Кіріспе

M1903 Springfield, ресми түрде U.S. Rifle, Caliber .30, M1903 – американдық бес оқтық дүрыл қоймасымен зарядталатын, иінтіректі механизмді қайталайтын мылтық, негізінен 20 ғасырдың бірінші жартысында қолданылды. M1903 алғаш рет филиппин-американ соғысында қолданысқа енді және 19 маусымда 1903 жылы АҚШ-та стандартты жаяу әскер мылтығы ретінде ресми түрде қабылданды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. Бірақ, M1903 1936 жылдан бастап жылдам атуға қабілетті, сегіз оқтық M1 Garand мылтығымен алмастырылды. Дегенмен, АҚШ барлық әскерді қаруландыруға жеткілікті M1 мылтығы болмағандықтан, M1903 Екінші дүниежүзілік соғыста стандартты жаяу әскер мылтығы ретінде қолданыла берді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс, Корей соғысы және Вьетнам соғысы кезінде снайперлік мылтық ретінде де қызмет етті. Ол бүгінде азаматтық атыс қаруы, тарихи коллекциялық зат, спорттық атуға қолданылатын мылтық және әскери жаттығу мылтығы ретінде де танымал.

Өмірбаян

1898 жылы Испаниямен болған соғыста испан армиясы қолданған Mauser M1893 қауіпті беделіне ие болды, әсіресе Сан-Хуан төбесі шайқасында, онда 750 испандық кәсіби сарбазы Спрингфилдтің Краг-Йоргенсен бұрандалы мылтықтарымен және ескі үлгідегі Спрингфилд 1873 жылғы бір реттік зарядталатын мылтықтарымен қаруланған 15 000 американдық әскердің ілгерілеуін айтарлықтай тежеді. Испан әскері американдықтарға бірнеше минуттың ішінде 1400 адамға жуық шығын келтірді. Сол күні ертерек, испандық генерал Вара Дель Рей басқаратын, дәл осындай Mauser мылтықтарымен қаруланған 540 испандық кәсіби сарбазы, генерал Генри Уэр Лоутонның 6653 американдық сарбаздан тұратын екінші дивизиясын және жақын маңдағы Эль-Кэни қаласындағы 1800 сарбаздан тұратын тәуелсіз бригаданы он сағат бойы ұстап тұрды, сол дивизияның Сан-Хуан биіктіктеріне шабуылға көмектесуіне кедергі келтірді. Осы екі шайқастың тікелей нәтижесі ретінде АҚШ армиясы тергеу комиссиясын құрды. Комиссия Краг мылтығын ауыстыруды ұсынды. 1903 жылы M1903 мылтығын қабылдауға дейін шамамен 30 жылдық күрес пен саяси тартыстар болды, онда жақында қабылданған Краг-Йоргенсен және сол кездегі неміс Mauser Gewehr 98 бұрандалы мылтықтарынан алынған сабақтар пайдаланылды. Оның дизайны негізінен Mauser M1893 және оның Gewehr 98 мылтығына дейінгі модельдеріне негізделген. M1903 мылтығының алдыңғы қабылдағыш сақинасының диаметрі ескі "кішкентай сақиналы" Mauser модельдерінің сақина диаметрінен сәл үлкен, ал "үлкен сақиналы" Gewehr 98 мылтықтарынан кішкентай. АҚШ әскері Маузер компаниясының және басқа неміс патенттерінің көптеген түрлерін лицензиялады, соның ішінде кейіннен .30-06 Springfield деп аталған спитцер оғын. M1903 мылтығы АҚШ армиясы қолданған Краг мылтығының әртүрлі нұсқаларын, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштері мен АҚШ Теңіз корпусы қолданған Lee M1895 және M1885 Remington-Lee мылтықтарын, сондай-ақ барлық қалған бір реттік зарядталатын мылтықтарды алмастырды. Краг мылтығы 30 дюймдік мылтық және 22 дюймдік карабин үлгілерінде шығарылса, Спрингфилд мылтығы Швейцария мен Ұлыбританиядағы қазіргі үрдістерге сәйкес, тек 24 дюймдік қысқа ұңғылы мылтық ретінде шығарылды, бұл ұзын мылтықтар мен карабиндердің қажеттілігін жоюға бағытталған. Краг мылтығының екі негізгі кемшілігі – оның патрондарын жүктеудің баяу болуы және жоғары жылдамдықты оқтар үшін камерадағы жоғары қысымды көтере алмауы. АҚШ армиясы 1899 жылы қолданыстағы Краг мылтықтары үшін жоғары жылдамдықты патрон енгізуге тырысты, бірақ оның бұрандасындағы жалғыз құлыптауыш камерадағы қосымша қысымға төтеп бере алмады. Краг мылтығына стрипперлік клип немесе зарядтағышпен жабдықталған модификация жасалса да, армия басшыларына жаңа мылтық қажет екені анық болды. 1898 жылғы испан-американ соғысында АҚШ әскерилерінің Mauser мылтығымен алған тәжірибесінен кейін, билік зарядтағыш немесе стрипперлік клиппен зарядталатын қораптық дүкені бар, Mauser негізіндегі күшті бұрандалы мылтықты қабылдауға шешім қабылдады.

Кіші қару технологиясының жетістіктері

1882 жылы жаңадан ойлап табылған ажыратылатын қораптық дүңгіршегі бар 1879 жылғы болт-акциялы "Ремингтон Ли" мылтығының дизайны АҚШ Әскери-теңіз күштерімен шектеулі санда сатып алынды. Бірнеше жүз M1882 "Ли" әскери-теңіз күштері моделі (M1882 "Ремингтон Ли") 1880 жылдары АҚШ армиясы тарапынан сынақтан өтті, бірақ мылтық ресми түрде қабылданбады. Әскери-теңіз күштері M1885 және кейіннен басқа үлгідегі "Ли" M1895 (6 мм тік тартқышты болтты) қабылдады, ол Боксер көтерілісінде қолданылды. Армияда M1885 және M1895 6 мм "Ли" мылтықтары, .30-40 "Краг" және .45-70 мылтықтарымен бірге Испан-Америка соғысында пайдаланылды. "Ли" мылтығының ажыратылатын қораптық дүңгіршегін Джеймс Париж Ли ойлап тапты, және ол кейінгі мылтық конструкцияларына зор әсер етті. Басқа жетістіктер армияға жаңа мылтық қажет екенін көрсетті. 1892 жылы АҚШ әскері бірқатар мылтық сынақтарын өткізді, нәтижесінде .30-40 "Краг-Йоргенсен" мылтығы қабылданды. "Краг" ресми түрде 1894 жылы АҚШ қарулы күштеріне енді, бірақ тоғыз жылдан кейін M1903 мылтығымен ауыстырылды.

Даму

Кубада испан әскерлері тапсырған мыңдаған испандық Mauser M1893 мылтықтары АҚШ-қа қайтарылып, Спрингфилд қару-жарақ арсеналда терең зерттелді, нәтижесінде Mauser конструкциясы басым екені анықталды.

АҚШ мылтығының 1900 .30 үлгісі

1900 жылы мылтықтың прототипі жасалды; ол 1892 жылғы АҚШ армиясының мылтық сынақтарындағы соңғы Mauser M92 прототипі – No. 5 мылтығына өте ұқсас болды. Бұл үлгі қабылданбады, содан кейін M1898 Krag мылтығы мен испандық Mauser M1893 мылтығының ерекшеліктерін үйлестіретін жаңа үлгі әзірленді.

АҚШ мылтығының 1901 .30 үлгісі

20 ғасырдың басында Спрингфилд жоғары жүктемеге төтеп бере алатын мылтық жасау жұмысын бастады. Спрингфилд Модель 1901 прототипі Krag–Jørgensen мылтығының ашылғанда іске қосылатын бұрандасын, 30 дюймдік ұңғысын, патрондық бөлігін тоқтату құрылғысын, ағаш қоршауын және бағыттағыштарын Mauser M1893 мылтығының екі құлыптағыш тірегімен, сыртқы тырнақ тәрізді патрон шығару құрылғысымен және қатар тізілген патрондар жинағышымен біріктірді. Mauser Gewehr 98 мылтығынан үлгі алып, патрон шығару құрылғысының артындағы бұранданың бүйіріне үлкен қауіпсіздік тірегі қосылды, ол қабылдағыш көпірге ілігіп, бұранданың артқа жылжуына кедергі келтірді. Бұранда тұтқасы да жылдамдық үшін төмен қарай иілді. 1901 модельінің өндіріске енуіне енді бір адым қалды. Спрингфилд 1901 модельінің прототипі қабылданатынына сонша сенімді болды ki, оның кейбір бөліктерін жасауға кірісті, бірақ ол қабылданбады; одан әрі өзгерістер сұралды.

Бала асырап алу

Қызметтік мылтықтардағы қазіргі трендтерге сәйкес, ұзын оқпаны баллистикалық артықшылық бермейтіні, ал қысқа оқпан жеңіл және ұстауға ыңғайлы екені анықталғаннан кейін, оқпан 24 дюймге дейін қысқартылды. Бұл «қысқа мылтық» атты әскер немесе атты әскерге арналған қысқа карбин қажеттілігін жойды. 1905 жылдың қаңтарына қарай федералдық меншіктегі Спрингфилд қару-жарақ зауытында осы мылтықтардың 80 000-нан астамы өндірілді. Алайда, президент Теодор Рузвельт шайқас үшін тым жұқа болып табылатын, жылжымалы таяқ типті штықтың дизайнына қарсылық білдірді. Әскери хатшыға жазған хатында ол былай деді: «Менің ойымша, бұл шынақ штығы мен көрген ең нашар өнертабыс. Сіз байқағандай, ол тіпті орташа күшпен соққанда да сынды. Ол моральдық және физикалық әсерге ие болмайды». Осыған дейін жасалған барлық мылтықтар «M1905» деп аталатын пышақ типті штықпен қайта жабдықталуы керек болды. Нысаналар да алаңдау тудырды, сондықтан жаңа жетілдірілген 1904 үлгісінің нысаны да қосылды. Қайта жабдықтау шамалы аяқталған кезде тағы бір өзгеріс енгізуге шешім қабылданды. Бұл аралықтағы тәжірибелерде ашылған жақсартуларды, ең бастысы, француздар 1890 жылдары, ал кейін басқа елдер қабылдаған ұштарлы оқ-дәрілерді енгізу еді. Оқ-дәрінің өзі .30-03 негізінде жасалған, бірақ 220 граммдық (14 г) дөңгелек ұшты оқпен атылатын орнына, 150 граммдық (9,7 г) ұштарлы оқпен атылды; патронның мойны да бірнеше миллиметрге қысқа болды. Жаңа американдық оқ-дәрі «Cartridge, Ball, Caliber .30, Model of 1906» деп аталды. M1906 оқ-дәрісі көбінесе .30-06 Springfield оқ-дәрісі ретінде танымал, ол көптеген мылтықтар мен пулеметтерде қолданылады және бүгінгі күнге дейін танымал азаматтық оқ-дәрі болып табылады. Мылтықтың нысаны жаңа оқ-дәрінің жылдамдығы мен траекториясын өтеу үшін қайта жабдықталуы керек болды. 1916 жылғы Панчо Вилла экспедициясы кезінде M1903 АҚШ күштерінің стандартты қызметтік мылтығы болды. Науқан кезінде кейбір мылтықтар Warner & Swasey Model 1913 және 1908 «мушкеттік нысаналармен» жабдықталды, ал «мушкеттік нысаналар» сол кезде телескоптық нысаналарға қолданылатын халықтық атау еді. Warner & Swasey Model 1913 мушкеттік нысаны Панчо Вилла экспедициясынан кейін және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде де қолданылды, бірақ ақырында жеткіліксіз деп танылды және 1920 жылдары АҚШ армиясының инвентаризациясынан алынып тасталды. Әскерилер 1909 жылдан бастап бірнеше M1903 мылтықтарын Максим дыбыс басу құрылғыларымен сынап көрді және 1910 жылы жалдамалы әскерлерді даярлау үшін 500 данаға тапсырыс берді. Көрсетілген деректерге сәйкес, Панчо Вилла экспедициясы кезінде M1903 мылтықтарының кейбіреулері Максим дыбыс басу құрылғыларымен жабдықталған, бұл оларды АҚШ әскерінің далада қолданған алғашқы дыбыс басылған мылтықтарына айналдырды; алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық M1903 мылтықтары офицерлердің қарсылығы және дыбыс басу құрылғылары штықтарды қолдануға кедергі келтіретініне байланысты дыбыс басу құрылғыларымен жабдықталмады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы

АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде Спрингфилд арсеналы мен Рок-Айленд арсеналында 843 239 М1903 мылтығы жасалған. Соғысқа дейінгі өндірісте сапасыз металлургия қолданылған. Бір рет жылумен өңделген, қаптамалы болаттан жасалған кейбір қабылдағыштар, қылыс кезінде тым жоғары температураға ұшырап, зақымданған. Болаттан көміртегі "күйіп", мығым емес қабылдағыш пайда болған. Алғашқы мылтықтардың дұрыс қылыстанбағанын көрсететін деректер болғанымен, істен шығу жағдайлары сирек кездескен. Қабылдағыштың зақымдануынан бірнеше жарақат алғандар болғанымен, АҚШ армиясы ешқандай қаза болмағанын хабарлаған. Көптеген жағдайлар дұрыс емес оқ-дәрілерді, мысалы 7,92×57 мм Маузерді қолданумен байланысты болды. Сондай-ақ, дұрыс қылыстанбаған латунь оқ-дәрі қаптамалары қабылдағыштың зақымдануын күшейтетіні де анықталды. 1917 жылдың желтоқсанында қылыс кезінде температураны дәл өлшеу үшін пирометрлер орнатылды. Спрингфилд арсеналында жасалған мылтықтар үшін бұл өзгеріс сериялық нөмір 800 000-да, ал Рок-Айленд арсеналында 285 507-де енгізілді. Төменгі сериялық нөмірлер "төмен нөмірлі" М1903 мылтықтары деп аталады. Жоғары сериялық нөмірлер "қос жылумен өңделген" деп есептеледі. Бастысы, алысқа оқ атуға арналған M1 оқ-дәрілері Армияның мылтық жарысы командалары мен сарапшы мылтықшылар арасында M1906 оқ-дәрілерінен гөрі айқын артық дәлдігімен танымал болды. Жаңа M1 оқ-дәрілері Спрингфилд мылтығымен және пулемет командаларымен жауынгерлерге берілді. Алайда, 1930 жылдардың соңында минометтердің, биік бұрышты артиллерияның және .50 калибрлі M2 Браунинг пулеметінің дамуымен, мылтық калибрлі пулеметтердің аса алысқа оқ ату қажеттілігі азайғаны анық болды. 1938 жылы АҚШ армиясы барлық мылтықтар мен пулеметтер үшін 152 граммдық жазық түйінді оқпен .30-06 оқ-дәрісіне қайта оралды, бұл қазір "M2 шары" деп аталады. Федералдық тергеу бюросы 1933 жылғы Канзас-Ситидегі қырғынға жауап ретінде Ұлттық мылтық қауымдастығының спорттық үлгілеріне ұқсас M1903 мылтықтарын сатып алды. Қызметте Спрингфилд сенімділігі мен дәлдігі үшін жоғары бағаланды, бірақ кейбір мәселелер сақталды. Артқы көздің дәлдігі көзге тым алыс болды, ал тар, қорғалмаған алдыңғы көз нашар жарықта көруге қиындық тудырып, оңай зақымдалды. Теңіз корпусы алдыңғы көзді қорғау үшін көзге қаратып, қалың алдыңғы жиекті Спрингфилдпен бірге берді. Екі бөліктен тұратын оқ атушы құрылғысы бастапқы Mauser дизайнынан жақсырақ болған жоқ және көптеген қару-жарақ жөндеулеріне себеп болды, сондай-ақ кейде оқ жинағыштардың істен шығуы туралы хабарлар түсті. M1903 өндірісі M1903A3 пайдасына тоқтатылды. M1903A3-тің ең байқалатын айырмашылығы – қабылдағыштың артқы жағына орнатылған кішкентай, қарапайым диафрагмалы артқы винтовкамен, баррельге орнатылған артқы винтовканың ауыстырылуы болды, оны Remington жасаған; бұл M1 Garand-те оқытылған солдаттардың танысуын жеделдету үшін қабылданды, онда ұқсас винтовка жүйесі болды. Алайда, жаңа диафрагмалық нысананың биіктігін реттеуге кернеу беретін жапырақ серігі уақыт өте келе әлсіреп, мылтықтың алдын ала орнатылған биіктік деңгейін жоғалтуына әкелді. Басқа өзгерістерге жаңа штампталған оқ-дәрі ұстағышы кірді; жаңа дизайнның дөңгеленген жиектері бұрынғы машинамен жасалған бөлшектің "төртінші оқ тығырықтануы" туралы шағымдарды жеңілдетті. Smith Corona бөлшектері көбінесе таңбалардың болмауымен анықталады, тек өндіріс кезінде уақыт болған жағдайларда, ерте және орта өндіріс мылтықтарында және кейбір бөліктерінде ғана. Өндіріс көлемін арттыру үшін екі ойықты оқ атушы баррелдер қабылданды, ал "соғыс апаттық болат" критерийлері бойынша мылтық қаруы мен баррелі үшін болат қорытпасының талаптары жеңілдетілді. Екі ойықты "соғыс апаттық" оқ атушы баррелдері бар барлық M1903A3 мылтықтары рельстердің азайтылуының дәлдікке әсер етпейтінін көрсететін баспа белгісімен жеткізілді. Соғыс барысында M1903A3 өндіріс деңгейін арттыру үшін әртүрлі машинамен өңдеу және аяқтау операциялары жойылды. M1903 және M1903A3 мылтықтары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскерімен M1 Garand-пен бірге соғыста қолданылды және Еуропа, Солтүстік Африка және Тынық мұхитында АҚШ әскерлерінің қолдарында кеңінен қолданылды. АҚШ теңіз жаяу әскерлері Тынық мұхитындағы алғашқы шайқастарда, мысалы Гуадалканал шайқасында M1903 мылтықтарымен қаруланған, бірақ джунглідегі шайқас ортасы көбінесе өздігінен зарядталатын мылтықтарды ұсынды; кейінірек аралға келген Армия бөлімдері M1 Garand-пен қаруланған. АҚШ Армиясының Рейнджерлері де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде M1903 және M1903A3 мылтықтарын кеңінен қолданды, Спрингфилд кейбір коммандолық миссиялар үшін M1 Garand-тан артық деп есептелді. Брюс Кэнфилдтің "Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ әскерінің қарулары" кітабына сәйкес, M1903-тің соңғы нұсқалары (A3 және A4) 1944 жылдың ақпанында жеткізілді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, M1903A4 снайперлік мылтық ретінде жеткіліксіз болды. M1903A4 Weaver көздеріндегі көру шамасының шектеулілігіне байланысты тиімді қашықтықтағы нысананы табу қиын болды. Бұл шектеулер Weaver көздерінің екеуінде де көру шамасының шектеулі болуына байланысты болды. Одан әрі, M81/82 опциялық көздері де маңызды кемшіліктерге ие болды. Олар ең бастысы, аз қуатқа (2,2x-ке қарсы 2,75x) ие болды және, басқа M1903A4 көздері сияқты, көру шамасының шектеулілігіне байланысты проблемалар тудырды. АҚШ теңіз жаяу әскері мен АҚШ армиясы Джон Унертл жасаған, мылтықтың барлық ұзындығын қамтитын үлкен 8x көздерге көшті.

Шетелдік пайдаланушылар

АҚШ әскери полициясы (MP) және АҚШ әскери-теңіз флотының жағалау күзеті де соғыс бойы M1903 және M1903A3 мылтықтарын қолданды. АҚШ-тың әртүрлі одақтастары мен достық қарым-қатынастағы жауынгерлік топтары да осы қарумен жабдықталды. Италиядағы 5-ші армия құрамындағы Бразилия экспедициялық корпусы (FEB) M1903 мылтықтарымен жабдықталды. 1943 жылдың тамызында генерал Шарль де Голльдің басқаратын еркін француз күштері АҚШ тарапынан қайта жабдықталды, көбінесе M1903 Springfield және M1917 Enfield мылтықтарымен. M1903 соғыс аяқталғанға дейін француз күштерінің негізгі мылтықтарының бірі болды, содан кейін Индокитайда және француз Алжиріндегі жергілікті милиция мен қауіпсіздік күштері қолданды. Қытайға көптеген M1903 мылтықтары жіберілді. Корея соғысы кезінде Оңтүстік Корея теңіз жаяу әскері M1903A3 мылтығын қолданды. Неміс әскері тәркілеген M1903 мылтықтары Gewehr 249(a) деп белгіленді.

Корея соғысынан кейінгі қызмет

Корея соғысынан кейін M1903 мылтығының белсенді қызметте (оқу-жаттығу емес) қолданылуы сирек болды. Дегенмен, кейбір M1903A4 снайперлік мылтықтары Вьетнам соғысына дейін пайдаланылды; ал оларға арналған техникалық нұсқаулықтар 1970 жылға дейін басылып шығарылды. Ұзақ қашықтықтағы сыртқы баллистикалық қателік Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде анықталды. M1905 артқы көздегіші желге түзетуге мүмкіндік береді. M1903A3 жоғарылату және желге түзетуге реттелетін рампалық типті артқы апертуралық көздегіш енгізді. Бұл жаңа көздеу сызығы көздеу радиусын да ұзартты. M1903 мылтығына тән, ал Mauser M98 мылтығында жоқ ерекшелік – бұл доңғалақтың артқы бөлігіндегі көзге түсетін түйме, ол мылтықтың соққы механизмін құрғақ оқ атпастан босатуға немесе қажет болған жағдайда, мысалы, оқ атпаған оққа екінші рет соққы беруге тырысу үшін мылтықты дайындауға мүмкіндік береді. Бұл Krag–Jørgensen мылтығының АҚШ үлгісінен алынған.

Танымал мәдениетте

Эрнест Хемингуэй 1933 жылы алғашқы африкалық сафарисінде үлкен аңдарды, оның ішінде арыстандарды ату үшін M1903 мылтығын қолданды. Оның сафари кезіндегі тәжірибесі 1935 жылы жарық көрген "Африканың жасыл төбелері" кітабының тақырыбы болды. "Рейдтік Райанды құтқару" фильмінде жекелеген Дэниел Джексон M1903A4 мылтығын пайдаланады.

Жалпы көздер

Балл, Роберт В. Д., Спрингфилд қару-жарақ зауытының иыққа арқаланатын қарулары 1795–1968. Норфолк, Вирджиния: Антик саудагерлері кітаптары, 1997. Инженерлік нұсқаулық, Соғыс департаменті, No. 355 құжат, 1909 жыл. АҚШ армиясының сержанттары мен қатардағы жаяу әскерлеріне арналған нұсқаулық, Соғыс департаменті, No. 574 құжат, 1917 жыл. "Bushmaster '03 Carbine", American Rifle журналы, 2005 жылғы сәуір, 40-бет. Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ жаяу әскерінің қарулары. Брюс Н. Канфилд, Эндрю Моубрей баспасы, 1994. Жаяу әскерінің қол қаруына қойылатын талаптар. Норман Хичман, Операциялық зерттеулер бюросы, 1952 жыл.