Кіріспе

Голландия тілінің грамматикасы

Бұл мақалада голландия тілінің грамматикасы сипатталады, ол неміс тілінің грамматикасымен күшті ұқсастықтарға ие, сондай-ақ, ағылшын тілінің грамматикасымен де белгілі бір дәрежеде ұқсас.

Алдын ала қарастырулар

Дауысты ұзындығы голланд тілінде екі дауысты әріптердің және екі қосымша әріптердің үйлесімі арқылы көрсетіледі. Голланд грамматикасы туралы сөз болғанда, бір әріптен екі әріпке өту жиі кездеседі, бірақ егер орфографиялық ережелерді білсе, мұндай өзгерістерді болжау оңай. Демек, мұндай орфографиялық өзгерістер грамматиканың құрамына кірмейді және олар туралы бұл жерде талқыланбайды.

Есімдіктер

Голланд тілінде есімдер жеке және көп сан түрінде жіктеледі. Дәстүрлі жағдайлардың қолданылуы тоқтатылған, сондай-ақ оларға тән жұрнақтар да жойылған. Стандартты голланд тілінде үш жыныс бар: еркек, әйел және орта. Дегенмен, Нидерландының көп бөлігінде еркек және әйел жыныстары арасындағы грамматикалық айырмашылық жойылған, тек жалпы және орта жыныстар арасында ғана ерекшелік сақталады. Есімдерде жыныс тікелей көрсетілмейді, оны әр есім үшін жаттап алу қажет.

Кішірейту

Көптеген есімдердің қалыпты түрімен қатар кішірткіш түрі де болады. Бұл форма нәрсенің кішкентай екенін көрсету үшін немесе оның әдемі, қымбат қасиеттерін ерекше атап көрсету үшін қолданылады. Кішірткіштерді қолдану өте кең таралған, сондықтан оларды есімнің морфологиялық парадигмасының бір бөлігі деп санауға болады. Кішірткіш жасаудың екі негізгі тәсілі бар: -tje жəне -ke(n). Біріншісі – стандартты тәсіл, ал екіншісі кейбір диалекттерде, көбінесе оңтүстікте (Брабант және Лимбург диалектілерінде) кездеседі. -ke(n) жұлдырыслы кішірткіші бельгиялық голланд тілінде жиі қолданылады (голланд тілінде соңғы 'n' дыбысының жойылуына байланысты, соңғы 'n' көбінесе айтылмайды). Барлық кішірткіштердің гендері орташа, бастапқы есімнің гендеріне қарамастан. Көпше түрі әрқашан '-s' жұлдырысы арқылы жасалады.

Сифаттар мен етістіктер

Голланд тіліндегі зат есім тіркесінде сын есімдер зат есімнің алдында, ал егер болса, артикльден кейін орналасады.

Артық сөздер ретінде қолданылатын қосымша сөздер

Сипаттаманың өзгермейтін түрі бірден күймештік те болып саналады. Бұл голланд тілінде кейде сипаттамалар мен күймештіктерді ажыратуды қиындатады. Бұл жылдам машина. Машина жылдам жүреді. Бізді осы мейірімді адамдар жылы қарсы алды. ("Бұл жылдам машина. Машина жылдам жүреді. Бізді мейірімді адамдар жылы қарсы алды.")

Модальді етістіктер

Ағылшын тіліндегідей, голланд тілінде де модалдық етістіктер қолданылады, мысалы kunnen ("біледі"), mogen ("рұқсат"), zullen ("болады/етеді"), moeten ("міндетті"), және willen ("қалайды"). Бұл етістіктер ерекше жұмыс істейді және инфинитивтерді қолдануға мүмкіндік береді. Модалдық етістіктер – қазіргі уақыттағы жіктелуі өзгеріп отыратын сирек етістіктердің бірі. Голланд модалдық етістіктерінің ағылшын тілінде жоқ ерекшелігі – модалдық етістік толық болғанда және сөз тіркесі болғанда, сөйлеушілер "бару" (gaan), "келу" (komen) және осыған ұқсас инфинитивтерді жіберуге бейім. Мен мектепке бармағым келмейді. ("Мен мектепке бармағым келмейді.") Ол көлікпен келеді. ("Ол көлікпен келеді.")

Түпкіленбеген нысандар

Голланд тілінде қазіргі және өткен шақтағы есімшелер бар.

Қазіргі сөйлем

Қазіргі кездегі етістік әрқашанда прогрестік мағынада болады және бірдеңе әрекетті субъект ретінде орындайтынын көрсетеді. Әдетте ол атрибутивті қосымша ретінде қолданылады және сондай-ақ жіктеледі. Мен бір жұлдызды көрдім. ("Мен құлайтын жұлдызды көрдім".) Blaffende honden bijten niet. ("Барақ еткен иттер шауып тастамайды".) Жаңалықтар қаңғып бара жатқандай тарады. ("Бұл хабар жаңбырдай тарады". сөзбе-сөз "жұмылып жатқан от сияқты") Оны "–п жатыр" деген мағынада қосымша сөз ретінде де қолдануға болады. Қалыптаспаған немесе қалыптасқан түрін қолдануға болады, бірақ қалыптаспаған түрі жиынтық сөйлемдерден тыс жиі кездеседі. Ол іс істеп үйренеді. ("Біреу іс-әрекет жасап үйреніп жатады.") Бұл жұмыс өте оңай, мен ұйықтап жатып бай боламын. Бала жылап сол күні болған оқиғаны айтып берді. ("Жиігіт сол күні болған оқиғаларды жылап айтып берді".) Сирек кездесетін жағдайда, қазіргі уақытпен байланысты сөз, ағылшын тілінде De bal was rollende сияқты прогрессивті әрекеттерді көрсету үшін баяндама ретінде қолданылады. ("Доп домалап бара жатты.") Бұл әдетте салғышты немесе тым ресми стильмен байланысты. Әдетте "аан хет" пен инфинитив қолданылады. Транзитивті етістіктің қазіргі қатысы алдында зат немесе етістік болуы мүмкін. Көп жағдайда екі сөздің арасындағы бос орынды тырнақшамен ауыстырады немесе мүлдем алып тастайды, нәтижесінде күрделі қосымша сөз пайда болады. Мен баяу қозғалатын көлікке тығылып қалдым. ("Мен баяу қозғалатын көлікке тығылып қалдым".) Кішкентай ит жүректі ауырлататын дауыс шығарды. ("Кішкентай ит қатты жылап жіберді".) Тас лақтырумен айналысатын жастар – күн санап жеделдеп бара жатқан мәселе. ("Жастар арасында тас лақтырудың қаупі арта түсуде".)

Сөз тіркестері

Инфинитив көмекші етістік немесе модальді етістікпен бірге қолданылатын үлкен етістік тіркестерде ағылшын тіліндегідей пайдаланылуы мүмкін. Есімшелер сияқты, инфинитивті де есімдік немесе үстеу қоса сүйемелдеуге болады. Мен көлікті көре аламын. ("Мен көлікті көре аламын")

Жеке емес императив

Инфинитив сондай-ақ, көбінесе тұлғасыз немесе сыпайы императив ретінде қолданылады (infinitivus pro imperativo). Бұл көбінесе ағылшын тіліндегі "біреу (жасауға тиіс/жасауға тиіс емес)" немесе "өтінемін (жасамаңыз)" сияқты мағынаны білдіреді және тікелей бұйрықты күшті өтінішке айналдыруға немесе бұйрықты көбірек жалпылауға (мысалы, белгілерде және жазбаша нұсқауларда) мүмкіндік береді, оның орнына оны тыңдаушыға немесе оқырманға нақты сол сәтте бағыттамайды. Айырмашылық әрқашан анық болмайды, көбінесе инфинитив пен императив мағынада елеулі ерекшеліксіз қолданылуы мүмкін. Мысалы, Niet roken – "Темірге тыйым салынған" (немесе тура мағынасында "тұтынудан аулақ болыңыз"), ал rook niet – "Түтін тартпа!". Hier betalen – "Мұнда төлеңіз", сондай-ақ betaal hier. Schudden voor gebruik – "Қолданар алдында шайқаңыз".

Жеке емес етістіктер

Жеке емес етістіктердің нақты субъектісі жоқ, бірақ формалды субъектілік етіс сөзі het ("ол") қолданылады. Бұл етістіктер көбінесе ауа райы сияқты жағдайларды білдіреді: Het regent. ("Жаңбыр жауады" немесе "Жаңбыр болып жатыр".) Het onweert. ("Найза таяды".)

Шартты түрде

Шартты көңіл-күйі zullen етістігінің өткен шағы арқылы жасалады, жекеше түрі zou, көпше түрі zouden. Сондықтан, бұл ағылшын тіліндегі "would" сөзінің қолданысына ұқсас, болашақ көмекші етістік "will"дің өткен шағы ретінде. Шартты көңіл-күй түрі жоғарыда сипатталған "өткен болашақ" түрімен бірдей, бірақ әрқашан етістікке байланысты қандай да бір шартпен бірге келеді, әдетте "егер" деген мағына беретін "als" сияқты жалғаулармен басталады. Мысалы: "Мен сенің орныңда болсам, мұны істемес едім." ("Ik zou dat niet doen als ik jou was.") "Егер терезелер лас болмағанда, ол оларды тазаламас еді." ("Hij zou de ramen niet hebben schoongemaakt, als ze niet vies waren.")

Өте жоғары

Прогрессивті аспект іс-қимылдың жалғасып жатқанын және жүргізіліп жатқанын көрсетеді. Ол әрекет етістігінің zijn + aan het + infinitive қолданылуымен қалыптасады. Бұл ағылшын тіліндегі 'be + -ing' немесе 'be in the middle of + -ing' конструкцияларымен тең, бірақ одан жиі қолданылмайды. Мысалы, «Тіпті күтуге тура келеді, мен тамақ жеймін» дегеніміз, «Сізге (біршама) уақыт күтуге тура келеді, мен қазір тамақтанудамын» дегенмен мағынасы бірдей. Телефон соққанда ол терезелерді тазалап отырған. Телефон шыңғырғанда ол терезелерді тазалап жатқан еді. Ағылшын тілінен айырмашылығы, прогрессивті форманы перфектпен біріктіріп, гипотетикалық «перфект прогрессивті» жасауға болмайды. «Мен жеп отырмын» және «Мен жеп отырғанмын» екеуі де прогрессивтің қарапайым өткен шағында беріледі: Ik was aan het eten. Осыған ұқсас өрнек – bezig + zijn te + әрекет етістігінің infinitive түрі немесе bezig zijn met + іс-әрекет есім. Ол сағатты жөндеумен айналысады. «Ол сағатты жөндеумен айналысады». Немесе: «He is bezig met de reparatie van de klok» («Бұл – сағат жөндеуімен айналысуда»). «Идем». Мен күні бойы сол баланы көмектесумен айналысамын. «Бүгін күні бойы сол балага көмектесіп жүрсің» (сұрақты сөздің артық сөзін ескеріңіз). Прогрессивті аспекті берудің тағы бір жолы – (статикалық) етістіктерді қолдану: zitten 'отыру', lopen 'жүру', staan 'тұру' және liggen 'жату' етістіктерін te + infinitive түрінде қолдану. Бұл етістіктер перфект шағында қолданылғанда, екі еселік infinitive қолданылады. Мен тамақ ішемін. «Мен тамақ ішіп отырмын» (Ұлыбритания) немесе «Мен тамақ ішіп отырмын» (Солтүстік Америка). Мен терезелерді тазалап жатырмын. «Мен (мұнда) терезелерді тазалап тұрмын» (Ұлыбритания) немесе «Мен (мұнда) терезелерді тазалап тұрмын» (Солтүстік Америка). Жантье ұйықтап жатыр. «Жантье ұйықтап жатыр». Отыру, тұру және т.б. етістіктердің тура мағынасы көбінесе олардың ұзақтық аспектісіне қарағанда екінші деңгейлі болып табылады.

Сандар

Голланд тілі ондық сандар жүйесін қолданады. Сандар өзгермейді.