краус Оңтүстік Германияның Мильтенберг қаласында, Төменгі Франконияда, Майнц архиепископтығының граф кеңсесінің қызметкері Джозеф Бернхард Краус пен Анна Доротея Шмидттен туды. Оның әкесінің әулеті, бастапқыда Аугсбургтен шыққан, Вельбахта, Аморбахтың жанында шағын мейрамханаға ие болған, ал анасы Мильтенбергтегі шебер құрылысшы Иоганн Мартин Шмидттың қызы еді. Олардың 14 баласы болды, олардың жетісі балалық шағында қайтыс болды; Марианна Краус – Джозефтің әпкесі болды. Остербуркенде қысқа уақыт тұрғаннан кейін, Краус отбасы 1761 жылы Бухенге (Оденвальдта) көшіп келді, онда Джозеф Бернхард Краус кеңсе қызметкері қызметін тапты. Жозеф Мартин Краус сол жерде ресми білімін бастады. Оның алғашқы музыка мұғалімдері ректор Георг Пфистер (1730–1807) және кантор Бернхард Франц Вендлер (1702–1782) болды, олар оған негізінен фортепиано мен скрипка сабақтарын берді. Краус өте ерте жасында музыкалық дарынын көрсетті. 12 жасында ол Мангеймдегі иезуит гимназиясы мен музыка семинарына қабылданды, онда неміс және латын әдебиетін, сондай-ақ музыканы оқыды. Ол онда, әсіресе скрипка тарту техникасы бойынша қатаң музыкалық білім алды, ал П. Александр Кек (1724–1804) және П. Антон Клейн (1748–1810) оған филологиялық білім берді.

Швед сотында

1778 жылы Краус Стокгольмге көшіп келді, ол әлі жиырма екіге толмаған еді. Ол жердегі алғашқы жылдары оңай болмады, сондықтан ол бірнеше рет үйіне қайтуды ойлады. Густав патшаның көркем өнерге деген сүйіспеншілігі Еуропаның қалған бөлігінде тез танылып, көптеген елдерден музыканттарды қызықтырды. Краус үш ащы жыл бойы, көбінесе өте кедейлікте өткізіп, патшаның назарына ілігуіне уақыт кетті. Оның "Азире" операсы Швед Корольдік Музыка Академиясы тарапынан қабылданбады, бірақ Академия оған екінші мүмкіндік беруге шешім қабылдады. Густав III өзі "Просерпин" операсының либреттосын жазды, ал ақын Йохан Хенрик Келлгрен оны өлеңмен безендірді. Краустың осы либреттоға жазған музыкасы 1781 жылғы 6 маусымда Ульриксдаль сарайында патша мен патшалық үйдің қатысуымен сәтті премьераланды. Краус Швед Корольдік операсының вице-капельмейстері және Корольдік Музыка Академиясының директоры болып тағайындалды. Бұл көптен күткен табыс болды. Осы жетістіктен басы айналған Краус ата-анасына былай деп жазды:

"Музыка аяқталған соң патша маған он бес минуттан астам сөйледі – ол одан қатты ләззат алған. Кеше мен оның қызметіне алыстым. Әрине, маған үлкен лауазым берілмеді, тек қана капельмейстер болып тағайындалдым. Бірақ маған 600 гульденнен де құндырақ нәрсе – маған берілген инабат, яғни корольдің қаржауымен Германияға, Францияға және Италияға сапар шегу мүмкіндігі."

Үлкен тур

Густав III Краусты шетелдегі театр өнерінің барлық қырларын оқып білу үшін бес жылға созылған Еуропаға саяхатқа жіберді. Осы саяхат барысында Краус Кристоф Виллибальд Глюк, Иоганн Георг Альбрехтсбергер, Падре Мартини және Йозеф Хайднмен танысты. Ол Эстерхазада орындалуы үшін симфония жазды, ал ол алғаш рет Хайдн атымен Парижде жарияланды. Краустың E минорындағы, VB 141 және F мажордағы симфониялары 1787 жылы Парижде, сол кездегі аса танымал композитор Джузеппе Камбини есімімен жарық көрді. Осы кезеңде Краус Вольфганг Амадей Моцартпен бірге масондық ложаның мүшесі болды. Саяхатында Краус өзінің әйгілі D мажорлы флейталық квинтетін, VB 188 жазды, ол мұндай шығармаларға қатысты барлық бұрынғы қағидаларды бұзды. Бұл туындының сыртқы және ішкі құрылымы, сол заманға дейін жазылған барлық музыкалық шығармалармен салыстырғанда жаңашыл болып келді, әсіресе 306 тактіден тұратын бірінші бөлімі таң қалдырды. Венадан кейін саяхаты оны Италия, Франция және Англияға жеткізді, онда ол 1785 жылы Вестминстер аббаттығында Гендельдің 100 жылдығын тойлауға куә болды. Парижде жүргенде, Краус Стокгольмдегі оның елге оралуына бөгет қоюға тырысқан топтармен күресті, бірақ 1786 жылы олардың мәселесі шешілген соң, ол Густав музыкалық өміріндегі басты тұлғаға айналды.

Швецияға оралу

1787 жылы Краус отанына оралғанда, Корольдік музыка академиясының оқу бағдарламасының директоры болып тағайындалды, ал келесі жылы Франческо Уттиниден кейін Капельмейстер қызметін атқарып, инновациялық дирижер, прогрессивті педагог және көп дағдылы композитор ретінде танылды. Ол сондай-ақ король Густав III-нің тапсырысымен алғашқы корольдік опера театрын салған сәулетші Эрик Палмштедт айналасында жиналған әдеби үйірменің мүшесі болды. Бұл үйір швед астанасының рухани және мәдени өмірін талқылап отырды. 1789 жылы Риксдагтың отырысында Густав III парламентті Ресеймен жүріп жатқан соғысына қосылуға көндіруді жоспарлады, бірақ ақсүйектер оған қарсы болды, ал қала тұрғындары мен шаруалар қолдады. Мақсатына жету үшін Густав III үкімет басқаруға кең өкілеттік беретін Одақ және қауіпсіздік туралы заңды парламенттен мақұлдауды қалады. Сондықтан король Крауске 1789 жылдың 9 наурызында Санкт-Николай шіркеуіндегі ашылу салтанатына арналған Riksdagsmusiken шығаруды тапсырды. Музыка Моцарттың «Идоменей» операсынан «Құдай қызметкерлерінің маршы» мен симфониядан (Sinfonia per la chiesa) тұрады. Заң шығарушы орган корольдің шараларын бекітті. Краус 1792 жылдың қаңтар айында Вольтердің «Олимпия» пьесасын қою үшін увертюра, марш және интерлюдиялар жазды. Ол сахналық музыканың авторы ретінде танылғанмен, оның ең маңызды туындысы – «Эней Картагода» өмірінде орындалмады. 1792 жылдың 16 наурызында Густав III операдағы маскарадқа қатысып, сол жерде қаныпешене өлтірілді. (Бұл оқиға Вердидің 1859 жылы тұсауы кесілген «Un ballo in maschera» операсының сюжетіне шабыттандырды.) Густав III-нің қазасы монархтың қолдауымен дамыған мәдени ортада үлкен қырқыстар тудырды. Краус сәуірдің 13-і мен мамырдың 14-і күндері жерлеу рәсімінде орындалған жоқтау кантатасы мен Симфония фунебре (Symphonie funèbre) шығарды. Бірақ көп ұзамай Краустың денсаулығы нашарлап, 1792 жылдың желтоқсан айында туберкулезден көз жұмды. Ол Стокгольмнің сыртындағы Тиволиде жерленді. Оның қабірінде (шамамен 1833 жыл) «Här det jordiska af Kraus, det himmelska lefver i hans toner» деген жазу бар, мағынасы: «Мұнда Краустың жердегі жатысы, ал көктегісі оның музыкасында мәңгілік өмір сүреді».

Шығармалары

Бертил Х. ван Боер Краустың қасиетті музыкасын екі кезеңге бөледі. Біріншісі, 1768 жылдан 1777 жылға дейін, Краустың католик болып жазған, католиктерге арналған музыкасын қамтиды. Екіншісі, 1778 жылдан 1790 жылға дейін, Краус әлі де католик болғанмен, лютерандық құлшылықтар үшін музыка жазды. Сол кезде Швецияда қысқа гимндер мен хорлардан басқа қасиетті музыка кеңінен қолданылмады. Сондай-ақ, шіркеуде музыканың қандай рөл атқаруы керек екендігі туралы пікір таластар жүріп жатты, және Краус осы мәселеге қатысып, «Stockholms Posten» газетінде осы тақырыпта үш мақала жариялады. Краустың музыкасының екі түрлі каталогы бар: біреуі Карл Шрайбердің «Verzeichnis der Musikalischen Werke von Jos. Kraus» каталогы, ол әр композицияға «A» нөмірін береді, екіншісі Бертил ван Боердің «Die Werke von Joseph Martin Kraus: Systematisch thematisches Werkverzeichnis» каталогы, ол әр композицияға «VB» нөмірін береді, ал 1998 жылғы екінші басылымында қайта нөмірленді. Жозеф Мартин Краустың композицияларының тізімін қараңыз. Бертил ван Боер «Artaria Editions» үшін заманауи редакцияларды жасады, Naxos Records-тің Краустың симфонияларының толық жинағының төрт томында жазылған музыканы жазды, сондай-ақ осы дискілерге бағдарламалық жазбалар мен «New Grove Dictionary of Music and Musicians» музыкалық сөздігіндегі Краусқа арналған мақаланы жазды. Бірінші том 1999 жылы Канн классикалық сыйлығын жеңіп алды, ал екінші томда Краустың үш симфониясының әлемдік тұңғыш рет жазылған нұсқалары бар. «Concerto Köln» оркестрі Жозеф Мартин Краустың симфонияларының толық жинағын дәуірлік аспаптарда жазғандығы үшін бірнеше жүлдеге ие болды.

Музыкалық стиль

Краустың музыкасы регистрдегі, мінездегі және ең айқындысы – гармониядағы кенеттен болатын күрт астарқылықтармен сипатталады. Оның контрапункт шеберлігі жоғары деңгейде болды, бірақ мотивтік дамуы Моцартқа немесе Гайднға қарағанда осы деңгейде жетілмеген. Қатарластарымен салыстырғанда оның лирикалық қабілеті анық байқалады.

Краустың симфониялары

Краустың көптеген симфониялары жоғалып кеткен немесе басқа композиторларға жатқызылған. Краустың авторлығы анық белгілі симфонияларының он шақтысы ғана сақталған. Краустың қазірге дейін сақталған симфонияларының көпшілігі үш бөлімнен тұрады, және оларда минуэт жоқ. Көпшілігі екі мүйіз және скрипкалар тобы үшін жазылған, ал көптеген симфонияларда екі флейта мен екі гобой, кейінгілерінде екі фагот және екі қосымша мүйіз қолданылған. Музыктанушы Бертиль ван Боер Краустың C-диез минорындағы симфониясын "он сегізінші ғасырда осы тоналдықта жазылған екі симфонияның бірі" деп атайды. Кейіннен ол оны "басқаруға оңай" C минорындағы VB 142 симфониясы ретінде қайта өңдеген. Хайднға арналған симфонияның D мажорындағы VB 143 симфониясы немесе C минорындағы VB 142 симфониясы болғаны әлі де даулы. VB 142 симфониясының минор тональдығы мен көңіл-күйі шамамен 1770 жылдардағы Хайднның "Sturm und Drang" кезеңін еске салады, оның бұрынғы минор туындыларымен салыстыруға болады, бірақ Глюктің "Ифигения в Авлиде" увертюрасының алғашқы тактеріне негізделген. Дегенмен, Хайдн бұл туындыны жоғары бағалаған. Краустың қайтыс болғаннан кейін көп жылдар өткен соң, Хайдн ортақ досы, швед дипломаты Фредерик Сэмюэл Сильверстолпеге былай деді:

"Ол мен үшін Венада жазған симфония ғасырлар бойы шедевр болып есептеледі; маған сеніңіз, осындай нәрсе жасай алатын адамдар аз."

Краус виола концерті

Краус өмір бойында жоғалған немесе басқа композиторларға жатқызылған екі виола концерті жазды. До мажорлық концерт Роман Хоффстеттерге жатқызылған болатын, бірақ екі туынды да Краустың шығармалары екені анықталды және 2012 жылы Дэвид Аарон Карпентер оларды кәсіби түрде жаздырып алды.

Камералық музыка

Краустың камералық музыкасы квартеттер, жеке сонаталар және скрипка мен фортепианоға арналған сонаталарды қамтиды.