Кіріспе

Христиандық теологияның түсінігі

Христиандық теологияда ақталу – күнәкарлардың Құдай алдында әділ деп есептелуі немесе жариялануы болып табылатын оқиға немесе үдеріс. Ақталу жолдары – Рим католик, Шығыс православие, Шығыс православие және протестанттық теологияларда қорғалған, құнаның құнын өтеу туралы әртүрлі теориялар арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі. Ақталу көбінесе Реформация кезінде Рим католиктері мен лютерандық және реформаланған протестантизм дәстүрлерін бөліп тұрған теологиялық шекара ретінде қарастырылады. Католик және православие христиандары ақталудың, олардың пікірінше, алғаш рет крещениеде болатынын, қасиеттіліктерге қатысуды және Құдайдың еркімен (қасиеттеу) ынтымақтастықтың нәтижесінде туындайтын рақымды бір татуласу актісінің ажырамас бөлігі деп санайды, ол мәңгілікке толықтырылады. Католик доктринасында, әділдік құйылады, яғни Құдай жанға рақымын "құяды" немесе уақыт өте келе оны рақымымен көбірек "толтырады"; махаббат пен игі амалдар арқылы білінетін сенім (fides caritate formata) күнәкарларды ақтайды. Протестант доктринасында, әділдік (λογίζομαι, "logizomai") – Құдайға мойынсұнбайтындарға, рақым арқылы, Мәсіхтің айқышқа шегеленгеніне сену арқылы есептеледі. Бұл дәстүрлер сенімге негізделген сенім туралы түсінік береді, яғни "ақталу үшін сенімнің өзі жеткілікті және, демек, моральдық заңды сақтау ақталуға жету үшін немесе оны сақтау үшін қажетті шарт емес". Сондықтан, Құдай күнәкарды тек Мәсіхтің қаны арқылы, яғни жасалған игі амалдарға қарамастан, оның есебіне әділдікпен несиелейді. Жеке қасиеттілікке ұмтылу ақталудан бөлек деп есептеледі, ол қасиеттеуге жатады. Рим католик, православие және көптеген протестанттық теологияларда, ақталған әркім Алланың рақымының нәтижесінде, сенімнің жемісі ретінде жақсы амалдар жасайды. Ақталумен бірге қасиеттеу мен игі амалдар әрқашан жүреді деген идеяға ерекше жағдайлар Тегін рақым теологиясында және көптеген тәуелсіз баптист қозғалыстарында кездеседі. Лютерандар үшін, сенім жоғалғанда ақталу да жоғалтылуы мүмкін; католиктер мен православие христиандары үшін, өлімдік күнә жасау арқылы ақталу жоғалтылуы мүмкін. Методистер және қасиеттілік қозғалысына жататын басқа да топтар үшін, сенім жоғалғанда немесе күнә жасау арқылы құтқарылу жоғалтылуы мүмкін (шартты кепілдік). Реформаланған дәстүр әдетте ақталу ешқашан толығымен жоғалмайды деп санайды: рақыммен ақталғандар, Мәсіх қайта келгенге дейін сенім арқылы міндетті түрде табандылық танытады.

Жаңа Келісім

Иса жер бетіндегі қызметіне қатысты төлем немесе құтқарылу туралы ұғымды қолданды (; ). Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі (Шайтан мен өлімді жеңісі) сенушілерді Құдай алдында ақтауға мүмкіндік береді. Оның туралығы олардың болады, ал оның өлімі олардың барлық күнәларын өтеу үшін Құдайға құрбандық болып табылады. Протестанттар пікірінше, ақталу – тек сенім арқылы, жақсы амалдар арқылы емес, және ол Құдайдың Мәсіх арқылы берген сыйы. Католиктер мен Шығыс православиеліктердің пікірінше, біз Құдайдың рақымымен ақталуға ие боламыз, бұл тегін сый, бірақ бастапқыда крещение арқылы, христианның өмірінде махаббатпен жұмыс істейтін сенім арқылы және егер ақталу рақымы ауыр күнә арқылы жоғалса, кешірім құрметі арқылы қабылданады. 1999 жылғы 31 қазанда Лютерандық әлемдік федерациясы мен Рим-католик шіркеуі қол қойған Ақталу туралы бірлескен декларацияда (JDDJ) «лутерандар мен католиктер арасында ақталу ілімінің негізгі шындықтары бойынша консенсус бар» делінген. |авторы=Д. Джеймс Кеннеди|тақырыбы=Шешілмейтін даулар.

Пауыл

Діннің теологиясында ақталу терминін енгізген Пауыл болды. Ақталу – Жаңа өсиеттегі Римдіктерге және Галатиялықтарға жолданған хаттардың маңызды тақырыбы, сондай-ақ көптеген басқа хаттарда да қарастырылады. Римдіктерге жолданған хатта Пауыл алдымен Құдайдың күнәға деген әділ гнев туралы айтады, содан кейін ақталуды дамытады. Адам «заңның істерімен емес, сенім арқылы ақталады» делінеді. Әрі Пауыл Адам мен Мәсіх есімді екі адам арқылы күнә мен ақталу туралы жазады. Адам арқылы күнә дүниеге келді, одан кейін өлім келді; Иса арқылы дүниеге әділдік келді, одан кейін өмірге ақталу келді. Осыған байланысты Пауыл Адамның күнәсі «есепке жазылды» немесе «есепке алынды» (грекше ελλογειται) дейді және ақталуды күнәмен салыстыра отырып сипаттайды (; ). 8-тарауда Пауыл ақталуды алдын-ала белгілеумен және даңқпен байланыстырады. Ол сондай-ақ ақталғандар Мәсіхтің махаббатынан бөліне алмайтынын айтады. Бұл үзінділердің бірнешеуі Рим католиктері мен протестантизмнің түрлі бағыттары арасындағы пікірталасқа орталық нүкте болып табылады (сенім арқылы ақталу туралы жалпы келісім болғанымен, барлық протестанттық конфессиялар арасында ақталу туралы толық доктриналық біртүзілділік жоқ), олар оларды өте әртүрлі түсінуге болады. Галатиялықтарға жолданған хатта Пауыл Таурат заңының істері арқылы ақталуды батыл түрде жоққа шығарады, бұл бас тарту, көрінетіндей, құтқарылу үшін сүндеттеудің қажеттілігі туралы даудан туындаған (, ; Иерусалим соборына да қараңыз). Ол сондай-ақ «махаббатпен жұмыс істейтін сенім» ғана маңызды екенін қосады.

Жаңа Келісімнің басқа жазушылары

Еврейлерге арналған хатта да ақталу тақырыбы көтеріледі, онда Исаның өлімі Ескі Ғаһдаттағы құрбандықтардан артық екені айтылады, себебі ол күнәні біржола жояды. Еврейлерге, Исаның құрбандығына сенім білдіру тұрақтылықты қамтиды (, ). Жақып ақталу туралы қысқа, бірақ маңызды айтады, ол сенімнің іс-әрекетсіз, жеміссіз (сәйкес ), ақтауға қабілетті сенім бола алмайтынын мәлімдейді, себебі сенім іс-әрекеттер арқылы толықтырылады немесе жетілдіріледі (әсіресе; сондай-ақ қараңыз). Шындығында, ақталу үшін іс-әрекеттер қажет, өйткені "адам іс-әрекеттері арқылы ақталады, сенім арқылы ғана емес" деген сөздің мағынасы осы жолда даулы. Жақыптың хатында яһудилердің сенім мен іс-әрекет бірге жүруі керек деген нанымына ерекше мән беріледі. Дегенмен, Жақыптың жазбаларында ақталу сенушілердің сенуші ретінде қалай мінез-құлық танытуы керектігін көрсетеді, ал сенбеушінің сенушіге айналуына емес (яғни құтқарылуға). Іс-әрекетсіз сенім – жалған сенім. Сенім жақсы жемістер тууы керек, әйтпесе өзін-өзі ақтауға себеп болады.

Ертедегі шіркеу

Апостол дәуірінен кейін ақталу ұғымы, мартырлық сияқты мәселелерге қарағанда екінші орында тұрды. Ақталу ұғымы ерте шіркеу әкелерінің еңбектерінде және Иоанн Златоусттың уағыздарында кездеседі, бірақ Августинның Пелагиймен болған қақтығысына дейін толық дамымады. Пелагий, адамның Исаның өмірін үлгі етіп, өз еркімен күш-жігер жұмсау арқылы туралыққа жете алатынын үйретті. Ал Августин, бізді Құдайдың рақымымен ақтайтынын айтты. Августин, антипелагиандық еңбектерінде біздің істеріміз ақталуымыздың дұрыс негізі бола алмайтынын жоққа шығаруға көп еңбек сіңірді. Августинның тілегімен, Папа Иннокентий I Пелагийді айыптады. Күнәлі еретик өзінің кінәсіздігін білдіре отырып, шағымдама жазды, оны Иннокентийдің орнын басып алған Папа Зосим да қабылдады. Дегенмен, Карфаген соборы (418) Папаның бекітуімен Пелагийден бас тартты.

Католик шіркеуі

Католиктер үшін ақталу – "бірінші Адамнан туған адамның рақым күйіне және екінші Адам, біздің құтқарушымыз Иса Мәсіх арқылы Құдайдың ұлдары болып қабылдануына" ауысу, оның ішінде күнәкарды әділетсіздік күйінен қасиеттілік күйіне өзгерту. Бұл өзгеріске Мәсіхтің құрметіне, құрбандық арқылы қол жеткізіледі, сондай-ақ сенім және қасиетті істер арқылы мүмкін болады. Католик шіркеуі "ізгі амалсыз иман – өлген", ал "ізгі амал иманды толықтырады" деп үйретеді. Католик теологиясында барлық адам түпкі күнә күйінде туады, яғни Адамның күнәлі табиғаты барлығына мұра болып кешеді. Августин іліміне сүйене отырып, Католик шіркеуі адамдардың өздерін-өздері әділ ете алмайтынын, керісінше, ақталуға мұқтаж екенін мәлімдейді. Католик теологиясы бойынша, иманмен тығыз байланысты крещение (шомылу) қасиеті күнәкарды "тазартады, ақтайды және киелейді"; осы қасиет арқылы күнәкар "күнәдан босатылады". Бұл бастапқы ақталу немесе "күнәдан тазару", христиандық өмірге кіру болып есептеледі. Католиктер осы көзқарасты қолдау үшін Марк 16:16, Иоанн 3:5, Әрекеттер 2:38 және 1 Петір 3:21 аяттарын пайдаланады. Адам христиандық өмірінде алға жылдамдаған сайын, ол Құдайдың рақымын тікелей Киелі Рух арқылы, сондай-ақ қасиетті істер арқылы қабылдап отырады. Бұл адамның өміріндегі күнәмен күресуіне әсер етеді, оның жүрегі мен іс-әрекеттерінің әділ болуына себеп болады. Егер адам өлімдік күнәға ұшыраса, ол ақталуын жоғалтады және оны мойындау қасиеті арқылы қайта иеленуі мүмкін. Соңғы сотта адамның істері бағаланады. Осы кезде әділ адамдардың әділ екені анық болады. Бұл – толық ақталу. Католиктердің қатесіз деп санайтын Трент соборында Католик шіркеуі VII сессияның IV канонында былай деп жариялады: "Егер біреу Жаңа Заңның қасиеттері құтқарылу үшін қажет емес, бірақ артық деп айтса; және оларсыз немесе оларға деген құштарлықсыз адамдар тек иман арқылы Құдайдан ақталу рақымын алады; бірақ барлық (қасиеттер) әрбір адам үшін қажет емес; ол анафемаға (экскомуникациялансын) ұшырасын".

Шығыс христиандығы

Шығыс христиандығы, оның ішінде Шығыс православиесі мен Ежелгі православиесі, католик және протестанттықпен салыстырғанда ақталуға аса мән бермейді, оны "теозис" тұжырымдамасының бір бөлігі ретінде қарастырады; Шығыс теологтары ақталуды тым заңдық сипатта деп санайды және оны қабылдамайды. Шығыс теологтарының көпшілігі үшін ақталу деген грек сөзі (δικαίωσις, dikaiōsis) жай ғана күнәларының кешірілуін білдірмейді. Бұл, көбінесе, тарихи себептерге байланысты. Шығыс шіркеуі адамзат Адамнан күнәнің ауруын мұра еткенін, бірақ оның кінәсін емес деп санайды; сондықтан Шығыс теологиясында заңдық ақталуға мұқтаждық жоқ. Православтар құтқарылуды тәңірлік процесс – теозис ретінде қарастырады, онда адам Мәсіхпен бірігіп, Мәсіхтің өмірі оның ішінде көрінеді. Осылайша, бір жағынан, ақталу – теозистің бір қыры. Дегенмен, шіркеуге крещениеден өткен және Миропомазание (Chrismation) рәсімін алған адамдар күнәдан тазарған деп есептеледі. Сондықтан православиелік ақталу тұжырымы протестанттық түсініктермен толықтай келіспейді, бірақ кейбір рим-католик тұжырымдарымен ішінара сәйкес келеді. Бір православие епископының сөзімен айтқанда:

"Ақталу – бұл Киелі кітапта Мәсіх арқылы кешіріліп, өмірде дұрыс өмір сүруге ие болу деген мағынада қолданылатын сөз. Ақталу – мәңгілік құтқарылуға кепілдік беретін бір реттік, лездегі жариялама емес, адам осы сәттен бастап қаншалықты күнәлі өмір сүрсе де. Бұл әділетсіз адамның әділ екендігін жариялау ғана емес. Керісінше, ақталу – Мәсіхтің жолын ұстанған адам үшін күнделікті өмірдің шынайы жағдайы. Христиан Құдайдың рақымы мен күшімен дұрыс өмір сүруге белсенді түрде ұмтылады, ол осындай сенімде жалғастырғандардың бәріне сыйланады."|авторы=Епископ Александр

"Құдіретті Рух шақыруды, нұрландыруды, өзгеруді, ақталуды, крещениеде жаңа өмірге келтіруді және шіркеуде қасиеттендіруді іске асырады."