Кіріспе

Илья Михайлович Франк (Илья Михайлович Франк; 23 қазан 1908 – 22 маусым 1990) – кеңестік физик, 1958 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын Павел Алексеевич Черенков пен Игорь Я. Тамммен бірге алған. Ол бұл сыйлықты Черенков сәулеленуі құбылысын түсіндіргені үшін алды. 1946 және 1953 жылдары Сталин сыйлығымен, ал 1971 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

Өмір және мансап

Илья Франк 1908 жылғы 23 қазанда Санкт-Петербургте дүниеге келген. Оның әкесі, Михаил Людвигович Франк, еврей отбасынан шыққан дарынды математик, ал анасы, Елизавета Михайловна Грацианова, орыс православиелік дәрігер болған. Әкесі студенттік революциялық қозғалысқа қатысып, нәтижесінде Мәскеу университетінен қуылған. Қазан революциясынан кейін ол қайтадан профессорлық қызметке тағайындалған. Ильяның інісі, танымал орыс философы Семен Франк, осындай бақытқа ие болмады және 1922 жылы 160-тан астам зиялымен бірге КСРО-дан қуылды. Ильяның ағасы – Глеб Михайлович Франк, ол көрнекті биофизик және КСРО Ғылым академиясының мүшесі болды. Илья Франк Мәскеу мемлекеттік университетінде математика мен теориялық физиканы оқыды. Екінші курсқа келгеннен бастап, ол өзінің ұстазы санайтын Сергей Иванович Вавиловтың зертханасында жұмыс істеді. 1930 жылы бітірген соң Вавиловтың ұсынысымен Ленинградтағы Мемлекеттік оптикалық институтта жұмысқа орналасты. Дәл сол жерде ол алғашқы жарияланымдарын – «Люминесценция туралы» – Вавиловпен бірлесе жазды. Ол онда жасаған жұмысы 1935 жылы докторлық диссертациясының негізін құрады. 1934 жылы Франк КСРО Ғылым академиясының Физика және математика институтына ауысты (кейін ол Мәскеуге көшіріліп, Физика институты болып қайта құрылды). Мұнда ол үшін жаңа сала болған ядролық физикамен айналыса бастады. Павел Черенков ашқан құбылысқа қызығушылық танытты, ол су арқылы жоғары жылдамдықпен қозғалғанда зарядталған бөлшектердің жарық шығаратынын көрсетті. Игорь Тамммен бірлесе, ол осы құбылысқа теориялық түсіндірме берді: зарядталған бөлшектердің оптикалық мөлдір ортада жарық жылдамдығынан асып өтетін жылдамдықпен қозғалғанда электромагниттік өрісте соққы толқыны туындайды. Бұл процесте сәулеленетін энергия мөлшері Франк-Тамм формуласымен сипатталады. Осы құбылыстың ашылуы мен түсіндірілуі жоғары жылдамдықты ядролық бөлшектердің жылдамдығын анықтау және өлшеудің жаңа әдістерін жасауға мүмкіндік берді және ядролық физика саласындағы зерттеулер үшін маңызды рөл атқарды. Черенков сәулесі радиоактивті изотоптарды анықтау үшін биомедициналық зерттеулерде де кеңінен қолданылады. 1946 жылы Черенков, Вавилов, Тамм және Франк өздерінің ашқандары үшін Сталин сыйлығымен марапатталды, ал 1958 жылы Черенков, Тамм және Франк физика саласындағы Нобель сыйлығын алды. 1944 жылы Франк профессор болып тағайындалды және Физика институтының, сондай-ақ Ядролық физика зертханасының (кейін Ядролық зерттеулер институтына ауыстырылды) меңгерушісі болды. Франк зертханасы ядролық реакторларды зерттеуге қатысты (сол кезде құпия сақталған). Олар нейтрондардың таралуы мен жылудалуын зерттеді. 1957 жылы Франк Ядролық зерттеулер жөніндегі Бірлескен институттың нейтрондық физика зертханасының директоры да болды. Зертхана сол кезде салынып жатқан нейтрондық жылдам импульстік реакторға (IBR) негізделген. Франк басшылығымен реактор нейтрондық спектроскопия техникасын дамытуда пайдаланылды.

Жеке өмір және өлім

1937 жылы Франк белгілі тарихшы Элла Абрамовна Бейлихиске үйленді. Олардың ұлы Александр сол жылы туды және физик ретінде әкесінің зерттеулерін жалғастырды. Франк 1990 жылғы 22 маусымда Мәскеуде 81 жасында қайтыс болды.