Кіріспе

262 жылы Карфаген мен Рим арасындағы теңіз шайқасы Агригент шайқасы (Сицилия, 262 ж.б.д.) – Бірінші Пуникалық соғыстың алғашқы толыққанды шайқасы және Карфаген мен Рим Республикасы арасындағы алғашқы ірі әскери қақтығыс. Бұл шайқас 262 ж.б.д. жылы басталған ұзақ қоршаудан кейін болды және римдіктердің жеңісімен, сондай-ақ Сицилияны римдіктер бақылауына алудың басталуымен аяқталды.

Қала

Агригентум – Сицилия аралының оңтүстік жағалауындағы қала. Ол батыстан басқа барлық жағынан тік беткейлермен қоршалған үстіңгі жазықта орналасқан. Қала батысында Гипсас (Драго) өзені, ал шығысында Акрагас өзенімен қорғалған. Бұл табиғи кедергілер қалаға тек батыс жақтан ғана шабуыл жасауға мүмкіндік берді, сондықтан қаланы қорғау оңай болды. Агригентум оңтүстік жағалау бойындағы маңызды сауда жолына және солтүстікке және шығысқа басқа қалаларға сапара салатын жолдарға бағыттап тұрды. Агригентумның жоғары мәртебесі оны басып алушы әскерлердің мақсатына айналдырды. Б.з.д. 262 жылы римдіктер қаланы Карфагендіктердің оны басып алып, Римге шабуыл жасау үшін плацдарм ретінде пайдалануына жол бермеу үшін шабуылдады.

Агригент қоршауының прелюдиясы

288 жылға дейін б.з., итальяндық жалдамалы әскерлер, карфагендіктерге шабуыл жасау үшін жалданып, Мессана қаласын қорғау үшін келді, бірақ оның орнына еркектерін қырды, жерін басып алды және әйелдерді өздеріне жұбайлар етіп алуға мәжбүрледі. Кейін олар осы қаланы көршілес қалаларға шабуыл жасау үшін база ретінде пайдаланды. Сиракузаның сол кездегі билеушісі Иеро II мамертинге қарсы науқан жүргізді. 268 және 265 жылдар аралығында Иеро II Лонганус өзенінде мамертиндерді жеңіске ұшыратты, бұл мамертиндерді Сиракузадан өзге аймақтағы ірі державалар – Карфаген мен Римге әскери көмек сұрауға итермеледі. Сицилиядағы карфагендік қолбасшы жауап беріп, Мессананың цитаделіне кішкентай күш жіберді. Иеро II карфагендіктерге ашық шабуыл жасап, соғысқа шақыруды қаламады, сондықтан Сиракузаға қайтып келді. Карфаген бірнеше ғасыр бойы Сицилияны бақылауға тырысып келді, ал олардың басты қарсыластары арал төңірегіне тараған грек колониялары болды. Сиракуза, Сицилиядағы грек колонияларының ең бай және ең қуаттысы болғандықтан, әрқашан Карфагеннің басты қарсыласы болып келді. Мессананы бақылауға алу Карфагенге Сиракузаның күшін әлсіретуге мүмкіндік берді, ал Карфаген Солтүстік Африканы, Испанияның бір бөлігін, Сардинияны және Жерорта теңізіндегі шағын аралдарды бақылағандықтан, Мессананы бақылауға алу Сицилияны жаулауға әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, Мессана карфагендіктер Италияға басып кіріп, Римге шабуыл жасағысы келсе, тиімді орын болатын. Римдіктер өз аумағын бір ғасырдан астам уақыт бойы кеңейтіп келгенімен, олардың әскері Италия түбегінен тыс жерде ешқашан шайқасқан емес. Карфагеннің Италияға басып кіру жолы Римнің оңтүстік Италиядағы жаңадан бағындырылған территориясына да, Римге де қауіп төндірді. 264 жылы Рим Сенаты Сицилияға экспедиция жіберу туралы шешім қабылдады, оған сол жылғы консулдардың бірі Аппий Клавдий Каудекс басшылық етті. Римдегі жүздік жиналысы соғыс жариялады ма, жоқ па – бұл мәселе даулы. Адриан Голдсуорти мұның өте қиын екенін айтты, және римдіктер Сиракузамен соғыс болатынын білгенімен, олардың әскері Сицилиядағы кез келген қарсылықты жеңіп тастайды деп сенді.

Қоршау

Ганнибал ақырында римдіктерге егін жинап жатқанда шабуыл жасады. Римдіктер, саны жағынан кем және қарусыз болғандықтан, аумақтан қашып кетті. Лагерьді қорғаған пикет – римдіктердің жалғыз бекінісі болды, және көптеген адамдарды жоғалтса да, лагерьге енуге тырысқан тағы бір карфагендік жасақты жеңе алды. Осы алғашқы шайқаста Ганнибал енді көп адамдарды жоғалтуға мүкіндігі жоқ екенін түсінді. Ол қайтадан шабуыл жасауға көңілсіз болды, ал римдіктер өз жауларын дұрыс бағаламағанын сезді. Консулдар күштерін екіге бөлді: бірін қаланың оңтүстігіндегі Асклепий ғибадатханасының жанына, екіншісін қаланың батысына орналастырды. 262 жылғы қараша айына дейін бес ай бойы белгісіз жағдай сақталды, содан кейін Агригентте азық-түлік азайды. Ганнибал шектеулі ресурстарға алаңдап, Карфагенге шұғыл хабар жіберіп көмек сұрады. Карфаген Африкадан, Ганнибалдың ұлы болған деп саналатын Ханно басқаратын көмекші күштерді жіберді. Ханно әскерінің құрамы туралы әртүрлі мәліметтер бар. Грек тарихшысы Полибий олардың құрамында 50-ге жуық піл, нумидиялық атты әскер және жалдамалы сарбаздар болғанын айтады. Тағы бір тарихшы Диодор 50 000 жаяу әскер, 6 000 атты әскер және 60 піл болғанын жазды. Ал Оросий тарихшысы 30 000 жаяу әскер, 1 500 атты әскер және 30 піл туралы мәлімдеді. Ханно алдымен ілгері жылжып, әскерін Агригенттен батысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Гераклея Миноада шоғырландырды. Ханно Гербесостағы римдік жабдықтау базасын басып алып, римдік лагерінде азық-түлік тапшылығын тудырды, бұл аурулар мен қиындықтарға әкелді. Бұл әрекет римдіктердің байланыс жолдарын да үзіп тастады. Ханно содан кейін нумидиялық атты әскеріне римдік атты әскеріне шабуыл жасап, кейін кері шегінуді бұйырды. Римдіктер нумидиялықтарды қуа келе, Карфагеннің негізгі күштеріне тап болды. Римдіктер көп шығынға ұшырады. Ұзақ шайқастан кейін римдіктер карфагендіктердің көп бөлігін өлтірді: карфагендіктер 3 000 жаяу әскерін, 200 атты әскерін, 4 000 тұтқынды жоғалтты, сондай-ақ 8 піл өлтіріліп, 33-і жарақат алды. Тұтас қоршау кезінде римдіктер 30 000 жаяу және 540 атты әскерін, немесе, ықтимал, 40 000–50 000 әскерінің үштен бірін жоғалтты. Ханно бастапқыда шабуылдарын Ганнибалдың шабуылдарымен үйлестіруді жоспарлаған, бірақ римдіктер осы жоспарды біліп алды. Римдіктер карфагендіктердің артқы жағына шабуыл жасады, сондықтан Ханноға шабуыл жасағанда, ол екі жақтан да шабуылға ұшырады. Римдіктер сондай-ақ карфагендік гарнизонның шабуылын да жеңді. Шабуылдың ықтимал нұсқасы бойынша, Ханно карфагендік жаяу әскерін екі қатарға орналастырды, ал екінші қатарға пілдер мен күшейтулерді, ал атты әскерді қанаттарға орналастырды. Римдіктердің шайқас жоспары белгісіз, бірақ олар әдетте үш қатарлы формацияда ұйымдастырылған. Барлық дереккөздер шайқастың ұзаққа созғанын және римдіктердің карфагендік фронтты бұзғанын көрсетеді. Бұл арттағылар арасында үрей тудырып, резервтік күштер шайқас алаңынан қашып кетті. Пілдер де үрейленіп, қашып кетіп, карфагендік формацияны бұзған болуы мүмкін. Римдіктер жауды жеңіп, жеңіске жетті. Олардың атты әскері карфагендік лагеріне шабуыл жасап, бірнеше пілді тұтқындады. Бірақ бұл толыққанды жеңіс болмады. Жау әскерінің көп бөлігі қашып кетті, ал Ганнибал Гиско Агригент гарнизонымен бірге римдік шебін бұзып, қауіпсіздікке қашып құтылды. Үш нұсқаның қайсысы дұрыс болса да, римдіктер карфагендіктерді жеңіп, Ханноны кері шегінуге мәжбүр етті. Шабуылдан кейінгі түні Ганнибал өз жалдамалы әскерімен Агригенттен қашып кетті, римдік орларды сабанмен толтырып. Ертесіне таңертең римдіктер Ганнибал мен оның гарнизонын қуа жөнелді, артқы күзетке шабуыл жасады, бірақ ақырында Агригентті басып алу үшін кері қайтты. Олар қаланы қарсылықсыз басып алып, тонады және 25 000 тұрғынын құлдыққа сатты.

Салдары

Бұл шайқастан кейін (Бірінші Пуникалық соғыстағы төрт далалық шайқастың алғашқысы) римдіктер Агригентті басып алып, тұрғындардың барлығын құлдыққа сатты. Мұндай қатыгездіктер осы заманға дейін жиі кездессе де, бұл әрекет кері нәтиже берді. Ол Римге достық ниетпен қарауы мүмкін болған көптеген қалалардың көзқарасын қатайтты. Агригенттің алынуы римдіктер үшін маңызды жеңіс болды, бірақ олар бірнеше рет құлдырауға айналған жағдайларға тап болды. Ханнибал мен оның гарнизоны салыстырмалы түрде қауіпсіз қашып кеткендіктен, екі консулға римдік жеңіс туы толмады, бұл шайқастың жетістігін азайтып көрсетті. 261 жылдан кейін Рим Сицилияның көп бөлігін бақылауға алып, астық жинауды өзінің қажеттілігі үшін қамтамасыз етті. Италиядан тыс жерде өткен алғашқы ірі әскери науқандағы бұл жеңіс римдіктерге теңіз арқылы мүдделерін іздеуге қосымша сенімділік сыйлады.