Кіріспе
Гор Видальдің "Қала мен тірек" романы – американдық жазушы Гор Видальдің 1946 жылы жазылып, 1948 жылдың 10 қаңтарында жарық көрген үшінші романы. Роман жас жігіттің өсіп-жетілуі мен өзінің гомосексуализмін тануы туралы баяндайды. "Қала мен тірек" романының ерекшелігі – ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарық көрген алғашқы роман болып есептеледі, онда гей басты кейіпкерге мейіріммен қарастырылып, әлеуметтік нормаларды бұзғаны үшін оқиға соңында қаза таппайды. Бұл роман сонымен қатар "соғысқа байланысты жазылған гей-роман" ретінде танылған, ол еркектердің гомосексуализмі туралы тікелей айтатын сол кезеңдегі сирек кітаптардың бірі. Сонымен қатар, ол 1950 жылдары арзан бағамен қайта басылған бірнеше гей-романның қатарында болды. 1965 жылы Видаль романның жаңартылған нұсқасын "Қала мен тірек (Түзетулермен)" деген атпен шығарды. Көбінесе қазіргі басылымдарда осы жаңартылған мәтін кездеседі, бірақ кітаптың бастапқы атауы "Қала мен тірек" деп сақталады.
The City and the Pillar is the third published novel by American writer Gore Vidal, written in 1946 and published on January 10, 1948. The story is about a young man who is coming of age and discovers his own homosexuality. The City and the Pillar is significant because it is recognized as the first post World War II novel whose gay protagonist is portrayed in a sympathetic manner and is not killed off at the end of the story for defying social norms. It is also recognized as one of the "definitive war influenced gay novels", being one of the few books of its period dealing directly with male homosexuality. In addition, it was among the few gay novels reprinted in inexpensive paperback form as early as the 1950s. In 1965, Vidal released an updated version of the novel titled The City and the Pillar Revised. Most modern printings contain the updated text; however, they retain the original title The City and the Pillar.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Сюжеттің тақырыбы - 1930-жылдардың аяғында Вирджинияда өмір сүрген, сондай-ақ өте жақсы теннисші болған, көрікті жас жігіт Джим Уиллард. Оның ең жақсы досы Боб Форд, одан бір жас үлкен, мектепті бітіре бастағанда, екеуі орманға кемпингке шығады. Екеуі де бір-бірінің жанында болудан қуанады және Боб жергілікті қыздарды онымен жыныстық қатынасқа түсу қаншалықты қиын екендігі туралы күңкілдегеннен кейін, екеуі жыныстық қатынасқа түседі, тіпті Боб бұл екі ер адам үшін "әдеттегі" нәрсе емес деп ойласа да. Джим қыздарды соншалықты тартымды деп таппайды, Бобтың қалуы мүмкін деп үміттенеді және Боб Америка Құрама Штаттарының сауда теңіз флотына кіруді талап еткенде, күйреген. Алдағы жеті жыл Жимнің өмірінде үлкен сынақ болады, оның соңында ол Бобпен қуана-қуана қайта қосыламын деп үміттеніп отыр. Джим теңізге де барғысы келетінін айтады және Нью-Йоркке жұмыс іздеп барғаннан кейін круиздік кемеде кабиналық жігіт болады. Оның кемесідегі тағы бір теңізші Коллинс онымен Сиэтлге шығады, бірақ оны Джиммен жыныстық қатынасқа қарағанда екі қызмен қос кездесу қызықтырады. Жігіттің қызға тән тән қасқырлық сезіміне беріліп, ішімдікке толы бола алмайтынын түсінген Джим үшін бұл кездесу апат болып табылады. Ақыры, ол дауылға ұшырағанда, Коллинз оны педиак деп атайды, бұл оны осы мүмкіндік туралы ойлануға мәжбүр етеді. Ол Коллинзмен тағы да қақтығысудан қорқып, жұмысынан кетеді және Лос-Анджелестегі қонақ үйде теннис жаттықтырушысы болады. Бірде ол бұрын қарсылық білдірген Липер оны 30-жылдардың ортасында Голливуд актері Рональд Шоумен таныстырады, ол Джимге бірден қызығушылық танытады. Ақырында Джим Рональдты жақсы көрмесе де, онымен бірге тұрып қалады. Олардың қарым-қатынасы Джим жиырмасыншы жылдардың аяғында болған жазушы Пол Салливанмен кездесу кезінде аяқталады. Джим Полға тартылады, өйткені ол Голливудтық тойларда кездесетін басқа, көбірек стереотиптік гомосексуалдардан ерекшеленеді, тіпті бір рет үйленген (бірақ бұл неке кейіннен жойылған). Рональд олардың қарым-қатынасын білгенде, Джим Полмен бірге Нью-Орлеанға көшуге қуанышты болады. Ол да Пауылды емес, балалық шағындағы досын жақсы көреді, бірақ ол Пауылды қазіргі уақытта жеткілікті деп санайды. Алайда Пауыл өзінің қарым-қатынастарында көркемдік илхам алу үшін аздап азапқа мұқтаж болғандықтан, оның қарым-қатынасы қолайлы қайғылы жолмен аяқталады деп үміттеніп, Гейлерді азғыруға маманданған Мария Верленді Джиммен таныстырады. Үшеуі бірге Мария мұра қалдырған Юкатанға барады. Джим Марияға қызығады, бірақ жыныстық қатынасқа түсе алмайды. Бірақ Пауыл үшін тіпті жігітінің әйелмен қиялданған қарым-қатынасы да ол күткендей ауыр және ажырасуға негіз береді. Осы уақытта Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, Пол мен Джим Нью-Йоркке барып, әскерге шақырылуға бел буды. Бұл, әрине, олардың бөлек болуын да білдіреді. Джим Колорадоның әуе базасына ауысады, онда оның сержанты оған жыныстық қатынаспен қызығушылық танытады. Бірақ Джим жас есекшіге көз тігіп отыр. Өкінішке орай, капрал оны "ол" жолмен ұнатпаған сияқты, тіпті сержант кейін капралмен сәттілікке жеткен сияқты. Колорадоның суық ауа райынан Жим ревматоидты артритке шалдығады және ақырында қызметтен босатылады. Ол Нью-Йоркке оралып, Мария мен Рональдты қайтадан кездестіреді. Рональд студия басшылары арқылы өзінің қоғам алдындағы беделін сақтап қалу үшін лесбиянкаға үйленуге мәжбүр болады және сахналық актер болуға ұмтылады. Сондай-ақ, ол Джимді жергілікті достарына әйелдікке бейім миллионер ретінде таныстырады. Джим жыныстық жеңілдік табу үшін гей-барларға жиі бара бастайды. Кейін ол Полмен бір тойда кездеседі, екеуі құмарлықтан емес, жалғыздықтан ашық қарым-қатынас жасайды. Джим Рождествоға үйге келгенде, әкесі қайтыс болғанын және (оған одан да қорқыныштысы) Бобтың үйленгенін біледі. Джим олардың қарым-қатынасын осыған қарамастан жалғастыра алады деп үміттеніп, оны қайтадан көруге асығады. Олардың қарым-қатынасының шешімі Нью-Йоркте қайтадан келеді, онда олар Бобтың қонақ үй бөлмесіндегі төсекте аяқталады. Бірақ Джим өз қалағанын жасады деп ойлап, жақындап, "сексін" ұстап алса, Боб үрейленеді, гей деп ойлағаны үшін ашуланады, тіпті Джимнің бетін ұрады. Екі күрес және Джим жеңіске жетеді, өйткені ол күштірек. Бастапқы нұсқада Джим ашуланып, Бобты өлтіреді, ал қайта қаралғанда ол Бобты зорлап, бөлмені тастап кетеді.
Негізгі тақырыптар
Романның басты тақырыбы – ғарыздық көзқарас өзі жек көретін нәрсені қалай құратыны және осы процесте ғана емес, сонымен қатар бүкіл қоғамға да зиян келтіретіні. Басты кейіпкер – қоғамның жыныстық қатынасқа, әсіресе ерлер арасындағы қатынасқа деген невротикалық көзқарасының нәтижесінде бақытқа және толыққанды өмірге қол жеткізуіне кедергі келтіретін мінез-құлық үлгісіне итермеленген, әлеуетті түрде жақсы бейімделген адам. Ақырында, бұл жағдай оны құрылысқа жеткізеді. Қоғамның жынысқа деген бұрыс көзқарасының бастауы дінге байланысты, бұл романды ашатын эпиграфта (Содомның қырылуын сипаттайтын библиялық үзіндінің соңы) және әртүрлі кейіпкерлердің әңгімеде кездесетін ескертулерінде көрінеді. Олар Видальдің адамдардың табиғатынан екіұрысты екендігі және осы табиғи бейімділікті мәдени құрылымдар бұрмалайды деген ойын білдіреді. Тағы бір тақырып – гомосексуалды ер адамды еркек ретінде бейнелеу. Видал «Қала мен тірек» романына дейін гомосексуалдарды трансвеститтер, жалғыз кітап оқырмандары немесе әйелдей кейіпкерлер ретінде көрсеткен романдардың стереотиптерін бұзуды көздеді. Видал АҚШ-тағы жыныстық қатынасқа қатысты сенімдерге, стереотиптерге және көзқарастарға қарсы тұру үшін басты кейіпкерін күшті спортшы етіп бейнеледі. Осы тақырыпты одан әрі дамыту үшін Видал романды қарапайым, объективті стильде жазды, шындықты дәл жеткізу үшін. Деннис Болин анықтаған тағы екі тақырып – ешқашан орындалмауы мүмкін нәрсені тілеудің ақымақтығы мен зияндылығы және өткенге көңіл бөліп, өмірді ысырап ету. Екіншісі, «Жаратылыс» кітабының 19:26 аятындағы эпиграфпен нығайтылады: «Бірақ оның әйелі артына қарады, сонда ол тұз бағанына айналды».
Қабылдау және сын талдау
"Қала мен тірек" кітабы қоғамдық дау тудырды, оның ішінде жала жабу мен сынау да болды. Бұл кітап гомосексуализм әдетте аморальды деп есептелген кезде жарық көргендіктен ғана емес, сонымен қатар ашық гомосексуализмді табиғи мінез-құлық ретінде бейнелеген, танымал американдық автордың алғашқы туындысы болғандықтан осылай болды. Видал өзі "Шоқ – баспасөзден алған ең жағымды сезім" деген еді. Бұл Видальді кейін бірнеше кітапты псевдонимдермен жазуға мәжбүр етті. Бірақ ол уақыт өте келе өзінің танымал атын қайта орнатып, бұрынғы есімін қолдана бастады. Сол кезде Кристофер Ишервуд романға ынталы жауап берсе, ал Томас Манн, бір замандас жазушы, қысқа ғана сыпайылықпен жауап қайырды. Стивен Спендер бұл романның Видалдың өмірбаяны екенін және оның жеке құпиясын ашқандықтан туынды екенін айтты, бірақ Видал мұны жоққа шығарды. Ян Янг Екінші дүниежүзілік соғыстың әлеуметтік дүрбелеңі қоғамдық моральды өзгерткенін атап көрсетті және "Қала мен тірек" кітабын әскери оқиғаларды гомосексуализмді ашық көрсету үшін фон ретінде пайдаланған соғыс романдарының қатарына қосты. Дегенмен, кітап кейбір заманауи гей-теориялықтардың сынына ұшырады, олар романның еркектікке баса назар аударуын және әйелдік және гендерлік ауытқушылыққа ұшыраған гей еркектерді гетеронормативті деп қарауын сынға алды. Кітап жақсы сатылып, бірнеше қайта басылымдарға ие болды; 1950 жылғы Signet басылымында белгілі суретші Джеймс Авати салған мұқаба суреті бар. Энтони Слайд "Қала мен тірек" кітабын ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ағылшын тіліндегі төрт танымал гей романдарының бірі деп санайды. Қалған үш кітап – Джуна Барнстың "Найтвуд", Карсон МакКаллерстің "Алтын көздегі шолулар" және Труман Капоттің "Басқа дауыстар, басқа бөлмелер". "Қала мен тірек" кітабы 1999 жылы The Publishing Triangle құрастырған 100 ең жақсы гей және лесбияндық роман тізімінде 17-орынды иеленді.
Қала мен бағананың қайта қарастырылуы
1965 жылы Э. П. Даттон Видальдің «Қала мен тірек» романының жаңартылған нұсқасын – «Қала мен тірек (Түзетілген)» деген атпен жариялады. Осы нұсқада Видаль мелодрамалық сипаттамаларды, ой-толғаныс үзінділерін және саяси тұрғыдан қолайсыз тілді алып тастап, туындының негізгі идеясын ашып көрсетуге тырысты. Алғашқы басылым «Қала» және «Тірек» деп екі бөлікке бөлінген еді, ал түзетілген нұсқада әңгіме үздірілмей жалғасады.
Туынды шығармалар
Видал 2006 жылы NPR сұхбатында "Қала мен тірек" романының динамикасының бір бөлігі жұртшылыққа ұсыну үшін жұмсартылғанын және осы өзгерістер "Бен-Хур" сценарийін қайта жазуға шақырылған Видал мен басқалар тарапынан қолданылғанын айтты.
БАҚ-та жарияланды
2022 жылғы "Дино ат жағажайда" гомоэротикалық фильмінде оқиға 1960 жылдары өтеді. Басты кейіпкер 1950 жылдарғы романның қағаздық басылымын оқып отырады. Кітаптың қойылуы фильмдегі өзінің гомосексуализмін тану тақырыбына зор үлес қосады.