Кіріспе
Жыныстық құбылыс. Кулидж эффектісі – жануарларда кездесетін биологиялық құбылыс, онда еркектер жаңа ұрғашы келген сайын, тіпті бұрынғы, бірақ қолжетімді жыныстық серіктестермен қарым-қатынас жасағаннан кейін де, жаңа жыныстық қызығушылық танытады. Бұл эффект ұрғашылардың арасында да, бірақ азырақ дәрежеде байқалады. Осы құбылыстың эволюциялық артықшылығы – еркек бірнеше ұрғашыны ұрықтандыра алады. Мұндай жұптасу жүйесі көп әйелділік деп аталады, онда бір еркек бірнеше әйелмен жұптасады, ал әрбір әйел тек бір немесе бірнеше еркекпен ғана жұптасады.
The Coolidge effect is a biological phenomenon seen in animals, whereby males exhibit renewed sexual interest whenever a new female is introduced, even after sex with prior but still available sexual partners. To a lesser extent, the effect is also seen among females with regard to their mates. The evolutionary benefit to this phenomenon is that a male can fertilize multiple females. This type of mating system can be referred to as polygyny, where one male has multiple female mates, but each female mates with only one or a few males.
Терминнің шығу тегі
Мінез-құлық эндокринологы Фрэнк А. Бич 1974 жылғы хатында "Кулидж эффектісі" терминін 1958 немесе 1959 жылдары енгізгенін мәлімдейді. Ол бұл жаңа сөзді 1972 жылы жарық көрген "Адам және жануарлардағы агрессия" кітабында (Роджер Н. Джонсон, 94-бет) кездестіргенін айтады.
The joke appears in a 1972 book (Aggression in Man and Animals, by Roger N. Johnson, p. 94).
Эмпирикалық дәлелдер
Тәжірибелерде егеуқұйрықтарды қолдану келесідей жүргізілді: Еркек егеуқұйрық төрт немесе бес ұрғашы егеуқұйрықпен бірге үлкен, жабық қорапқа орналастырылды. Ол бірден барлық ұрғашы егеуқұйрықтармен қайта-қайта жұптасып, соңында шаршап қалды. Кулидж эффектісі допамин деңгейінің жоғарылауымен және одан кейін жануардың лимбикалық жүйесіне тигізетін әсерімен байланысты. Фиорино және авторлар тобы жүргізген зерттеуде, еркек егеуқұйрықтардың мезолимбикалық дофамин жүйесінің олардың жыныстық мінез-құлқындағы рөлін зерттеу үшін пайдаланылды. Вуд және авторлар тобы жүргізген зерттеуде еркек егеуқұйрықтар үш топқа бөлінді және оларға физиологиялық сұйықтықпен (бақылау тобы), таныс ұрғашының (тәжірибелік топ) эстрогенді вагинальды жағындысы және жаңа ұрғашының (тәжірибелік топ) эстрогенді вагинальды жағындысы жағылған мақта шарлары ұсынылды. Сыртқы ұрықтандыру балығы Rhodeus amarus (Еуропалық ащы балық) арқылы жүргізілген тәжірибе, жаңа серіктес болғанда сперматозоидтардың әртүрлі бөлінетінін, бірақ еркектер арасында бәсекелестік болғанда да осының орын алатынын көрсетті. Wedell және авторлар тобы мынадай теория ұсынады: еркек жаңа серіктестер үшін сперматозоидты сақтау үшін бөліп, өзі мен жұбайына жеткілікті сперматозоид инвестицияламауы мүмкін, нәтижесінде олардың серіктестері тек бірнеше жұмыртқаны ғана ұрықтандыра алады, бұл көбеюдің сәттілігін төмендетеді. Бұл тіпті ұрғашыларды сәтті көбею үшін көбірек жұптасуға итермелейді. Сперматозоидтардың бөлінуіне қатысты осы дәлелдер Кулидж эффектісінің ұрғашыларға қанша сперматозоид инвестицияланатынын анықтайтынын және, мүмкін болса, сперматозоидтардың бірнеше серіктеске тең бөлінетінін көрсетеді. Жалпы алғанда, бөлудің өзгеруі еркектер арасындағы бәсекелестікке және жаңа серіктеске кездесуге байланысты болады.
Жоқ болуы
Кулидж эффектісі көбінесе көптеген жануарларда кездеседі, бірақ Кулидж эффектісі байқалмайтын жағдайлар да бар. Бұл түрдегі ұрғашылар көбейту процесін бақылайтындықтан, еркектерде Кулидж эффектісін тексеру үшін екі өлген ұрғашы қолданылды. Бір уақытта екі жынысты ұрғашы және еркек өкілдері бар түрлердегі Кулидж эффектісіне арналған тағы бір зерттеу, тұщы сулы шаян Lymnaea stagnalis-те Кулидж эффектісінің дұрыстығын растады. Biomphalaria glabrata, тағы бір тұщы сулы екі жынысты шаян, серіктің жаңалығына байланысты жыныстық ерекшеліктерді көрсетпейді, сондықтан бұл түрде Кулидж эффектісі жоқ немесе әртүрлі жыныстарда эффектінің күші арасында ешқандай айырмашылық жоқ.
Жұптарды жыныстық тану құралдары
Ерлердің жаңа серіктес таңдауының бір ғана себебі болмаса да, жаңа серіктесті анықтаудың басты факторы иіс сезу қабілеті екенін көрсететін тәжірибелер жүргізілген. Ұзын құлақты егемен тышқандарын қолданған эксперимент, жаңа және таныс серіктестерді ажыратуда иістің маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Тағы бір зерттеуде иіс сезу қабілеті ғана емес, сонымен қатар мидың қай бөлігі иіс сезу қабілетін анықтайтыны зерттелді. Бұл эксперименттің қорытындысы тышқандар мен маймылдарда да сәйкес келді, себебі мидың осы аймағына зақым келтіру стандартты тану жадын нашарлатты, бұл мидың гиппокамп аймағы әлеуметтік мінез-құлық жады үшін аса маңызды емес, керісінше, перириндік-энторинальді қабықша жауапты екенін көрсетеді. Иіс сезудің осы әсері омыртқасыздарда, мысалы, шыбындарда да байқалды. Тан және әріптестері жүргізген зерттеуде иіс сезудің түрлерді танудағы рөлі Drosophila melanogaster шыбындарының мысалында зерттелді, олар иіс сезу үшін маңызды ко-рецепторды кодтайтын мутациялық Orco генін өңдеді. Тағы бір зерттеу тышқандарда да осы нәтижелерді көрсетті, бірақ 15 күн демалыстан кейін ғана серіктестерін ұрықтандырудың оңтайлы мүмкіндігіне жететінін анықтады. Бұл эксперименттер Кулидж эффектісінің басты шектеулерінің бірі гамета өндірісінің физиологиялық мүмкіндіктері екенін көрсетеді. Аналық тышқандарды зерттеулер де қолдау көрсетті, онда аналық тышқандар жақында жұптасқан еркектерге қарағанда белгісіз еркектерге қызығушылық танытты. 2013 жылы жүргізілген зерттеуде зерттеушілер Кулидж эффектісін аналық тышқандарда байқауға болатынын тексеру үшін тәжірибе жүргізді. Олар аналық тышқандарды екі жағдайдың біріне орналастырды: жылдамдығы реттелген немесе реттелмеген. Жылдамдығы реттелген жағдайда аналық тышқандар жұптасу уақытын өздері бақылай алды, ал жылдамдығы реттелмеген жағдайда еркек тышқандар жұптасу уақытын реттеді. Жылдамдығы реттелген аналық тышқандар екі бөлікке бөлінген аренаға орналастырылды, онда тек аналық тышқандар өте алатын тесіктер болды. Аналық тышқан аренаның бір жағына, ал еркек тышқан қарсы жағына орналастырылды, бұл аналық тышқанға жағдайға қарай еркек тышқан жағына кіруге және шығуға мүмкіндік берді, соның салдарынан жұптасу уақытын реттеді. Жылдамдығы реттелмеген жағдайда, аталық және аналық тышқандар бөлінбеген аренаға орналастырылды және жұптасуға рұқсат етілді. Екі жағдайда да аналық тышқандар тұрақты, таныс еркек тышқанмен, содан кейін жаңа еркек тышқанмен кездесті. Нәтижелер көрсеткендей, аналық тышқандар жаңа серіктес болған кезде процептивті мінез-құлықты күрт арттырды, бірақ тек аналық тышқан жұптасу уақытын реттей алса ғана. Бір еркек тышқанмен қайта-қайта жұптасу жыныстық қанағатқа жеткізіп, процептивтіліктің төмендеуіне әкелді. Бұл нәтижелер Кулидж эффектісі аналық тышқандарда да болуы мүмкін екенін көрсетеді. Лестер және Горзалка Кулидж эффектісі аналықтарда да болатынын анықтау үшін модель жасады. Олардың хомяктарды қолданған эксперименті, тышқандарға қарағанда аналықтарда бұл эффект аз дәрежеде байқалатынын, себебі бірнеше серіктеспен жұптасудың эволюциялық артықшылығы олар үшін анық емес екенін көрсетті. Аналықтарда Кулидж эффектісінің болуы аналықтың репродуктивті табысын оңтайландыруға және тұқымсыз еркек тышқанмен жұптасудың алдын алуға көмектесуі мүмкін. Бірнеше аталық тышқанмен жұптасу аналықтың гаметаларының сәтті ұрықтанбау ықтималдығын азайтуы мүмкін.