Кіріспе

Американдық өнертапқыш (1856–1910)

Гранвилл Тайлер Вудс (23 сәуір, 1856 – 30 қаңтар, 1910) – Америка Құрама Штаттарында 50-ден астам патент алған американдық өнертапқыш. Азамат соғысынан кейін алғашқы афроамерикалық механикалық және электр инженері болды. Өзі білгенінмен, ол өз жұмысының көп бөлігін пойыздар мен трамвайларға арнады. Оның бір өнертабысы – синхронды көпплексті теміржол телеграфы, бұл индукциялық телеграфтың бір түрі. Ол қолданыстағы телеграф желілерінен алынған қоршаған ортаның статикалық электр энергиясын пайдаланып, теміржол станциялары мен жылжып бара жатқан пойыздар арасында хабар алмасуға мүмкіндік берді.

Ерте өмір

Гранвилл Т. Вудс Марта Дж. Браун мен Сайрус Вудстың ұлы болды. Оның Ляйт есімді інісі және Рахиль есімді қарындасы болған. Оның анасы жартылай жергілікті американдық, ал әкесі африкалық американдық болған. Гранвилл 10 жасқа дейін Огайо штатының Колумбус қаласындағы мектепке барып оқыды, бірақ отбасының кедейлігіне байланысты оқуын тоқтатуға мәжбүр болды, себебі оған жұмыс істеу қажет болды; ол машина жасау шеберханасында шәкірт болып жұмыс істеді және машина жасаушы мен темірші мамандықтарын үйренді. Көптеген дереккөздер оның "электр және механикалық инженерия" саласында екі жылдай колледж деңгейіндегі білім алғанын айтады, бірақ оның қайда оқығаны туралы көп мәлімет жоқ.

Өнертабыстар

Гранвилл Т. Вудс электр теміржол жүйесі үшін туннель құрылысын ойлап тапты және патенттеді, сондай-ақ оны кейбіреулер «Қара Эдисон» деп атады. Өмірі бойы Гранвилл Вудс автоматты тежегіш, жұмыртқаға арналған инкубатор сияқты өнертабыстары үшін және қауіпсіздік схемасы, телеграф, телефон және фонограф сияқты басқа технологияларды жетілдіру үшін 50-ден астам патент алды. 1884 жылы Вудс алғашқы патентін – бу қазандық пеші үшін алды, ал 1885 жылы телефон мен телеграфты біріктіретін аппаратты патенттеді. Ол «телефония» деп атаған бұл құрылғы телеграф станциясына бір сым арқылы Морзе кодымен дауыс және телеграф хабарларын жіберуге мүмкіндік берді. Ол бұл құрылғыны American Bell телефон компаниясына сатты. 1887 жылы ол Синхронды көптік теміржол телеграфының патентын алды, ол қозғалатын пойызбен теміржол станциялары арасында байланыс жасауға мүмкіндік берді, пойыздың астындағы оралған сым айналысында магниттік өріс құрады. Вудс технологияны патенттеуге дейін шешек ауруына шалдықты, ал Люциус Фелпс оны 1884 жылы патенттеді. 1887 жылы Вудс патент алу үшін жазбалар, эскиздер және өнертабыстың жұмыс үлгісін пайдаланды. Бұл өнертабыс өте табысты болғандықтан Вудс Огайо штатының Цинциннати қаласында өз патенттерін сату үшін Woods Electric Company компаниясын құрды. Алайда, компания 1893 жылы таратылғанға дейін жаңа өнертабыстар жасауға бағытталды. Ол осыған ұқсас телеграфты бірінші болып жасағанын және құрылғыға патент алуға құқылы екенін айтты, сонымен қатар басқа өнертапқыштар оның құрылғыларына құқық талап етуге тырысқандықтан, Вудс өзінің табысынан ләззат алуда қиындықтарға тап болды. Вудс екі рет өзін қорғауда сәтті болды, оның құрылғысын жасау үшін басқа құрылғыларға сүйенбегенін немесе оларға сенбегенін дәлелдеді. Томас Эдисон екінші рет жеңілгеннен кейін Гранвилл Вудсты Эдисон компаниясында жұмысқа шақыруға шешім қабылдады, бірақ Вудс бас тартты. 1888 жылы Вудс Чарльз ван Депоуле – сол кезде АҚШ-тың он үш қаласында электр теміржол жүйесін орнатқан белгілі өнертапқыш үлгісінде теміржолдар үшін жоғары кернеулі электр желілері жүйесін жасады. 1888 жылғы үлкен қар құрамынан кейін Нью-Йорк қаласының мэрі Хью Дж. Грант жер астындағы теміржол жүйесіне қуат беру үшін барлық сымдарды алып тастап, жерге көму қажеттігін мәлімдеді. Вудстың патенты бұрынғы үшінші рельстік жүйелерге негізделген, сымдарды ашпай металл терминалдармен байланыс жасау үшін сым щеткаларын пайдалану арқылы қауіпсіздікті жақсартты. Пойыз вагоны өткеннен кейін сымдар тоқ өткізбейтін болды, жарақат алу қаупі азайды. 1892 жылдың ақпанында бұл жүйе Кони-Айлендтегі «Сегіздік» аттракционында сәтті сынақтан өтті. Көбінесе Вудс жер астындағы үшінші рельстік жүйелерді ойлап тапқан делінеді, бірақ бұл рас емес, өйткені сол кезде осы салада көптеген басқа өнертапқыштар жұмыс істеді және Вудс тек шағын үлес қосты. Сол жылы ол Нью-Йорк қаласындағы American Engineering Company компаниясына қолдау көрсетуден сақтандыратын жарнаманы сауда журналына жариялағаннан кейін тұтқындалып, жала жабумен айыпталды. Компания Вудсқа өнертабысты сату үшін қаражат берген, бірақ келісімде өнертабыстың маңызды бөлігі болмаған, кейіннен компания менеджері Джеймс С. Зербе ұрлаған. Алдымен сот Вудстың кінәсін жоқ деп тапты, бірақ Зербе бұл дизайнды Еуропада 1 миллион долларлық құнмен патенттеген. Бұл экономикалық, қауіпсіз және тиімді жүйе болды, электр энергиясын 40% үнемдеді. Вудс 1904 жылы пойыздарға арналған ауа тежегішін ойлап тапқан деп есептеледі, бірақ Джордж Вестингхаус осы тежегішті шамамен 40 жыл бұрын патенттеген, сондықтан Вудстың үлесі – бұл өнертабысты жақсарту болды.

Өлім және мұра

Вудс 1910 жылғы 30 қаңтарда Нью-Йорктегі Харлем ауруханасында ми қан құйылуынан қайтыс болды. Ол өзінің көптеген құрылғыларын «Westinghouse», «General Electric» және «American Engineering» сияқты компанияларға сатқан еді. Вудс Куинстің Эльмхерст ауданындағы Сент-Майкл зиратына белгісіз қабірге жерленді. Тарихшы М. А. Харрис Вудстың өнертабыстарын пайдаланған бірнеше корпорацияларды ақша жинауға көндіріп, 1975 жылы Вудстың қабіріне ескерткіш орнатуға көмектесті. 2004 жылы Нью-Йорк қаласының көлік басқармасы Вудсқа арналған көрме ұйымдастырды, онда автобус және пойыз деполары пайдаланылды, сондай-ақ өнертапқышның үшінші рельсті электрлендіру жұмысын еске түсіретін төрт миллион «MetroCard» басылды. 2006 жылы Вудс Ұлттық өнертапқыштар даңқы залына енгізілді. 2008 жылы Бруклиндегі Стилвелл және Мермейд даңғылдарының қиылысы Вудстың құрметіне Гранвилл Т. Вудс жолы деп аталды.