Кіріспе
Адам өлтіруді ақтауға қатысты заңдық тұжырымдамалар, пікірсайыстар және ұғымдар. Қылмыстық құқықта ақтауға болатын адам өлтіру ұғымы – кінәлі адам өлтіруге (қылмыстық немесе салдарынан туған адам өлтіруге) қарсы қорғаныс болып табылады. Әдетте, ақталуды заңдық қорғау кезінде күнасыздық дәлелдемелерін ұсыну міндеті болады. Көптеген елдерде адам өлтіру, қылмыстық әрекет немесе құқық бұзушылық жоқ екенін дәлелдейтін жеткілікті дәлелдер болған жағдайда ақталады (қылмыстық айыптамалар бойынша барлық күмәнді жағдайларды жоққа шығару стандарты бойынша, ал құқық бұзушылық туралы талаптар бойынша – дәлелдердің басымдылығы бойынша, яғни азаматтық жауапкершілік). Бұл заңдық қорғаныстың негізгі мәселесі – субъектінің адам өлтіру кезінде қайтыс болған адамнан өлім немесе ауыр дене жарақатының қаупі бар деп сенуінің себепті болуы.
Анықтама
Блэк заң сөздігінде ақталуға болатын адам өлтіру – өзін-өзі қорғау сияқты, кінәсіз адамды өлтіру ретінде анықталған. "Заңдық араласу" термині – Халықаралық аурулар жіктелімінің Оныншы қайта қаралысына енгізілген жіктеме, және құқық қорғау органдарының әрекетінен туындаған өлімнің заңдылығын немесе атқарылған іс-әрекеттің заңмен сәйкестігін білдірмейді. Мысалы, 2020 жылы заңдық араласу нәтижесінде болған өлімдер, яғни қызметтік міндеттерін орындау кезінде құқық қорғау органдары мен заңды түрде күш қолдануға өкілетті басқа адамдардың салдарынан болған өлімдер (заңмен бекітілген жазаларды есептемегенде), АҚШ-та тіркелген 71 000 зорлық-зомбылыққа байланысты өлімнің 1,3%-ын құрады. Өзін-өзі қорғау көлемі әртүрлі; кейбір юрисдикцияларда қауіптен қашу мүмкіндігі болған жағдайда, осы қорғанысқа жүгінуге рұқсат етілмейді. Кейбір юрисдикцияларда "үйді қорғау" доктринасы бойынша, адам өз үйіне кірген басқыншыға қарсы өзін-өзі қорғау үшін қауіпті күш қолдануға құқылы. Ал басқа юрисдикцияларда өздігінен қорғануға рұқсат беретін заңдар бар, олар көлікте немесе қоғамдық жерде қауіпті күш қолдануға мүмкіндік береді, бірақ қашу міндеті болмайды. Адамның өлімі заңды түрде қамауға алуды немесе заңды түрде ұсталған адамның қашуына жол бермеуді, көтеріліс немесе бүліктерді басуды қамтамасыз ету мақсатымен, күш қолданудың "ешқандай жеткілікті себепсіз болмаған" жағдайында болған кезде қарастырылады.
АҚШ-та
Қылмыстық емес кісі өлтіру туралы шешім, әдетте өзін-өзі қорғау немесе басқа біреуді қорғау үшін жасалады. Кісі өлтіру зорлау, қарулы тонау, кісі өлтіру немесе аса ауыр қылмыстың алдын алу мақсатымен жасалған болса, ақталуы мүмкін. Жәбірленушінің, барлық жағдайды ескере отырып, күдіктінің қылмыстық әрекет жасауға ниеттенгеніне және оның салдарынан жазықсыз адамның өліміне немесе денсаулығына қауіп төндіретін жарақаттарға әкелуі мүмкін екеніне сенуі керек. Өш алу, өткен әрекеттерге жаза беру немесе "қашқан қылмыскерді" ұстау (ерекше жағдайларды қоспағанда) мақсатымен жасалған кісі өлтіру ақталуға жатпайды. Көптеген штаттарда өзін-өзі қорғау жағдайында, айыпталушы мүмкіндігі болса, қашқындау міндетін орындауы күтіледі. Алабама, Аляска, Аризона, Калифорния, Колорадо, Коннектикут, Флорида, Джорджия, Гавайи, Индиана, Канзас, Кентукки, Луизиана, Мэн, Мэриленд, Массачусетс, Миссисипи, Миссури, Монтана, Нью-Джерси, Солтүстік Каролина, Огайо, Оклахома, Орегон, Пенсильвания, Род-Айленд, Оңтүстік Каролина, Теннесси, Техас, Батыс Вирджиния, Вашингтон, Вайоминг және басқа да "Касл Доктринасы" қолданылатын штаттарда, белгілі бір жағдайларда қашқындау міндеті жоқ (штатқа байланысты, бұл үйге, бизнеске немесе көлік құралына, сондай-ақ адам заңды түрде жүрген кез келген қоғамдық орынға қатысты болуы мүмкін). Адамның өзін-өзі қорғау үшін, яғни ол басқа біреудің болашақта қауіпті болуы мүмкін деген күдікпен өлтіруі ақталуға жатпайды. АҚШ Жоғарғы Сотының "Колумбия округіне қарсы Хеллер" ісі бойынша шешімінде көпшілік Конституция атыс қаруын иелену құқығын, "өзін-өзі қорғау мақсатында және үй ішінде өзін-өзі қорғау сияқты дәстүрлі заңды мақсаттар үшін осы қаруды пайдалану құқығын" қорғайтынын айтты. Қылмысты ақтауға болатын тағы екі түр түрме жүйесіне тән: өлім жазасы және тұтқындардың қашуына жол бермеу. Калифорнияның қылмыстық кодексіне сілтеме жасай отырып, ақталуға жататын кісі өлтіру: 196. Кісі өлтіру мемлекеттік қызметкерлермен немесе олардың бұйрығымен әрекет ететін және оларға көмектесетін адамдар тарапынан жасалған жағдайда ақталады: 1. Кұзыретті соттың шешіміне бағыну арқылы; немесе 2. Қандай да бір заңды процестің орындалуына қарсылықты жеңу үшін немесе кез келген басқа заңды міндетті орындау үшін қажет болған жағдайда; немесе 3. Қашып кеткен немесе құрықтан босатылған қылмыскерлерді қайта ұстау кезінде немесе қылмыс жасады деп айыпталған және әділеттен қашып жүрген немесе ұстауға қарсылық көрсеткен адамдарды ұстау кезінде қажет болған жағдайда. Бұл мәтін Калифорния заңдарынан алынғанмен, Флорида сияқты көптеген басқа юрисдикцияларда күзеттен қашуды болдырмау үшін ұқсас заңдар бар. Мысалдар: өзін-өзі қорғау, қылмыстың алдын алу, заңсыз кірушілер және басқа біреуді қорғау.
196. Homicide is justifiable when committed by public officers and those acting by their command in their aid and assistance, either
1. In obedience to any judgment of a competent Court; or,
2. When necessarily committed in overcoming actual resistance to the execution of some legal process, or in the discharge of any other legal duty; or
3. When necessarily committed in retaking felons who have been rescued or have escaped, or when necessarily committed in arresting persons charged with felony, and who are fleeing from justice or resisting such arrest. Although the above text is from California law, many other jurisdictions, like Florida, have similar laws to prevent escapes from custody. Examples include self defense, prevention of criminal act, trespassers, and defense of another person.
Атақты істер
Ма'Хиа Брайантты өлтіру. Оның басқа қызды пышақтап өлтіруіне жол бермеген атысы кейіннен әділ өлім деп танылды, прокурорлар: "Огайо заңына сәйкес, полиция қызметкеріне немесе басқа адамға өлім немесе ауыр дене жарақатының дереу немесе жақын қаупі болған жағдайда, полиция қызметкерінің қасақана күш қолдануы әділ деп есептеледі" деп мәлімдеді. Сэм Кук. Сотқа дейінгі тергеуден кейін, сот Кук өлімінің ақталуға болатын жағдай екенін анықтады. Джон Дилингер. Театрдан шығып бара жатқан Дилингерді қамауға келген БОИ агенттеріне ол қашуға тырысты. Ол артына оқ тиді; оқ ату әділ өлім деп шешілді. Фред Хэмптон. 1970 жылғы қаңтарда Кук округінің сот медициналық сарапшысы сотқа дейінгі тергеу жүргізді; қазылар алқасы Хэмптон мен Кларк өлімдерінің ақталуға болатын жағдай екенін мәлімдеді. Джордж Джексон (белсенді). Миллерге ешқандай қылмыс тағылмады, себебі сот төрелігі түрмедегі төбелес кезіндегі әрекеттерін ақталуға болатын өлім деп таныды. Дон Кинг. 1954 жылы Кинг өзінің құмар ойындарының бірін тонауға тырысқан адамды көріп, оның артына оқ атты; бұл оқиға ақталуға болатын өлім деп танылды. Сара Николь Моралесті өлтіру. 2021 жылы Моралес жол ашу оқиғасынан кейін Флоридадағы үйіне оны қуған бірнеше жүргізушіге қарсы шықты. Ол үйінің алдындағы газоннан оларға тапаншаны көрсеткеннен кейін, жол ашу кезінде ол көлігімен қасақана соққан мотоциклші өзімен заңды түрде алып жүрген қаруын шығарып, оған бірнеше рет оқ атты; ол жергілікті ауруханаға жеткеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Бірнеше айдан кейін полиция қылмыстық іс қозғаудан бас тартты. Эдвард Мэйбридж. 1874 жылы Мэйбридж әйелінің махаббаты, майор Гарри Ларкинсті атып өлтірді, бірақ даулы сот процесінде ақталды. Джонни Стомпанатоның өлімі. Төрт сағаттан астам куәліктерді тыңдағаннан және шамамен 25 минут пікір алмасып, талқылағаннан кейін, қазылар алқасы Стомпанатоның өлтірілуін ақталуға болатын өлім деп шешті.