Кіріспе

Американдық режиссер және продюсер (1935–2023)

Уильям Дэвид Фридкин (ағылш. William David Friedkin; 29 тамыз 1935 – 7 тамыз 2023) – американдық кино, теледидар және опера режиссері, продюсері және сценарисі, ол 1970-ші жылдардың «Жаңа Голливуд» қозғалысымен тығыз байланысты болған. 1960-шы жылдардың басында деректі фильмдерде мансабын бастаған ол ең көп танымал болғаны – бес «Оскар» сыйлығын жеңіп алған, оның ішінде «Ең үздік фильм» және «Ең үздік режиссер» номинацияларын алған «Француздық байланыс» (1971) қылмыстық триллері, сондай-ақ «Ең үздік режиссер» номинациясына ие болған «Жын шығарушы» (1973) қорқыныш фильмі. Фридкиннің 1970 және 1980-ші жылдардағы басқа фильмдеріне квир киносының маңызды туындысы саналатын «The Boys in the Band» (1970) драмасы, бастапқыда бағаланбаған, бірақ қазір жоғары бағаланатын «Сорсер» (1977) триллері, қылмыстық комедиялық драма «The Brink's Job» (1978), даулы «Крузинг» (1980) триллері және нео-нуар триллері «Л.А.-да өмір сүру және өлгенің ізі» (1985) кіреді. Фридкиннің туындылары 1980-ші жылдардың соңында коммерциялық және сындық тұрғыдан төмендегенімен, оның пьесалар негізінде түсірілген соңғы үш көркем фильмі сыншылар тарапынан жақсы қабылдалды: психологиялық қорқыныш «Буг» (2006), қылмыстық фильм «Киллер Джо» (2011) және оның қайтысынан екі ай өткен соң шыққан «Кейн көтерілісі сотының әскери соты» (2023) заңдық драмасы. Ол сондай-ақ 1998 жылдан өліміне дейін опера режиссері ретінде белсенді жұмыс істеді және теледидар үшін түрлі телефильмдер мен сериалдар эпизодтарын режиссерлік етті.

Ерте өмір және білім

Фридкин 1935 жылы 29 тамызда Чикаго қаласында, Иллинойс штатында Рейчел (қызметтік аты Грин) мен Луис Фридкиннің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі жартылай кәсіби софтбол ойыншысы, саудагер теңізші және ерлер киімдерін сатушы болған. Фридкин "әулие" деп атаған анасы медбике болды. Оның ата-анасы мен туыстары 1903 жылы Украинадан еврейлерге қарсы болған аса қатыгез қуғын-қырғын кезінде қашып шықты. Фридкиннің әкесі ақша табуға аса құлшынбады, сондықтан ол өсіп келе жатқанда отбасы көбінесе төменгі орта тапқа жатты. Кино тарихшысы Питер Бискиндтің айтуынша, "Фридкин әкесіне өзін толыққанды көрсетпегені үшін махаббат пен жеккөрушілік сезімдерін бірге сезінді". Ол оқуға аса құштар болған жоқ, 16 жасында мектепті бітіруге қажетті бағалардың өте аз бөлігін ғана алды. Оның айтуынша, бұл оның ерекше қабілетінің емес, сыныптан көтерілу ережесінің арқасы болды. Фридкин жасөспірім шағында кинотеатрға баруды бастады, бірақ өзінің айтуынша, ол фильмді 1960 жылға дейін, 25 жасқа келгенде ғана көрді. Фридкиннің сөзіне сүйенсек, содан кейін ғана ол нағыз киносүйер адамға айналды. Жасөспірім және жас кезінде ол Les Diaboliques, The Wages of Fear (кейбірлер оны Sorcerer фильмінің қайта түсірілімі деп санайды) және Psycho (ол оны Citizen Kane сияқты көп рет қарады) сияқты фильмдерді көрді. 1960 жылы түсірілген "Шығатын өнім" сияқты теледокументалдық фильмдер оның кино туралы түсінігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Екі жылдың ішінде (18 жасқа келгенде) ол тікелей эфирдегі телешоулар мен документалды фильмдер арқылы режиссерлік карьерасын бастады. Оның жұмыстарының ішінде "Халық Пауыл Крампқа қарсы" (1962) фильмі бар, ол Сан-Франциско халықаралық кинофестивалінде жүлде алды және Крамптың өлім жазасын жеңілдетуге көмектесті. Бұл жетістігі Фридкинге продюсер Дэвид Л. Вулпермен жұмыс табуға мүмкіндік берді.

1965-1979 жылдар

Альфред Хичкоктың "Вертиго" фильмінің DVD нұсқасына жазған дауыстық түсіндірмесінде айтылғандай, Фридкин 1965 жылы "Альфред Хичкок сағатының" "Офф-сезон" деп аталған соңғы эпизодтарының бірін режиссерлік етті. Хичкок Фридкинді режиссерлік кезінде галстук тақпағаны үшін кінәлады. 1965 жылы Фридкин Голливудқа көшіп, екі жылдан кейін Сони мен Шердің қатысуымен "Жақсы уақыт" атты алғашқы көркем фильмін шығарды. Ол бұл фильмді "көруге келмейтін" деп сипаттаған. Содан кейін бірнеше фильмдер түсірілді: Гарольд Пинтердің жарық көрмеген сценарийіне негізделген "Туған күн тойы", ол өзінің пьесасынан бейімделген; Джейсон Робардс пен Бритт Экландтың басты рөлдерде ойнаған "The Night They Raided Minsky's" музыкалық комедиясы; және Март Кроулидің "The Boys in the Band" пьесасының экранизациясы. Оның келесі фильмі "Француз байланысы" 1971 жылы кеңінен мақтауға ие болды. Голливудтық фильмдерге қарағанда деректі фильмдерге көбірек ұқсайтын, шикі стильде түсірілген бұл фильм бес "Оскар" сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Үздік фильм" және "Үздік режиссер" номинацияларында. Фридкиннің келесі фильмі 1973 жылғы "Экзорцист" болды, ол Уильям Питер Блаттидің ең көп сатылған романы негізінде түсірілді, бұл фильм қорқыныш жанрын революциялады және кейбір сыншылар оны барлық уақыттағы ең ұлы қорқыныш фильмдерінің бірі деп санайды. "Экзорцист" 10 "Оскар" сыйлығына ұсынылды, оның ішінде "Үздік фильм" және "Үздік режиссер" номинациялары да бар. Ол "Үздік сценарий" және "Үздік дыбыс" сыйлықтарын жеңіп алды. Осы екі фильмнен кейін Фридкин, Фрэнсис Форд Коппола мен Питер Богдановичпен бірге Жаңа Голливудтың ең көрнекті режиссерлерінің бірі деп есептелді. 1973 жылы бұл үштік Paramount Pictures компаниясында "The Directors Company" тәуелсіз өндіріс компаниясын құру туралы хабарлады. Коппола "Сұхбаттасу" фильмін, ал Богданович Генри Джеймстің "Дейзи Миллер" романының бейімделуін түсірді, ал Фридкин компаниядан күрт кетіп қалды, ал Paramount компаниясы оны жақын арада жапты. Фридкиннің кейінгі фильмдері осы деңгейде сәттілікке жете алмады. Universal мен Paramount компаниялары бірлесіп өндірген, Рой Шейдердің басты рөлде ойнаған "Sorcerer" (1977) фильмі, француздық классикалық "Қорқыныш жалақысының" 22 миллион долларлық американдық қайта түсірілімі, дәл бір апта бұрын шыққан "Жұлдызды соғыстардың" рекордтық кассалық табысының арқасында көлеңкеде қалды.

1980 - 1999 жылдар

1980 жылы Фридкин Аль Пачиноның қатысуымен Джеральд Уокердің криминалдық триллері «Круизингтің» бейімделуін түсірді, ол өндіріс кезінде наразылық тудырып, бүгінгі күнге дейін қызу пікірталас тудырып келеді. Бұл фильм сыншылар тарапынан сыналып, қаржылық сәтсіздікке ұшырады. 1981 жылдың 6 наурызында Фридкин сол жақ жүрек тамырының генетикалық ақаулығынан жүрек талмасына ұшырап, өлімге жақын болды. Ол айлар бойы реабилитациядан өтті. Оның келесі жұмысы 1983 жылғы «Ғсырдың мәмілесі» фильмі болды, онда Шеви Чейз, Грегори Хайнс және Сигурни Уивер қару-жарақ саудасы туралы сатиралық оқиғаны сомдады. 1985 жылы Фридкин Барбра Стрейзандтың «West Side Story» мюзиклінен «Somewhere» әнін орындауына музыкалық бейнебаян түсірді, ол әншінің жиырма төртінші студиялық альбомы «The Broadway Album» үшін жазылған еді. Кейін ол «Putting It Together: The Making of the Broadway Album» телеарнасында Стрейзандты сұхбатқа тартады (авторлық құқығы көрсетілмеген). «Лос-Анджелесте өмір сүріп, өл» (1985) әрекет/қылмыстық фильмі, Уильям Петерсен және Виллем Дафоның қатысуымен, сыншылардың сүйіктісіне айналып, Фридкиннің «Француздық байланысымен» (әсіресе автокөлік қууы сахнасы үшін) салыстырылды, ал оның сот залындағы драмасы/триллері «Rampage» (1987) Роджер Эберттен жағымды пікір алды. Содан кейін ол культтік классикалық қорқыныш фильмі «Қорғаншы» (1990) және Линда Фиорентиноның қатысуымен «Жейд» (1995) триллерін түсірді. Соңғы фильм сыншылар мен көрермендер тарапынан жағымсыз қабылданса да, ол өзінің сүйікті фильмдерінің бірі екенін айтты.

20002023 жыл

2000 жылы «Экзорцист» киносы қосымша кадрлармен қайта экранға шығып, АҚШ-та ғана 40 миллион доллар табыс әкелді. Фридкин 2006 жылы «Буга» фильмін 2004 жылы сахнадағы қойылымды көргеннен кейін туындаған оң әсерінің нәтижесінде түсірді. Ол драматургпен ойша бірде бірге екенін байқап, таң қалды және оқиғаға жақын сезінді. Фильм Канн кинофестивалінде FIPRESCI жүлдесін жеңіп алды. Кейін Фридкин «CSI: Crime Scene Investigation» телесериалының «Тарақандар» атты эпизодын режиссерлік етті, бұл оны «Лос-Анджелесте өмір және өлім» фильміндегі Уильям Петерсенмен қайта жұптастырды. Ол сондай-ақ CSI-дың 200-ші эпизоды «Түс көз» режиссері болды. 2011 жылы Фридкин Трейси Леттстің пьесасы негізінде жазылған «Киллер Джо» атты қара комедиясын түсірді, оның басты рөлдерін Мэттью МакКонахи, Эмиль Хирш, Джуно Темпл, Джина Гершон және Томас Хейден Черч сомдады. «Киллер Джо» фильмінің премьерасы 68-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде, ал Солтүстік Америкада 2011 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті. Фильм 2012 жылдың шілдесінде АҚШ кинотеатрларында көрсетілді, сыншылардың жағымды пікірлерін алғанымен, кассада сәтсіз болды, мүмкін оның NC-17 рейтингінің шектеулілігінен. 2013 жылдың сәуірінде Фридкин «Фридкин байланысы» атты естеліктер жинағын жариялады. Қыркүйек айында 70-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде оған өмірлік жетістіктері үшін марапат берілді. 2017 жылы Фридкин Италияның Алатри ауылындағы әйелдің тоғызыншы рет шайтаннан құтылуы туралы «Ібіліс және Әке Аморт» атты деректі фильмін түсірді. 2022 жылдың тамызында Фридкин екі актілік пьесаны бейімдеу үшін режиссерлікке қайта оралатыны ресми түрде жарияланды, оның басты рөлінде Кифер Сазерленд лейтенант-коммандер Квиг рөлінде ойнайтын болады. Фильм Фридкиннің қайтыс болуына дейін аяқталды және 2023 жылдың қыркүйегінде Венеция кинофестивалінде басылымға түспеген категорияда көрсетілді.

Өлім

Фридкин 7 тамыз 2023 жылы Лос-Анджелестің Бел-Эйр ауданындағы үйінде жүрек жетіспеушілігі мен пневмониядан көз жұмды, 88 жасқа толуына бар болғаны 22 күн қалғанда.

Реализацияланбаған жобалар

Жыл Атауы мен сипаттамасы 1960-шы жылдар. «Олар жылқыны атып өлтіреді, солай емес пе?» 1970-шы жылдар. Росс Томас романының «Мыс арасындағы делдал» киноға бейімделуі. «Директорлар компаниясының» «Бункер Хилл Бойз» фильмі. Питер Габриэльмен ғылыми-фантастикалық фильм. Марлон Брандо, Стив Маккуин және Чарльтон Хестон қатысқан «Шайтанның үшбұрышы» НЛО триллері. Фриц Ланг пен Роман Поланскимен сұхбаттасқан қорқыныш киносы туралы «Қауіпсіз қараңғылық» деректі фильмі. Томас Томпсонның «Қан мен ақша» романының 10 сағаттық теледидарлық бейімделуі. Рон Хансеннің «Жоқсыз» романының киноға бейімделуі, Уолон Грин жазған. «Жерри Хопкинс пен Дэнни Сугерманның «Бірде ешкім тірі қалмайды» романының киноға бейімделуі. Гейл Талес романының «Көрші әйелі» киноға бейімделуі. Роб Кук романының «Ми» киноға бейімделуі. «Чемпионаттық маусым». Уильям Питер Блатти романының «Легион» киноға бейімделуі. Фрэнк Де Фелитта романының «Теңіз сынағы» киноға бейімделуі, Лаура Браниган мен Майкл Ноури қатысқан. Пит Хамилл жазған «Соңғы сот» фильмі, Грегори Пек қатысқан. Сильвестр Сталлоне мен Синтия Ротрок қатысқан, Хилари Хенкин жазған Дон Пендлтонның «Жоса» сериясының киноға бейімделуі. Сильвестр Сталлоне қатысқан, Эдвард Ноймейер мен Майкл Майнер жазған «Құмар ойыншы». 1950-ші жылдардағы ән жазушылар дуэті Джерри Либер мен Майк Столлер туралы аяқталмаған фильм. 1980-шы жылдар. Джерри Хопкинс пен Дэнни Сугерманның «Бірде ешкім тірі қалмайды» романының киноға бейімделуі. Гей Талес романының «Көрші әйелі» киноға бейімделуі. Робин Кук романының «Ми» киноға бейімделуі. «Чемпионаттық маусым». Уильям Питер Блатти романының «Легион» киноға бейімделуі. Фрэнк Де Фелитта романының «Теңіз сынағы» киноға бейімделуі, Лаура Браниган мен Майкл Ноури қатысқан. Пит Хамилл жазған «Соңғы сот» фильмі, Грегори Пек қатысқан. Дон Пендлтонның «Жоса» сериясының киноға бейімделуі, Хилари Хенкин жазған, Сильвестр Сталлоне мен Синтия Ротрок қатысқан. Эдвард Ноймейер мен Майкл Майнер жазған «Құмар ойыншы», Сильвестр Сталлоне қатысқан. 1950-ші жылдардағы ән жазушылар дуэті Джерри Либер мен Майк Столлер туралы аяқталмаған фильм. 1990-шы жылдар. Уильям Питер Блаттимен «Басқа жерде», үй ішіндегі оқиға. Крис ДеВор жазған, Энтони Хопкинс қатысқан Джеймс Мэйбрик туралы «Джек Колкейірдің күнделігі» фильмі. Майкл Китон қатысқан Джон Флуд романының «Сумка тасымалдаушылар» киноға бейімделуі. Уильям Дэвис жазған 1996 жылғы «Шындық немесе батыл» телефильмінің қайта түсірілуі. Вин Рамс қатысқан Шейн Салерно мен Тайгер Уильямс жазған боксшы Сонни Листон туралы «Түн поезді» фильмі. Флоренс Мэйбрик сот ісі туралы «Май шайыры» фильмі. 2000-шы жылдар. Джеймс Дирден жазған, Ларри Коллинс романының «О Иерусалим!» киноға бейімделуі. Томми Ли Джонс қатысқан «Атушы». Томас Томпсон романының «Жылан» киноға бейімделуі. Джефф Дэвис пен Терри Хейз жазған Роберт Сильверберг романының «Бас сүйек кітабы» киноға бейімделуі. Голливуд адвокаты Сидни Коршак туралы «Құпияны сақтаған адам» фильмі. Мадс Миккелсен мен Марина Хэндс қатысқан Крис Гринхол романының «Коко мен Игорь» киноға бейімделуі. 2010-шы жылдар. Уильям Питер Блатти романының «Димитер» киноға бейімделуі. Демиан Бичир қатысқан, Еуропадағы оқиғалар туралы «Қапанда». Николас Кейдж қатысқан «Мен ашуға толымын». Наташа Лионн мен Бетт Мидлер қатысқан актриса Мэй Уэст туралы «Мэй» фильмі. Роберт Мореско жазған «L.A.-да өмір сүру және өл» фильмінің телесериялық пилоты. «Killer Joe» спин-офф телесериясы. Дон Уинслоу романының «Фрэнки Машинінің қысы» киноға бейімделуі.

Фридкин Вагнердің «Таннхойзер» операсын қоюға дайын екенін жариялады, бірақ өкілдер бұл қосымның мерзімі шексізге соққандығын мәлімдеді. Бірақ кейіннен ол автор мен либретто жазушы арасында шығармашылық келіспеушіліктер туындағаннан кейін бұл жұмыстан бас тартты. 2013 жылы ол Геффен Playhouse үшін Гарольд Пинтердің «Туған күн тойы» қойылымын сахнаға шығаратынын хабарлады (бұл қойылымды ол 1968 жылы толық метражды фильм ретінде де қойған болатын). Кейти Эймс, Франсис Барбер, Стивен Беркофф, Тим Рот және Ник Уллетт сияқты актерлер жиналды, бірақ өндіріс белгісіз себептермен кейінге қалдырылды және қайта жаңғыртылмады.