Гаити саяхаты: Ивон Нептюннің тағдыры

Кіріспе

Ивон Нептун (8 қараша 1946 жылы Гаитидің Кавайон қаласында туған) – гаитилік саясаткер және сәулетші, 2002 жылдан 2004 жылға дейін Гаитидің премьер-министрі қызметін атқарған. Оны президент Жан Бертран Аристид тағайындады және ол 2002 жылдың 15 наурызында қызметке кірісті. Бұрын ол 2000 жылдан 2002 жылға дейін Сенат төрағасы болып қызмет еткен.

2004 жылғы іс-әрекеттің шолуы

2004 жылғы 2 наурызда Аристидтің орнынан алынуынан кейін көп ұзамай, наразылар Нептунды сыбайлас жемқорлық айыптарымен қамауға әрекеттенді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Бұл наразылардың ұйымдастырушысы Гай Филипп болды деген хабарлар тарады. Нептун Калифорниядағы KPFA Flashpoints және Black Commentator басылымдарынан Кевин Пинамен, сондай-ақ итальяндық Corriere della Sera газетінен Андреа Никастромен сұхбат бергеннен кейін бұл оқиға болды. Сұхбатта Нептун уақытша президент Бонифаций Александердің қызметке кірісу рәсімінде тіпті болмағанын мәлімдеді. Ол өзін кеңсесінде тұтқын сезінетінін айтты және Аристидтің мәжбүрлі түрде қызметтен алынғаны туралы мәлімдемесін қолдады. Оның үйін күзеткен АҚШ теңіз жаяу әскерлері екі қарулы адамды өлтірді. 2004 жылғы 12 наурызда Нептунды үш күн бұрын тағайындалған Жерар Латорту басқаратын сайланбаған уақытша үкімет алмастырды. 2004 жылғы 27 наурызда уақытша үкімет жемқорлыққа қатысты айыптауларды тергеуді жеңілдету үшін Нептунға және Аристид әкімшілігінің тағы 36 жоғары лауазымды шенеунігіне елден шығуға тыйым салды. 2004 жылғы 27 маусымда радиода оны қамауға алуға ордер бар екенін естігеннен кейін Нептун өзі Гаити полициясына барып ұсталды және айып тағылмастан қамауда ұсталды. Гаити конституциясына сәйкес, қамауға алынған адамды 48 сағат ішінде сотқа беру керек, бірақ Нептунға мұндай мүмкіндік берілмеді. 2005 жылғы 4 мамырда БҰҰ-ның Гаитидегі миссиясының адам құқықтары бөлімінің басшысы Тьерри Фагарт Нептунның қамауда ұсталуын заңсыз деп мәлімдеді. 2005 жылғы 19 ақпанда Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері Нептунды қорғауға алып, Порт-о-Пренс түрмесінен қашқаннан кейін оны Гаити билігіне қайтарды. 2005 жылғы 18 сәуірде Нептун ауруханаға жатқызудан және шетелде медициналық көмек алудан бас тарта отырып, аштық жариялады. 5 мамырда оның "өлімге жақын" екені хабарланды. 23 маусымда БҰҰ-ның Гаитидегі арнайы елшісі Хуан Габриэль Вальдес Гаити үкіметінің Нептунға қатысты әрекеттерін сынап, оны түрмеден босатуға шақырды. 2005 жылғы 14 қыркүйекте Нептун тұңғыш рет қамауға алынғаннан кейін 14 ай өткен соң, оған қарсы ресми айыптама жарияланды. Ол "La Scierie Massacre" деп аталатын Лавала жақтастарының Сент-Марк қаласының Ла-Сьерри ауданындағы шабуылына қатысқан деп айыпталды. Кейінгі тергеулер, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымы жүргізген тергеулер, бұл қырғынның екі қарулы топ арасындағы қақтығыс екенін және екі тараптың да зардап шеккенін көрсетті. Гаити апелляциялық сотының прокуроры Нептунның қатысы туралы сенімді дәлелдер жоқ екенін анықтады. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссияның адвокаттары айыптамада "Нептун мырзаға тағылған қылмыстарды тікелей жасады деген көрсеткіш жоқ, сондай-ақ Нептун мырза мен қылмыстар жасады деп айыпталушылар арасында анық байланыс жоқ. Нептун мырзаның жауапкершілігін анықтау үшін қажетті фактілік және құқықтық элементтер толыққанды түсініксіз."

On 2 March 2004, shortly after Aristide's removal, a mob attempted to arrest Neptune on corruption charges, however it was unsuccessful. The mob was reportedly organized by Guy Philippe after Neptune gave an interview to Kevin Pina of KPFA Flashpoints in California and the Black Commentator, and Andrea Nicastro of the Italian daily Corriere della Sera. In the interview Neptune claims he was not even present when interim president Boniface Alexandre was sworn into office. He also referred to himself as a prisoner in his own office and backed Aristide's claims that he was forced out of office under duress. U. S. Marines guarding his residence killed two gunmen there. Neptune was replaced on 12 March 2004 by an unelected provisional government led by Gérard Latortue, which had been appointed three days earlier. On 27 March 2004, the provisional government banned Neptune from leaving the country, along with 36 other senior officials of the Aristide administration, in order to more easily investigate corruption allegations. On 27 June 2004, after hearing about a warrant for his arrest on the radio, Neptune turned himself into the Haitian police and was held without charge. According to the Haitian constitution, a hearing before a judge is required within 48 hours for anyone arrested, but Neptune was not given such a hearing. On 4 May 2005, Thierry Fagart, the chief of the human rights division at the UN's Haiti mission, called Neptune's detention illegal. On 19 February 2005, Neptune was taken into protective custody by United Nations peacekeeping forces and handed himself back to Haitian authorities after a Port au Prince penitentiary breakout. On 18 April 2005, Neptune began a hunger strike, refusing hospitalization and offers of medical attention abroad. On May 5, he was reported as being "near death". On 23 June, Juan Gabriel Valdes the UN's special envoy to Haïti criticized the Haitian government's handling of Neptune and called for his release from prison. On 14 September 2005, 14 months after Neptune was first imprisoned, a formal statement of charges against him appeared. He was accused of participating in the "La Scierie Massacre," an alleged attack by Lavalas supporters in the La Scierie neighborhood of St. Marc. Subsequent investigations, including by the United Nations, revealed the massacre to be a struggle between two armed groups, with casualties on both sides. The Haitian Appeals Court prosecutor found that there was no credible evidence of Neptune’s involvement. Lawyers at the Inter American Commission of Human Rights said that the statement of charges "contain[ed] no indication that Mr. Neptune directly perpetrated the crimes alleged against him nor is there a clearly defined connection between Mr. Neptune and those who are alleged to have perpetrated the crimes The mental and factual elements necessary to establish Mr. Neptune’s responsibility remain entirely unclear.”

2006 жылдың мамырында Гаити прокуроры Нептунға қарсы айыптауларды түсіруді ұсынды, өйткені оларды қолдайтын сенімді дәлелдер жоқ еді. Екі жыл түрмеде отырғаннан кейін және сотқа тартылмағаннан кейін, ол 2006 жылғы 28 шілдеде босатылды. Оған тағылған айыптаулар алынып тасталған жоқ; ол денсаулық және гуманитарлық себептермен босатылды. Аристоидтің биліктен алынған үкіметінің жүздеген мүшелері немесе жақтастары сотқа тартылмастан қамауда қалды. 2007 жылғы 13 сәуірде Гонайв апелляциялық соты соттардың Нептунды соттауға құқығы болмағанын шешті. Гаити конституциясына сәйкес, Гаитидегі қалыпты соттар жоғары лауазымды шенеуніктерді Жоғары Сот (АҚШ-тағы импичментке ұқсас, заң шығарушы орган құрған арнайы сот) оларды бұрын айыптап шықпаса, соттауға құқығы жоқ. 2009 жылғы қыркүйекте Гаити үкіметі бұл шешімді Нептунға және басқа да тараптарға жіберді. Бірнеше күннен кейін шағым беру мерзімі өткен соң, барлық айыптаулар ресми түрде тоқтатылды.

Америкааралық жүйе бойынша іс жүргізу

2005 жылдың сәуірінде Гаитидегі Әділет және демократия институты (IJDH), Bureau des Avocats Internationaux және Гаитидегі Гастингс адам құқықтары жобасы Нептун атынан Вашингтондағы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссияға (IACHR) өтініш берді. 2006 жылдың шілдесінде Комиссия Гаити үкіметінің Нептунға қатысты әрекеттері оның халықаралық адам құқықтарын бұзғанын анықтады. Комиссия істі Коста-Риканың Сан-Хосе қаласында орналасқан Америка мемлекеттерінің ұйымының дербес сот институты – Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сотқа (IACtHR) қарауға жіберді. 2008 жылдың 6 мамырында Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот Гаити мемлекетінің Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясының 11 түрлі ережесін бұзып, бұрынғы премьер-министр Ивон Нептунды екі жылға заңсыз түрмеге қамап, істің тағы екі жылға созылуына жол бергенін анықтады. IACHR Гаитиге Нептун мырзаның "сот қауіпсіздігінен бас тартуын" тоқтатуды және оған 95 000 доллар өтемақы төлеуді бұйырды. Сондай-ақ, сот Гаитиге екі жыл ішінде өзінің адамгершілікке жатпайтын түрмелерін халықаралық стандарттарға сәйкес келтіруге бұйрық берді. “Мемлекет Нептун мырзаның өзіне тағылған айыпты қарауды және тиімді шағымдануды талап ететін сотқа бару құқығын қорғауға қатысты міндетін орындамады”, - деп жазды IACtHR 6 маусымда жарияланған 60 беттен тұратын үкімінде. Сот мемлекеттің Нептунды білікті судьяның алдына әкелмеуін айыптады, осылайша ол “әділеттік жағынан мүлдем беймәлім” жағдайға тап болды. Сот Нептунның 25 ай бойы қамауда болуын заңсыз деп тапты, ал түрмедегі жағдайы адамгершіліксіз және қорлаушы болды. Нептун 2006 жылдың шілдесінен бері түрмеден шықса да, IACHR оның құқықтары бұзылып жатқанын анықтады, өйткені іс әлі де қаралмаған және ол кез келген уақытта түрмеге қайтарылуы мүмкін. Сондай-ақ, Сот мемлекет тарапынан Нептунға әділ сот талқылауын қамтамасыз етпегенін айыптады. Бұл бұзушылықтар “әділетке қол жеткізудегі ақталмайтын кешігу” болып табылады, - деп шешті Сот. IACHR Нептунның адам құқықтарын бұзу туралы көптеген басқа да деректерді тапты. Мемлекеттік соттардың құзыреті болмағандықтан, Нептунның заңсыз қамауға алу және еріксіз ұстауға алу құқығы бұзылды. Нептун өзіне тағылған айып туралы мәлімдеме алғанға дейін 14 ай түрмеде отырғандықтан, мемлекет оған тағылған айып туралы ақылға қонымды мерзімде хабардар болу құқығын бұзды. Нептун тұтқындалғаннан кейін төрт жылдан астам уақыт өткен соң да оған қатысты іс әлі шешілмегендіктен, мемлекет Нептунның белгілі бір мерзім ішінде сотталу құқығын бұзады. Гаити сонымен қатар Нептунның құқықтарын бұзып, оны адамгершілікке жатпайтын түрмеде ұстады. Сот Ұлттық түрмедегі адам көптігін, лас жағдайды, қауіпсіздіктің жоқтығын, сондай-ақ, Нептун мырзаның өміріне қамауда болған кезінде бірнеше қауіп төнгенін атап өтті. Барлығында мемлекет Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясының 11 түрлі ережесін бұзды. Олар: мемлекеттің адам құқықтарын құрметтеу және қамтамасыз ету жөніндегі міндеті туралы 1.1-бап; адамгершілікпен қарау құқығына қатысты 5.1, 5.2 және 5.4-баптар; жеке бостандық құқығына қатысты 7.1, 7.2, 7.3, 7.4 және 7.5-баптар; және 8.1-баппен бірге 25-бап, әділ сот процесіне және сот арқылы қорғалуға құқығы туралы.

In April 2005, the Institute for Justice & Democracy in Haiti (IJDH), the Bureau des Avocats Internationaux and the Hastings Human Rights Project for Haiti filed a petition on Neptune's behalf with the Inter American Commission on Human Rights (IACHR) in Washington. In July 2006, the Commission ruled that the Government of Haiti's treatment of Neptune violated his international human rights. The Commission referred the case to the Inter American Court of Human Rights (IACtHR), an autonomous judicial institution of the Organization of American States based in San José, Costa Rica, for further proceedings. On 6 May 2008, the Inter American Court of Human Rights ruled that the State of Haiti violated 11 different provisions of the American Convention on Human Rights by illegally imprisoning former Prime Minister Yvon Neptune for two years and allowing the case to drag on in the courts for almost two more. The IACHR ordered Haiti to end what it called Mr. Neptune’s continuing “judicial insecurity” and to pay him $95,000 in damages and costs. The Court also ordered Haiti to start bringing its inhumane prisons in line with minimum international standards within two years. “From the beginning, the State failed its obligation to protect Mr. Neptune’s right to be heard by a court competent to hear the charges against him as well as to an effective recourse,” the IACtHR said in a 60 page judgment issued publicly on June 6. The Court denounced the State’s continued failure to bring Neptune before a qualified judge, thereby leaving him in a situation of “absolute judicial uncertainty.”

The IACtHR criticized nearly every aspect of Haiti’s prosecution of Neptune, which began in June 2004 and continues today. It found Neptune’s 25 month long detention illegal, and the prison conditions he endured to be inhumane and degrading. Although Neptune has been out of prison since July 2006, the IACHR found that the violations of his rights continue because the case has not been dismissed, and he could be returned to prison at any time. The Court also condemned the State’s ongoing failure to provide Neptune a fair hearing. The ongoing violations amount to “an unjustifiable delay in access to justice,” the Court decided. The IACHR found numerous other violations of Neptune’s human rights. Given the state courts’ lack of jurisdiction, Neptune’s rights against illegal imprisonment and arbitrary detention were violated. Because Neptune was jailed for 14 months before receiving a statement of the charges against him, the State violated his right to be informed within a reasonable time of the charges against him. And because the case against him has still not been resolved—more than four years after Neptune was imprisoned—the State stands in violation of Neptune’s right to be judged within a reasonable amount of time. Haiti also violated Neptune’s rights by subjecting him to inhumane prison conditions, the IACHR found. The Court singled out the National Penitentiary’s overcrowding, squalor, and lack of general security, as well as multiple threats to Mr. Neptune’s life during his incarceration. In total, the State violated 11 different provisions of the American Convention on Human Rights, the Court found. These are: Article 1.1, on the State’s duty to respect and ensure human rights; Articles 5.1, 5.2, and 5.4, concerning the right to humane treatment; Articles 7.1, 7.2, 7.3, 7.4, and 7.5, concerning the right to personal liberty; and Article 8.1, in conjunction with Art. 25, on the right to a fair trial and the right to judicial protection.