Кіріспе

Роберт Пил Гланвилл Блэчфорд (17 наурыз 1851 - 17 желтоқсан 1943) - Ұлыбританиядағы ағылшын социалистік үгітші, журналист және жазушы. Ол сонымен қатар белгілі атеист, ұлтшыл және евгеникаға қарсылас ретінде танымал болды. 1920 жылдардың басында әйелі қайтыс болғаннан кейін ол спиритизмге қабаттасты.

Ерте өмір

Блатчфорд 1851 жылдың 17 наурызында Кенттегі Мейдстоун қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы – саяхатшы комедия актері Джон Гланвилл Блатчфорд және актриса Георгина Луиза Корри (қыз; 1821–1890) – оны бір жыл бұрын қайтыс болған консервативті премьер-министр Роберт Пилдің құрметіне осылай атады. Анасының тарапынан оның ұлы атасы Доменико Корри (1746–1825) – итальяндық музыкант және баспагер, 18 ғасырдың соңында Римнен Эдинбургке музыка сабақтарын беру үшін көшіп келген. 1892 жылы Блатчфорд Брэдфорд-Исттен кандидаттығын алып тастап, Фабиандардың «ұсыну» саясатына қарсы Социал-демократиялық федерациямен (СДФ) бірікті. «Кларион» мен СДФ-тің бірігуі 1892 жылы Манчестер тәуелсіз Еңбек партиясының құрылуына әкелді, ол жақын арада Манчестердің төртінші тармағын жасады. 1893 жылы Блатчфорд жаңадан құрылған ұлттық тәуелсіз Еңбек партиясының, «Кларионеттер» деп аталған өзінің жеке тобының жетекшісі болды. Оның ерекше сергектігі көптеген хор ұйымдарында, «Кларион» велосипед клубтарында, социалистік скауттарда және ән айту үйірмелерінде көрінді. «Кларион» қозғалысының орталық бөлігі – «Кларион» велосипед клубтары болды, олардың мүшелері, көбінесе «Кларион фургонымен» бірге, елді аралап социалистік әдебиеттерді таратып, жаппай митингілер өткізді. Роберт Тресселлдің «Жыртық шалбарлы қайырымдылар» атты социалистік романында «Кларион» скауттары ұйымдастырған кездесуге негізделген толыққанды суреттеме бар. «Кларион» қозғалысы сонымен қатар сол кездегі көптеген өндірістік дауларды қолдады, соның ішінде Солтүстік Уэльстегі Пенрин тақта кенішінің тақта жұмысшыларының үш жылдық жұмыс тоқтату акциясы. «Кларион» Бетезда халқына көмек көрсету үшін 1500 фунт стерлинг жинады. 1894 жылы ИЛП құрған округтік федерацияда көтеріліс болды, себебі Блатчфорд біріккен социалистік партия құруға шақырды. Сол жылы ол денсаулығының нашарлауы мен депрессияға байланысты «Кларион» газетінің редакторы қызметінен кетіп, 1896 жылы қайтадан осы қызметке оралды. Ол Бур соғысын қолдады, бұл оған жұмысшы қозғалысының кейбір бөліктерінің қолдауын жоғалтты. Блатчфорд өзінің «космополиттік достарын» сынап, олардың өз елдерінен басқа барлық елдерге ғажаптана алатынын және ағылшыстардан басқа барлық адамдарды жақсы көретінін айтты. Ол жұмысшы қозғалысындағы «өзін-өзі мақтаған, өзін-өзі дұрыс деп санайтын» адамдарды сынады, олар «әскери даңқты жек көреді, бірақ Бурлардың мергендігі мен батылдығы туралы сөздерге өте құштар». Оңшыл баспасөздің «адамдарды өз елдеріне қарсы қоюды» қалайтыны туралы айыптауларына жауап ретінде ол «адамдарды өз елдерін осылай сүйіп, оған ие болуды қаласын» деді. Соғыстан кейін Блатчфорд біріккен социалистік партия үшін күресін жалғастырды және Лондон прогрессивті партиясын қолдады. Ол 1900 жылы құрылған Лейбористік партияны, оның либерализмге, әсіресе сыртқы саясаттағы көбінтекті интернационалистік көзқарастарына толық бағынышты деп сынады. Блатчфорд өзі және «Клариондағы» әріптестері туралы былай деді: «Біз социализмді және тек социализмді қалаймыз, ал біз алдымен британдықтармыз, содан кейін социалистерміз». Блатчфорд экономикалық ұлттық тұрғысынан еркін сауданы сынады. Еркін сауда Ұлыбританияның өзін-өзі азықтандыруын мүмкін емес етіп, британдық ауыл шаруашылығын жойды. Бұл соғыс кезінде әсіресе қауіпті болды, себебі Ұлыбритания азық-түлік үшін шетелге тәуелді болғандықтан, аштықтан мойынсұнуға мәжбүр болуы мүмкін еді. Блатчфорд консерваторлар қолданған тарифтік реформаға сенбеді, бірақ социалистік үкімет оны қажетті құрал деп табады. Блатчфордтың ойлауының одан әрі дамуы оған оқырмандарды азайтып, «Құдай және менің көршім» (1903) және «Кінәлі емес: төменгі иттің қорғаны» (1905) сияқты еңбектерінде ұйымдасқан дінді сынағанда одан әрі оқырмандарды жоғалтты. Тағы да, ИЛП-ге қарсылық көрсету үшін «Кларион» Виктор Грейсонға қаражат жинады, оны ИЛП қолдаудан бас тартты. Ол шабуылдарын лейбористер либералдарға тым жақын болғандықтан деп ақтады.

Мерри Англия

"Кларион" журналындағы социализм туралы мақалалар сериясы 1893 жылы "Мерри Англия" деген атпен кітап түрінде жарық көрді. Алғашқы басылымы 30 000 дана сатылды. Келесі жылы кішкентай форматтағы басылым шығарылып, 25 000 данасы сатылды. 1894 жылы бір пеннилік басылым жарық көрді, одан 250 000 данасы басылымға дейін тапсырыс берілді және бір жыл ішінде 750 000 данасы ағылшын тілді әлемге таратылды. Ұлыбритания мен Америкада кітап екі миллионнан астам данада сатылды. Роберт Энсордың пікірінше, бұл кітап "социализмді Англияда алғаш рет кеңінен танытуға көмектесті. Бұл Блатчфордтың насихаттаушы ретіндегі ең үлкен жетістігі болды; ол одан асып түспеді және осы кітап арқылы тарихқа өз із қалдырды". Кітап валлий, иврит, голланд, итальян, испан және неміс тілдеріне аударылды. Уильям Томас Стид бұл кітапты айдың ең жақсы кітабы деп таңдап, Блатчфордты "кедейлердің Платоны" деп атады. Доктор Хортон, конгрегационалист пастор, Блатчфордты Ишая, Амос және Михеймен салыстырып, "егер Иса Мәсіх бүгін жер бетінде болса, ол кітапты қызығушылықпен ғана емес, мақұлдаумен оқиды және оның кейбір бөліктеріне қарсы шыққан шәкірттеріне: «Оған тыйым салмайсыңдар, менімен емес, мен үшін» дейтін еді" деді. Блатчфорд вегетариан болған және "Мерри Англияда" вегетариандық диетаның экономикалық, денсаулық және гуманитарлық артықшылықтарын атап өтті.

Кейінгі өмірі

1914 жылғы 4 тамызда Блэчфорд досы Александр Томпсонға былай деп жазды: “Бүгін мен бейбітшілікке кеңес беретін және сэр Э. Грейге Ресей мен Германиядан Америка, Англия және Италия немесе осы державалардың кез келгенінің достық арадашылық жасауын күтіп, жаушылық әрекеттерді тоқтатуды сұрауы керек деп ұсыныс жасайтын сақ мақала жазамын. Бірақ мен Германия жеңіліп, масқараланбайынша Еуропадағы бейбітшілік мүмкін емес деп ойлаймын. Мен «Кларион» жарық көрмей тұрып-ақ Германиямен соғысқа түсуіміз мүмкін екенін білемін. Мен солай болатынына үміттенемін”. «Кларион» қозғалысы Блатчфорд өзінің газетін Бірінші дүниежүзілік соғысқа британдықтардың қатысуын қолдаған кезде бөлінді. 1914 жылғы қыркүйекте Блатчфорд «Жеті апталық хабар» журналына әр жексенбі сайын бір беттен жазғанда, оның тиражы 50 мыңға өсті. Сол газеттегі алғашқы мақаласында Блэчфорд неміс армиясының Парижге жетпейтінін және генерал Жоффридің Марна бойындағы флангісін дұрыс болжаған. Бір солдат оған өзінің пікірлерін әскер қабылдамайтынын, бірақ Филип Сноуден мен Рамзи Макдональдтың пікірлерін қабылдайтынын айтып хат жазғанда, Блэчфорд: “Мен кешірім сұраймын. Мен оған көмектесе алмаймын. Сіз бейбітшілікке ұмтыласыз. Бірақ жеңіске жетпей бейбітшілік орнамайды. Германиямен күрес қазіргі соғыспен аяқталмайды, және біз бір күні Германиямен жалғыз өзіміз соғысуымыз керек болуы мүмкін”. 1915 жылы Блэчфорд Британдық Социалистік партияның оң жақ қанатынан бөлініп шыққан Ұлттық Демократиялық және Еңбек партиясын (НДП) құрды. 1918 жылғы жалпы сайлауда НДП он сегіз сайлау округінде болды және 156,834 дауыспен тоғыз Парламент мүшесін қайтарып берді. Осылайша ол Ұлыбританиядағы лейбористік партиядан оңшылдар бөлініп шыққан партия болып, жалпы сайлауда парламентте орын алған. 1921 жылы Блатчфордтың әйелі қайтыс болды, ал кейін ол спиритизмге қызығушылық танытты. 1923 жылы ол Генри Фордтың автобиографиясын оқып, социализмнен аулақ болғанын мәлімдеген баспасөзге жауап ретінде былай деп жазды: “Мен ешқашан социализмнен аулақ болған емеспін. Бірақ соңғы он екі жылдағы фактілерді мұқият бақылау мені социализм жұмыс істемейтініне сендірді, ал мистер Фордтың әдістерін зерттеу маған осы кемелсіз әлемде үміттенуге болатын жақсы орнын толтырады. Соңғы жылдары мен білген социализм өте жақсы, тіпті кемелді теория еді. Алтын ереже халықаралық саясатта жұмыс істемейді, өйткені халықтар оған сай өмір сүруге жеткіліксіз. Нағыз социализм нағыз христиан дініне қатты ұқсайды. Бұл – кемелділік кеңесі, оны кемелсіз адам баласы қабылдай алмайды. Социализмде ештеңе жоқ, бірақ халық оны сәтті етуге жеткілікті дана да, жақсы да емес. Социализм – бұл қоғам игілігі үшін жеке адамның өзін-өзі құрбан етуі”. 1924 жылы Рамзи Макдональд бастаған алғашқы лейбористік үкімет билікке келген кезде Блатчфорд Томпсонның құлшынысына жауап берді: “Мен олардың саясатын ұнатпаймын және оларға сенбеймін. Олар ешқандай да социалистер емес. Қазіргі уақытта олар либералдар, ал бізде либералдық шибболеттер мен коммунистік ақылсыздықтың қоспасы болады”. Сэр Эдвард Хултон өзінің газеттерінің көпшілігін Лорд Роттермирге сатқан кезде Блэчфорд «The Morning Post» газетіне хат жазды: “Синдикаттық газеттердің баспасөзді тыйып, Үкіметке диктант жазуына қарсы наразылық ретінде мен «The Sunday Chronicle» және «The Sunday Herald» газеттеріндегі лауазымыма отставкаға кеттім. Бұл айтылуы керек және ел Лорд Роттермирдің дауысы қоғамдық пікірдің дауысы емес екенін түсінуі керек. Оның стандартталған газеттері журналистік байланған үйлер, онда меншік иесі марихуананы адал сыра ретінде сатады”. 1924 жылы Блатчфорд консервативті партияға дауыс берді. 1933 жылы Адольф Гитлер Германияның канцлері болғаннан кейін, Блатчфорд “көктегі иісі шыға бастады”, – дейді оның өмірбаяны Лоренс Томпсон. Блатчфорд былай деді: “Адамдар білуі керек, бірақ кім маған айтылуға тиісті нәрсені айтуға рұқсат береді?” Блатчфорд адамдар: “О, Блатчфорд. Ол Германияны ойлап жүр” деп жазған. Уинстон Черчилль нацистік Германияның қауіп-қатері туралы ескерте бастағанда, Блатчфорд: “Ай! Ол үйреніп жатыр! Енді оның мойнына тиіп жатқанын көріңіз”. Кейін Блэчфорд Черчилльдің мінез-құлқы өзінің бұрынғы саяси қателіктерін құтқарып алды деп сенді. 1925 жылдан 1946 жылға дейін кәсіподақ конгресінің бас хатшысы сэр Уолтер Ситрин Блэчфордтың жазбаларынан әсер алды. Ол «Ұлыбританияның британиялықтар үшін екенін» айтып: “Мен бұл социализмнің дәлелді және дәлелді дәлелі деп таптым. Ол ерекше анық және өткір жазылған”. Клемент Атли де Блатчфордтың өзінің сенімдеріне тигізген әсері туралы айтты. А. Дж. П. Тейлор Блатчфордты “Коббеттен кейінгі ең ұлы халық журналисі” деп атады.