Иудея патшайымы Аталия

Кіріспе

Яһуда патшайымы Аталия (γοθολία Gotholía; Аталия) - патша Омридің немесе Израильдің патшасы Ахав пен патшайым Изебельдің қызы, патша Давидтің ұрпағы Яһуда патшасы Жорамның әйелі ретінде Яһуданың патшайымы, және шамамен б.з.д. 841–835 жылдары патшайым болған.

Киелі кітаптағы оқиғалар

Аталияның өмірі туралы Еврей жазбаларындағы 2 Патшалар 8:16–11:16 және 2 Тарих 22:10–23:15 тарауларында айтылған. Мәтінде ол Израиль патшасы Омридің қызы екені көрсетілген, бірақ көбінесе ол патша Ахавтың – Омридің ұлы – және оның әйелі, патшайым Изебельдің қызы деп есептеледі. Кейбір ғалымдар Аталияның шын мәнінде Омридің қызы болғанын, бірақ Ахавтың сарайында жетім қыз ретінде өскенін айтады. Аталия Яһуданың Жорамына үйленді, бұл Израиль мен Яһуда патшалықтары арасындағы келісімді бекіту үшін жасалды, ал Жорам өз билігін нығайту үшін алты бауырласын өлтірді. Жорам Яһуда патшасы Израильдің Жорамы билік құрған бесінші жылы таққа отырды. Оның тегіне байланысты, Израильдің Жорамы Аталияның бауыры немесе жүрегі болуы мүмкін. Яһуданың Жорамы сегіз жыл патшалық құрды. Оның әкесі Жосафат және атасы Аса Иеге адал болған, Оның жолымен жүрген. Бірақ Жорам олардың үлгісін ұстанбады, Иені жобалады, нәтижесінде Яһудадағы билігі әлсіз болды. Эдомдықтар көтеріліс жасады, және ол олардың тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. Филистиндер, арабтар және эфиопиялықтар жасаған шабуыл патшаның үйін тонады және кіші ұлы Ахазиядан басқа барлық отбасын алып кетті. Жорамның қайтысынан кейін Ахазия Яһуда патшасы болды, ал Аталия патша анасы немесе гебира болды. Таққа отырғаннан кейін бір жыл өткен соң (2 Патшалар 8:26 (ХЕ)), Ахазия мен Израильдің Жорамы Жорамның әскерінің қолбасшысы Ехудің қолынан қаза тапты. Содан кейін Еху Изебельді және Аталияның туған-туыстарын өлтірді. Ахав Ехудің қырғынынан бұрын шайқаста қаза тапқан еді. Ахазияның қазасын естіген Аталия Яһуда тағын басып алып, Ахазияның ұлдары мен туыстары және, мүмкін, Жорамның басқа әйелінен болған балаларын өлтірді. Кейбіреулер бұл өлтірулердің мақсаты Дәуіт ұрпақтарының Аталияның әулетінен аман қалмауы болды деп санайды, олардың көп бөлігі Ехудің қолынан қаза тапқан. Басқалары бұл Жосафаттың Аталияға ұлын үйлендіруіне байланысты Құдайдың жазасы екенін айтады. Аталия өзінің билігін Яһудада Баалға табынуды орнату үшін пайдаланды. Алты жылдан кейін, Еходай Сүлеймен ғибадатханасында Жоашты патша етіп тағайындағанда, Аталия таң қалды. Ол көтеріліске тоқтатуға асықты, бірақ Еходайдың бұйрығымен, оның қаны оны ластағандықтан, ғибадатхананың сыртында капитандықтар оны өлтірді.

Accounts of Athaliah’s life are found in 2 Kings 8:16–11:16 and 2 Chronicles 22:10–23:15 in the Hebrew Bible. The text states that she was the daughter of king Omri of Israel; however, she is usually considered to have been the daughter of King Ahab – the son of Omri – and his wife, Queen Jezebel. Some scholars are of the opinion that Athaliah was indeed the daughter of Omri, but that she grew up as an orphan in the court of Ahab. Athaliah was married to Jehoram of Judah to seal a treaty between the kingdoms of Israel and Judah, and to secure his position Jehoram killed his six brothers. Jehoram became king of Judah in the fifth year of Joram of Israel's reign Depending on her paternity, Joram of Israel was either Athaliah's brother or her nephew. Jehoram of Judah reigned for eight years. His father Jehoshaphat and grandfather Asa had been devout kings who worshiped Yahweh and "walked in His ways". However, Jehoram chose not to follow their example, and rejected Yahweh; his rule over Judah was subsequently shaky. Edom revolted, and he was forced to acknowledge their independence. A raid by Philistines, Arabs and Ethiopians looted the king's house, and carried off all of his family except for their youngest son, Ahaziah. After Jehoram's death, Ahaziah became king of Judah, and Athaliah became the queen mother, or gebirah. One year after taking the throne (Kings 8:26 (HE)), Ahaziah and Joram of Israel were killed by Jehu, a general in Joram’s army. Afterwards, Jehu killed Jezebel and the rest of Athaliah’s extended family. Ahab was already killed in battle before Jehu’s massacre. Upon hearing Ahaziah’s death, Athaliah seized the throne of Judah and killed all possible claimants to the throne, which included Ahaziah's sons and his relatives and, possibly, Jehoram's children from his other wife. Some believe that the killings were to prevent David's descendants from outliving Athaliah's kin, most of whom were already killed by Jehu. Others believe that they were divine judgment against Jehoshaphat's decision to marry his son to Athaliah. Athaliah used her power to establish the Baalist cult in Judah. Six years later, Athaliah was surprised when Jehoiada crowned Jehoash as king in Solomon's Temple. She rushed to stop the rebellion but, under Jehoiada’s orders, was killed by the captains outside the Temple, since her blood “would defile it”.

Билік ету кезеңдері

Уильям Ф. Олбрайт оның билеу мерзімін б.з.д. 842–837 жылдарға, ал Эдвин Р. Тиле өзінің ең маңызды еңбегінің үшінші басылымында б.з.д. 842/841 жылдан 836/835 жылға дейін белгіледі. Дегенмен, Аталияның билеуінің б.з.д. 842/841 жылдан басталуы, Тиле ұлы Ахазияның өліміне б.з.д. 841/840 жылды бергеннен бір жыл ертерек.

1733 жылы музыкант және композитор Гендель оның өміріне негізделген «Аталия» атты оратория жазды, онда оны «Изебельдің қызы, Яһуданың Баалға табынушы патшайымы» деп сипаттады. Баал – қанаандықтардың құдайлары, ежелгі израильдіктердің Танах/Ескі өсиетте жиі табынуға түскен құдайы.