Кіріспе

Тасымалданатын тауарлар немесе өнімдер

Тасымалдауда жүк – құрлық, су және әуе арқылы тасымалданатын тауарларды білдіреді, ал жүк – су және әуе арқылы тасымалданатын тауарларға қатысты қолданылады. Экономикада жүк – коммерциялық пайда табу мақсатымен жүк тасымалы бағасымен тасымалданатын тауарлар. Жүк термині сонымен қатар суық тізбектегі тауарлар үшін де қолданылады, себебі бұзылуға жатқылы заттар тіпті суық қоймаларда немесе басқа да климаттық бақылаудағы объектілерде (қоймалар сияқты) сақталған кезде де соңғы қолдану орнына жеткенше тасымалдана береді. Тауарларды бірлік жүк түрінде тасымалдауды жеңілдету үшін қайта пайдалануға арналған көп режимді контейнерлік бірліктер де жүк деп аталады, әсіресе кеме жүргізу компаниялары мен логистикалық операторлар тарапынан. Бос контейнерлер тасымалданатын кезде әрбір бірлік жүк ретінде тіркеледі, ал тауарлар сақталғанда олардың ішкі мазмұны контейнерленген жүк деп аталады. Сол сияқты, ұшақтардағы ULD қораптары да жүк ретінде тіркеледі, олардың ішіндегі заттардың тізімімен бірге.

Теңізші

Теңіз порттарының терминалдары теңіз жүктерінің кең спектрін қабылдайды. Жылыштар/жалпы жүк – бұл жүкпен жұмыс істеу және белгілі бір дәрежеде бөлек сақтау жүзеге асырылатын тауарлар, бұл жаппай жүк немесе қазіргі заманғы контейнерлермен тасымалдаудан өзгеше. Әдетте, жүк көтеру үшін топталады, яғни жүк арқандарымен, тізбектермен, жәшіктермен немесе пакеттерге, паллеттерге немесе поддондарға үйіліп салынады; ең жақсы жағдайда (қазіргі кезде көбінесе) тікелей кемеге тиелінеді және түсіріледі, ал әйтпесе докта немесе кеменің өзіндегі крандармен немесе лифттермен кеменің палубасына тиелінеді немесе түсіріледі. Егер жүк тікелей қоймаға емес, палубаға тиелсе, көтерілетін немесе домалатылатын жүк бірліктері, мысалы, қаптар, бочкалар/цистерналар, қораптар, картон және жәшіктер, онда оларды кеме жұмысшылары қолмен жұмыс істеп, тиімді түрде орналастыру керек. Кеме ішінде жылыштар мен жалпы жүкті бекіту үшін төселмелер қолданылады. Көтеру құралдары болмаған жағдайда, бұрынғыда жылыштар адам күшімен кемеге тиелген және түсірілген, тақтайша арқылы немесе адам тізбегі арқылы берілген. 1960 жылдан бері, бүкіл әлемде жылыштардың көлемі контейнерлерді кеңінен қабылдаудың арқасында едәуір төмендеді. Тұз, май, сұйық май, сондай-ақ металл сынықтары сияқты жаппай жүк әдетте паллеттерде немесе контейнерлерде болмайтын тауарлар ретінде анықталады. Жаппай жүк жеке-жеке бөліктер ретінде өңделмейді, мысалы, ауыр және жобалық жүктер. Алюминий, астық, гипс, бөренелер және ағаш ұны сияқты жаппай жүктерге жатады. Жаппай жүк сұйық немесе құрғақ болып жіктеледі.

Ауа

Әуе жүгі – әуе арқылы тасымалданатын кез келген тауарды білдіреді, ал әуе тасымалы – арнайы жүк ұшағының жүк бөлімінде тасымалданатын тауарларды ғана қамтиды. 1911 жылы алғаш рет поштаны жүк ретінде тасымалдау үшін ұшақтар пайдаланылды. Кейін өндірушілер басқа да тауарларды тасымалдауға арналған ұшақтар жасауды бастады. Boeing 747 және одан да танымал An-124 сияқты, жүк тасымалына қолайлы көптеген коммерциялық ұшақтар бар, An-124 жүк ұшағына айналдыру үшін арнайы жасалған. Мұндай ірі ұшақтар жүк кемелеріндегі ISO контейнерлеріне ұқсас, стандартталған жылдам тиеу контейнерлерін (ULD) пайдаланады. ULD-лер бірнеше кең корпусты ұшақтардың төменгі палубаларына (алдыңғы және артқы бөліктеріне) және кейбір тар корпусты ұшақтардың негізгі палубасына орналастырылуы мүмкін. Кейбір жүк ұшақтарында жүк тиеу үшін алдыңғы жағында үлкен ашылма бар. Әуе тасымалының жіктелуі көлем және қаптама талаптары тұрғысынан LTL (жеке тасымалдамадан аз көлемдегі) жіберулерге өте ұқсас. Дегенмен, әуе тасымалы немесе әуе жүгі әдетте сағатына қарағанда әлдеқайда жоғары жылдамдықпен қозғалуы тиіс. Стандартты LTL жіберулерге қарағанда жіберулер жылдам болғанымен, әуе тасымалы әрқашан әуемен жүре бермейді. Әуе тасымалын тасымалдаушылармен тікелей, делдалдар арқылы немесе онлайн-базар қызметтері арқылы тапсырыс беруге болады. АҚШ-та жолаушылар ұшақтарымен әуе тасымалы арқылы жүк тасымалдауға, әсіресе қайта зарядталатын литий-ионды аккумуляторларды тасымалдауға қатысты белгілі бір шектеулер бар. АҚШ-тағы жүк жіберушілер жолаушылар ұшақтарымен жүк тасымалдауға рұқсат алу үшін «Белгілі жіберушілерді басқару жүйесінде» мақұлданған және «белгілі» болуы керек.

Темір жол

Пойыздар кемежайлардан келетін көптеген контейнерлерді тасымалдауға қабілетті. Пойыздар сондай-ақ су, цемент, астық, болат, ағаш және көмір тасымалдау үшін де қолданылады. Олар үлкен көлемде жүк тасымалдау мүмкіндігіне ие және көбінесе тікелей бағытпен баратын жеріне жетеді. Қолайлы жағдайларда, теміржолмен жүк тасымалдау, әсіресе ірі көлемде немесе ұзақ қашықтыққа тасымалдағанда, автомобильмен тасымалдауға қарағанда экономикалық және энергияны үнемдеуге мүмкіндік береді. Теміржол жүк тасымалының басты кемшілігі – оның икемділігінің жетіспеуі. Осы себепті теміржол көптеген жүк тасымалын автомобиль көлігіне жоғалтты. Теміржол жүктері көбінесе бір көлік түрінен екіншісіне ауыстыру шығындарына байланысты болады. Контейнерлендіру сияқты практикалар осы шығындарды азайтуға бағытталған. Цемент немесе астық сияқты бір нүктеден екінші нүктеге ірі көлемде тасымалдау кезінде, теміржол желілерінде арнайы ірі көлемді жүктерді тиеу-түсіру жабдықтары болғанда, теміржол көлігі ең ыңғайлы және басым нұсқа болып табылады. Көптеген үкіметтер жүк тасымалдаушыларды пойыздың қоршаған ортаға тигізетін зияны аз болғандықтан, автомобильдерден гөрі теміржолды көбірек пайдалануға ынталандыруда.

Жол

Көптеген фирмалар, мысалы Parcelforce, FedEx және R+L Carriers, барлық түрдегі жүктерді автомобильмен тасымалдайды. Хаттардан үй жиһазына, жүк контейнерлеріне дейін, бұл фирмалар жылдам, кейде бір күндік жеткізілімді ұсынады. Жол жүгінің жақсы мысалы – азық-түлік, себебі супермаркеттерге тауарларын жаңару үшін күнделікті жеткізілімдер қажет. Кез келген сауда және өндіріс кәсіпорындары толық жүк көліктеріне немесе кішірек жеткізу машиналарына сенеді. Бұл кішірек жүк тасымалдау компаниялары өз өнімдерін тасымалдау үшін ең қолайлы бағыттар мен бағаларды табуға тырысады. Шындығында, шағын бизнестер тасымалдайтын коммерциялық жүк көлемі – экономикалық дамудың сенімді көрсеткіші, өйткені бұл көліктер кез келген нәрсені тасымалдайды, тіпті посылкалар мен хаттарды жеткізетін курьерлерді де. Жүк тасымалдауға қолданылатын көліктердің түрлері мен салмақтарын көруге болады.

Жүк тасу машинасына жүк тиеуден төмен жүк

Төмен жүк көлеміндегі (LTL) жүк – жүк тасымалының бірінші санаты болып табылады, ол жүк тасымалының көп бөлігін және бизнес-бизнес (B2B) тасымалының басым бөлігін құрайды. LTL тасымалы көбінесе автокөліктік жүк деп аталады, ал осы тасымалдармен айналысатын тасымалдаушылар автокөліктік тасымалдаушылар деп аталады. LTL тасымалы көбінесе толық жүк көлемінен кем болады. Орташа бір LTL жүк бөлігі стандартты паллет көлемімен шамалас. Ұзын немесе ірі жүктерге артық ұзындығы мен көлемі үшін қосымша төлем алынады. LTL үшін қолданылатын тіркемелердің ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін, қалалық жеткізілімдер үшін стандартты ұзындық әдетте 14,63 метрді құрайды. Тығыз және тұрғын үй ортасында 8,53 метрлік тіркеме ең көп қолданылады. Жүктер әдетте паллетке салынып, созылып (қоршалған) және аралас жүк тасымалы үшін қапталады. Экспресс немесе парцельден айырмашылығы, LTL жүк жіберушілер өздері қаптау материалдарын қамтамасыз етуі керек, өйткені тасымалдаушылар ешқандай қаптау материалдарын немесе көмек көрсетпейді. Дегенмен, кейбір жағдайларда қорапқа салу немесе басқа да берік қаптау қажет болуы мүмкін.

Жүк таситын жүк көліктері

Америка Құрама Штаттарында шамамен белгілі бір көлемнен асатын жүктер әдетте толық жүк көлігі (TL) жүктері ретінде жіктеледі. Себебі үлкен жүкті кішкентай LTL тіркемесінде орын бөлісудің орнына, үлкен тіркемеде жеке пайдалану тиімді және экономикалық жағынан ұтымды. Федералдық көпірдің жалпы салмақ формуласына сәйкес, жүк машинасының (трактор және тіркеме, 5 осьті құрылғы) АҚШ-тағы жалпы салмағы аспауы тиіс. Құрметті жағдайларда, алыс қашықтыққа арналған жабдықтың салмағы шамамен болады, бұл жүк көлеміне шамамен арналған сыйымдылықты қалдырады. Сол сияқты, жүк тіркемедегі бос орынмен шектеледі, әдетте ұзындығы 14,63 м немесе 16,15 м, ені 2,74 м, биіктігі 3,96 м құрайды. Экспресс, парцель және LTL жіберулер әрқашан бір құрылғыдағы басқа жіберулермен араласады және көлік кезінде әдетте бірнеше құрылғылар арқылы қайта жүктеледі, ал TL жіберулер әдетте тіркемедегі жалғыз жіберу ретінде жүреді. Шындығында, TL жіберулер көбінесе алынған тіркемеде жеткізіледі.

Жүк тасымалдауының санаттары

тасымалданатын заттың түрі. Мысалы, шайнақ "тұрмыстық заттар" санатына жатуы мүмкін. Жүк көлемі және саны бойынша жүк қаншалықты үлкен екені. Тауар жеткізілу үшін транзитке қанша уақыт кететіні. Үй шаруашылығы тауарларына (HHG) жиһаз, өнер және осыған ұқсас заттар жатады. Экспресс: Конверттер сияқты өте кішкентай бизнес немесе жеке заттар бір түндік экспресс немесе экспресс хат жіберулер деп есептеледі. Бұл жіберулердің салмағы көбінесе бірнеше килограмм немесе фунттан аспайды және әдетте тасымалдаушының өз қаптамасында тасымалданады. Экспресс жіберулер көбінесе әуемен біршама қашықтыққа жүреді. Конверт АҚШ-тың бір жағалауынан екінші жағалауына бір түнде жетіп болуы мүмкін, немесе жіберуші таңдаған қызмет опциялары мен бағасына байланысты бірнеше күнге созылуы мүмкін. Жүк: Шағын қораптар сияқты үлкенірек заттар жүк немесе құрлықтағы жіберулер болып саналады. Бұл жіберулердің салмағы көбінесе 150 кг-нан аспайды, жіберудің бір бөлігінің салмағы шамамен осылай болады. Қызмет деңгейі әр түрлі болуы мүмкін, бірақ құрлықтағы жіберулердің көпшілігі күніне шамамен 800 шақырымға жылжып отырады. Жүк жіберудің бастапқы орнына байланысты, ол АҚШ-тың бір жағалауынан екінші жағалауына шамамен төрт күнде жетіп болуы мүмкін. Жүк жіберулер көбінесе әуемен тасымалданбайды және әдетте жол және теміржол арқылы жүреді. Жүк жіберулер бизнес-тұтынушыға (B2C) жіберулердің көп бөлігін құрайды. Жүк тасымалы: HHG, экспресс және жүк жіберулерден басқа, қозғалыстар жүк тасымалы деп аталады.

Жүк тасымалдау шығындары

LTL жүк тасымалдаушы, жүк тасымалдау компаниясымен тікелей келісімшарт жасаудың орнына, жүк тасымалдау брокерін, онлайн-базарды немесе басқа делдалды пайдалану арқылы үнемдеуге қол жеткізеді. Брокерлер нарықты зерттей алады және ұсақ жүк жіберушілерге қарағанда арзан баға ұсынуы мүмкін. LTL нарығында делдалдар, әдетте, жарияланған тарифтерден 50%-дан 80%-ға дейін жеңілдік алады, ал кішкентай жүк жіберушіге тасымалдаушы тек 5%-тан 30%-ға дейін жеңілдік бере алады. Делдалдарға DOT лицензиясы беріледі және олар сақтандыру туралы құжаттарды ұсынуға міндетті. Жүк тасымалдаушылар әдетте бір километрге немесе мильге баға белгілейді. Баға, қашықтыққа, жеткізілімнің географиялық орналасуына, тасымалданатын заттарға, қажетті жабдықтың түріне және қызмет көрсету уақытына байланысты өзгереді. TL жүк тасымалына, жоғарыда LTL жүк тасымалы үшін сипатталған сияқты, түрлі қосымша төлемдер қолданылады. TL нарығында ұсақ тасымалдаушылардың саны LTL нарығына қарағанда мыңдаған есе көп. Сондықтан, көлік делдалдарының немесе брокерлерінің қызметін пайдалану кең таралған. Қосымша шығындарды үнемдеудің тағы бір жолы – тасымалдаушының терминалдарында жүктерді қабылдау немесе жеткізуді жеңілдету. Тасымалдаушылар немесе делдалдар жүк жіберушілерге бастапқы және/немесе соңғы пунктке ең жақын кеме терминалының мекенжайы мен телефон нөмірін беруі мүмкін. Осылайша, жүк жіберушілер лифт, тұрғын үйден жүк алу/жеткізу, ішкі қабылдау/жеткізу немесе хабарламалар/кездесулер үшін қосымша төлемдерден аулақ бола алады. Көліктік сарапшылар өз қызметтерін және шығындарын бірнеше тасымалдаушылардан, брокерлерден және онлайн-базарлардан бағаларды алып қарастыру арқылы оңтайландырады. Әртүрлі жеткізушілерден баға алу кезінде жүк жіберушілер ұсынылған бағалардың кең ауқымын кездестіре алады. Егер АҚШ-тағы жүк жіберуші брокерді, экспедиторды немесе басқа көлік делдалын пайдаланса, тасымалдаушының Федералдық операциялық рұқсатының көшірмесін алу әдеттегі жағдай. Жүк тасымалдау брокерлері мен делдалдары Федералдық заң бойынша Федералдық автомобиль жолдары басқармасынан лицензия алуға міндетті. Тәжірибелі жүк жіберушілер лицензиясы жоқ делдалдар мен экспедиторлардан сақтанады, себебі егер делдалдар заңсыз жұмыс істесе, яғни Федералдық операциялық лицензиясы болмаса, жүк жіберушіге проблема туындаған жағдайда ешқандай қорғаныс болмайды. Сондай-ақ, жүк жіберушілер әдетте брокердің сақтандыру куәлігінің көшірмесін және жүк тасымалына қатысты кез келген сақтандыру туралы ақпаратты сұрайды. Жалпы алғанда, соңғы онжылдықтарда тасымалдау құны төмендеді. Болашақта 3D-басылым технологияларын қолдану арқылы тасымалдау құнының одан әрі төмендеуіне қол жеткізілуі мүмкін.

Қауіпсіздік мәселелері

Үкіметтер жүк тасымалына өте алаңдайды, себебі ол елге қауіпсіздік тәуекелдерін әкелуі мүмкін. Сондықтан көптеген үкіметтер терроризм және басқа да қылмыстардың қаупін азайту үшін кеден агенттігі басқаратын жүк тасымалына қатысты қағидалар мен регламенттерді қабылдады. Үкіметтерді ең көп мазалайтыны – елдің шекарасы арқылы кіретін жүк. АҚШ жүкті қорғау саласында алдыңғы қатардағы елдердің бірі болды. Олар жүкті ұлттық қауіпсіздікке қатысты мәселе деп санайды. 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін, жыл сайын АҚШ порттарына келіп түсетін 6 миллионнан астам жүк контейнерінің қауіпсіздігіне ерекше мән берілді. АҚШ үкіметінің осы қауіпке жауабы – CSI: Контейнерлік қауіпсіздік бастамасы. CSI – әлемнің түкпір-түкпірінен АҚШ-қа тасымалданатын контейнерлік жүктердің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған бағдарлама. Еуропа да осы мәселеге баса назар аударып, бірнеше ЕО қаржыландырылатын жобаларды іске асыруда.

Тұрақтандыру

Көлік құралдарында жүкті тұрақтандыру және бекіту үшін көптеген тәсілдер мен материалдар қолжетімді. Болаттан жасалған таспалар, пластик/ағаштан жасалған тіреуіштер мен бекіткіштер сияқты жүк бекітудің дәстүрлі әдістері мен материалдары ондаған жылдар бойы қолданылып келеді және әлі де кеңінен таралған. Қазіргі жүк бекіту әдістері полиэстер таспалар мен мойынтұмарлар, синтетикалық жолақтар және дулыға қаптар, сондай-ақ ауа қаптары немесе ісірілетін қаптар сияқты бірнеше басқа нұсқаларды ұсынады. Жүкті тұрақтандыру бойынша нақты кеңестерді Жол көлігіндегі жүкті қауіпсіз бекіту жөніндегі халықаралық нұсқаулықтарда табуға болады.