Кіріспе

Либерияда қолданылатын ағылшын тілінің түрлері

Либерия ағылшын тілі – Либерияда қолданылатын ағылшын тілінің түрлерін білдіреді. Мұндай төрт түр бар:
Стандартты либериялық ағылшын – Халықаралық ағылшын тілінің либериялық нұсқасы. Бұл тіл орта және жоғары білім беру орындарында оқытылады. Ол публицистикада және жаңалықтарды оқып берушілерде қолданылады. Либериялық қоныс аударғандардың ағылшын тілі – XIX ғасырда Либерияға көшіп келген 16 000 африкалық американдықтардың ұрпақтарының тілі.
Кру пиджин ағылшын тілі – Кру жұмысшылары мен теңізшілерінің тілі. Қазір бұл тіл жоғалуға жақын. Либерия креол тілі – ағылшын тілін меңгерген либериялықтардың көпшілігі қолданатын креол тілінің түрі. Бұл Батыс Африка пиджин ағылшын тілінің либериялық ұрпағы, ол XVIII ғасырда Батыс Африка жағалауында дамыған. Оған Либериялық қоныс аударғандардың ағылшын тілі айтарлықтай әсер еткен.
ХХІ ғасырға дейін либериялықтар осы түрлердің барлығын жай ғана "ағылшын" деп атаған. Алайда осы ғасырда "Колокво" (ағылшын тіліндегі "colloquial" сөзінен алынған) термині кеңінен қолданыла бастады.

Либериядағы ағылшын тілінің дыбыстық жүйесі

Дауыстылар жүйесі Батыс Африканың басқа түрлерінен ерекшеленеді; Стандартты либериялық ағылшын тілінде , және дауыстыларынан айырмашылық жасалады, сондай-ақ , және дифтонгтары қолданылады, ал дауыстылар назалдануы мүмкін. «Бақытты» сөзінің соңғы дауыстысы - болып табылады. Ашық буынды жақсы көреді, әдетте буын соңындағы , , немесе фрикативті жіберілмейді. Тіс аралық фрикативтер буын басында (мысалы, «thing» және «this» сөздері «ting» және «dis» деп айтылады) және соңында пайда болады. Глоттальды фрикатив, дауыссыз лабиовелярлық фрикатив сияқты сақталады (мысалы, «whit» және «which» сөздері «wit» және «wish» сөздерінен өзгеше). Сөз басында болмаса, аффикаттар тоқтау компонентін жоғалтады, сондықтан > Сұйық [r] сөз соңында немесе дауыссыздың алдында айтылмайды, бұл стандартты либериялық ағылшын тілін ротикалық емес диалектке айналдырады. Сонымен қатар, Либериядағы ағылшын тілінде сөйлем соңында кездесетін, сөйлемнің мақсатын күшейтетін бөлшектер бар. Ең көп кездесетін бөлшек – «o», ол Kru және Kwa тілдеріне тән, бірақ басқа жақын Нигер-Конго тілдерінде де, сондай-ақ Батыс Африкадағы ағылшын тілінің түрлерінде, пиджиндер мен креолдарда да кездеседі. Либериялық ағылшын тілінде (және аймақтың басқа тілдерінде) «o» сөйлеуші мен тыңдаушы үшін маңызды екенін көрсетеді. «O» баса көрсету үшін қолданылатындықтан басқа, тыңдаушының қате түсінігін түзету үшін немесе не боларын көрсету үшін де жиі қолданылады.

Кру пиджин ағылшынша

Кру пиджин ағылшын тілі – тарихи түрде Крумендер қолданған, қазірде жойылып бара жатқан ағылшын тілінің бір түрі. Бұл Крумендер – көбінесе Клау-Басса және Гребо этностық топтарынан шыққан, Батыс Африка жағалауында кемелерде теңізшілер болып жұмыс істеген, сондай-ақ Голд-Кост (Гана) және Нигерия сияқты британдық колонияларда мигрантты жұмысшылар мен үй шаруашылығы қызметкерлері ретінде еңбек еткен адамдар еді. Крумен дәстүрі XVIII ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Алайда, ХХ ғасырдың ортасында Батыс Африкадағы британдық отаршылдық аяқталғаннан кейін бұл дәстүр де тоқтап, Кру пиджин ағылшын тілінің қолданылуы да азайды. Кру пиджин ағылшын тілі Либериядағы ағылшын тілінің басқа түрлерінен ерекшеленіп, көптеген ерекшеліктеріне ие. Мысалы, көпшелік түрін көрсету үшін тек "-z" жұрнағы қолданылады, ал басқа нұсқаларында "ден" сөзі де көпшелік түрін білдіру үшін соңына қосылады. Кру пиджин ағылшын тілінің тағы бір ерекшелігі, бәлкім ең айқын ерекшелігі – көп жағдайда уақытты көрсетуші жұрнақтардың, тіпті байланыс сөздердің (копулалардың) болмауы. Мысалы, "ол ыстық сезінеді" дегенді "ол ыстық сезінген" деп айтудың орнына, уақытты көрсетпейді. Басқа белгілерге келсек, Кру пиджин ағылшын тілінде "мы де го на" деген сөз "мы бардық" деген мағынаны білдіреді, яғни аспектіні көрсету үшін "де" сөзі қолданылады.

Көкөве

XXI ғасырға дейін либериялықтар ағылшын лексикасын қамтитын либериялық тілдердің барлығын "ағылшын" деп атаған. Бірақ, тіл білімі мамандары осы әртүрлілік үшін "Либерия жергілікті ағылшын тілі" терминін қолданды. Бүгінде осы тілге "Колокува" деген жалпы атау берілді. Колокува Батыс Африка жағалауы бойында таралған Батыс Африка пиджин ағылшын тілінен пайда болған. Оған либериялық қоныс аударғандардың ағылшын тілі айтарлықтай әсер етті, бұл тілді африкалық-американдық иммигранттар XIX ғасырда Либерияға әкелген, ал қазір оның ұрпақтары қолданады. Колокуваның дыбыстануы Нигер-Конго тілдеріне, әсіресе жағалауда сөйленетін тілдерге, негізінен Басса және Клау сияқты Кру тілдеріне, сондай-ақ Манде тіліне – Вай тіліне үлкен қарызды. Колокува креолдық континуумнан кейінгі тіл ретінде қарастырылады. Сондықтан, "Колокува" термині халықаралық ағылшын тілінен едәуір өзгеше, сондай-ақ оған жақын тілдік стильдерді қамтиды.

Либериядағы ағылшын тілінің рөлі

Сегізінші ғасырдың басында пайда болғаннан бастап, ағылшын тілінің лексификаторлық түрін қолданудың басты себебі теңіз саудасындағы қолданысы болды. Қоныс аударушылар келгеннен және саяси үстемдік орнатып алғаннан кейін, ағылшын/Колоква елді басқаруда маңызды рөл атқарды және Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтін либериялықтарға өзара қарым-қатынас құралын ұсынды. Азамат соғысы кезінде либериялықтардың кең ауқымда ығысуы, либериялықтардың басқа либериялықтармен, олармен ортақ тілі жоқ жағдайда қарым-қатынас жасау қажеттілігін арттырды. Осылайша, азамат соғысы ағылшын/Колоква тілінің қолданылуын ынталандырған болып көрінеді. Ағылшын тілі тарихи тұрғыдан елдің жалпы дамуының орталық бөлігі болды. Қоныс аударушылар үкіметтері билікке келген кезде, Білім министрлігі ағылшын тілінде білім беру саясатын қабылдады. Бұл саясат халыққа ұнады. Адамдар балаларының ағылшын тілін меңгеріп, оның экономикалық артықшылықтарына қол жеткізе алатынын қалады. Ағылшын тілі ғана қолданылатын саясаттың бір кемшілігі – жергілікті тілдерді білу бағаланбады. Адамдардың қабілеті тек ағылшын тілін білу деңгейімен бағаланды. 1999 жылғы зерттеу көрсеткендей, АҚШ-қа көшіп келген либериялықтардың шамамен 73 пайызы үйде ағылшын тілінде сөйлейді, ал көптеген балалар басқа тілде сөйлей алмайды. Бұл тенденцияның бірнеше себебі бар. Екі негізгі себеп – тайпааралық некелер, олар түрлі тайпалардан келген адамдарды ортақ коммуникация құралына итермелейді, және ата-аналардың балаларының ағылшын тілін жақсы меңгеруін қалауы, әсіресе білімді ата-аналар. Қазіргі уақытта мәдениетті сақтау мақсатында мектептерде ана тілдерін оқытуды қолдайтындар бар, бірақ бұл тайпалар елдегі ағылшын тілінің қолданылу әдебиетіне өз үлесін қосуда.