Мәжбүрлі монополия түрлері

Кіріспе

Монополия түрі Экономика және бизнес этикасында, мәжбүрлі монополия – бұл бағаны көтеруге және тұтынушыларды тартып алу үшін бәсеке пайда болу қаупісіз өндіріс шешімдерін қабылдай алатын фирма. Мәжбүрлі монополия – белгілі бір тауар немесе қызметтің жалғыз жеткізушісі (монополия) ғана емес, сонымен қатар баға бәсекесі, технологиялық немесе өнімдік жаңарулар, немесе маркетинг сияқты тәсілдермен бәсекелесу мүмкіндігі жоқ монополия; бұл салаға кіру мүлдем жабық. Мәжбүрлі монополия бәсекелестік мүмкіндігінен сенімді түрде қорғалғандықтан, баға және өндіріс шешімдерін ешқандай бәсеке пайда болмайтынына көз жеткізе отырып қабылдай алады. Бұл бәсекеге төтеп бере алмайтын нарық. Мәжбүрлі монополияда бағаны төмен ұстауға деген ынталандыру өте аз, және өндірісті шектеу арқылы тұтынушылардың бағасын әдейі көтеруі мүмкін. Мәжбүрлі монополиялар еркін нарықта немесе оларды құру үшін мемлекеттік араласу арқылы пайда болуы мүмкін. Экономикалық білім беру қоры сияқты кейбір консервативті сарапшылар мәжбүрлі монополияларды тек қана үкімет тарапынан немесе заңсыз күш қолдану арқылы құрылғандар деп анықтайды, еркін нарықта пайда болған монополияларды олардан гөрі бөлек қарастырады.

Басқа монополиялармен салыстырғанда

Электрмен жабдықтауды мемлекеттік "коммуналдық" мәртебеге байланысты толық бақылау – тұтынушылар монополист белгілеген бағаны төлеуге мәжбүр болғандықтан, мәжбүрлі монополия болып табылады. Тұтынушылардың арзан бағадағы тағы бір бәсекелес компаниядан электр энергиясын сатып алуға мүмкіндігі жоқ, себебі олардың үйлеріне электр жететін сымдар монополистке тиесілі. Coca-Cola компаниясының толық бақылауы керісінше, мәжбүрлі монополия емес, өйткені тұтынушылар таңдауға басқа да кола брендтері бар, ал Coca-Cola компаниясы бәсекелестік күштерге бағынады. Осының салдарынан, компания бағасын көтеруге белгілі бір шек бар, одан кейін пайда азая бастайды, себебі нарықта қолжетімді басқа да тауарлар бар. Мәжбүрлеуші емес монополияны сақтау үшін, монополист баға мен өндіріс туралы шешімдер қабылдағанда, егер баға тым жоғары немесе сапа тым төмен болса, нарыққа жақсы қызмет ете алатын тағы бір компаниядан бәсеке пайда болуы мүмкін екенін ескеруі керек. Егер мәжбүрлеуші емес монополия сәттілікке жетсе, ол тиімді монополия деп аталады, себебі ол өндіріс және жеткізу шығындарын басқа бәсекелестерге қарағанда төмен ұстай алғандықтан, одан төмен баға белгілеп, әлі де пайда таба алады. Потенциалды бәсекелестер осындай тиімділікке қол жеткізе алмайтындықтан, олар төмен немесе сондай-ақ баға белгілеп, пайда таба алмайды. Осылайша, мәжбүрлеуші емес монополияға қарсы бәсекелесу мүмкін, бірақ тиімді емес, ал мәжбүрлеуші монополияға қарсы бәсекелесу тиімді болуы мүмкін, бірақ іске асыру қиын.

Мәжбүрлеу монополиясын құру

Бизнес этикасы бойынша маман Джон Хаснас: "Қазіргі заманғы бизнес этикасын зерттеушілердің көпшілігі еркін нарықтың мәжбүрлі монополия тудырады деп есептейді". Кейбіреулер мәжбүрлі монополист мәжбүрлі монополия құру немесе оны сақтау үшін "күш қолдануы мүмкін" екенін айтады. Ал кейбіреулер үкіметке мәжбүрлі монополия құруды ұсынады. Мысалы, табиғи монополия туралы айтулар жиі бәсекені заңсыз деп жариялайтын заңды монополияны (мемлекеттік монополия немесе мемлекеттік желісімен берілген монополия) орнату үшін үкіметтің араласуын негіздеу үшін пайдаланылады, себебі бір тауар немесе қызметті бірнеше компания ұсынса, экономикаға тиетін ұжымдық шығындар, сол тауар немесе қызметті бір компания ұсынғандағы шығындардан артық болады деп саналады. Мұндай жағдай электр энергиясы, су, телекоммуникация және почта қызметтерінде жиі кездеседі. Кейбір экономистер мұндай мәжбүрлі монополиялардың үлкен өндіріс көлемі мен ұлттық мүдделерге сәйкес әрекет ету мүмкіндігіне байланысты пайдалы екенін сенеді. Алайда судья Ричард Познер "Табиғи монополия және оны реттеу" атты танымал еңбегінде мұндай монополияларды реттеуге байланысты туындайтын зиянды шығындар, кез келген мүмкін пайдадан көп болады деп мәлімдеген.

Жеке мәжбүрлеу

Бәсекелестік мүмкіндігін жоятын деңгейде мәжбүрлеу шараларын сәтті қолданатын корпорация мәжбүрлеу монополиясын құрайды. Фирма мәжбүрлеу монополиялық позицияға қол жеткізу және оны сақтау үшін заңсыз немесе экономикалық емес әдістерді, мысалы, қорқытуды пайдалана алады. Егер компания бәсекелестік арқылы (басқа барлық фирмаларды озастыру арқылы) тауардың жалғыз жеткізушісіне айналса, мәжбүрлеуші кедергілерді қолдану арқылы өз позициясын сақтайтын болса, теориялық тұрғыда мәжбүрлеу монополиясына айналуы мүмкін. Осы типтегі мәжбүрлеу монополиясының ең танымал тарихи мысалдары 1920 жылы АҚШ Конституциясының он сегізінші түзетуі күшіне енген кезде басталды. Бұл кезең, «Құрғақ заң» деп аталады, ұйымдасқан қылмысқа алкогольді ішімдіктерді импорттау («бутлегерлік»), өндіру және таратуды өз қолына алуға тиімді мүмкіндіктер берді. Ал Капоне, ең танымал бутлегерлердің бірі, өзінің қылмыстық империясын негізінен заңсыз алкогольден түскен пайдаға негіздеді және бәсекелестеріне кіруге кедергі келтіру үшін мәжбүрлеуді (оның ішінде өлтіруді) тиімді пайдаланды. Дегенмен, тіпті жеке мәжбүрлеу монополиялары да тікелей немесе жанама түрде мемлекеттік қолдауды қажет етеді. Капоне жағдайында АҚШ үкіметі алкоголь өндірісі мен сатуын заңсыз деп жариялап, мәжбүрлеу монополиясы үшін қажетті жағдайларды жасады, соның салдарынан қара нарықта тым жоғары пайдаға мүмкіндік туды және сауда келісімдерін орындау бойынша әдеттегі қызметін тоқтатты. Сондай-ақ, кейбір жемқор мемлекеттік қызметкерлер пара алып, Капонеге бәсекелестеріне қарағанда артықшылық беруді қамтамасыз етті.

Монополияға қарсы

Монополиялық монополиядағы фирмалардың бағаны бәсекелестік деңгейден жоғары қою арқылы өз пайдасын ұлғайту мүмкіндігі монополияға қарсы заңның қажеттілігін тудырады. Тарихта үкіметтік монополияға ие емес фирманың мәжбүрлі монополияға ие екендігі туралы мәлімделген және осы проблеманы шешу үшін монополияға қарсы шаралар қолданылған мысалдар бар. Мысалы, United States v. Microsoft ісінде талапкердің фактілерді анықтау туралы мәлімдемесі бойынша, Microsoft компаниясы Apple Computer компаниясын бәсекелестікті шектеуге әкелетін келісімшарттарға "мәжбүрлеген". Автор және Ашық код бастамасының негізін қалаушылардың бірі Эрик Реймонд былай дейді: "Көптеген адамдар түсінбеген нәрсе – соттар Microsoft-тың шын мәнінде мәжбүрлі монополия екендігі туралы фактілерді растады". Тағы бір даулы мысал – 1945 жылғы АҚШ-тың Американың Алюминий компаниясына (Alcoa) қарсы ісі. Сот Alcoa компаниясының "бәсекелестерді ығыстырғанын" мәлімдеді.

Дегенмен, монополияға қарсы заңдар АҚШ пен Еуропалық Одақта әртүрлі. Атап айтқанда, АҚШ-та монополиялық баға белгілеу реттелмейді. Ал Еуропалық Одақ (ЕО) шамадан тыс баға белгілеуді үстемдік позицияны теріс пайдалану деп санайды және мұндай жағдайларда кінәлілерге айыппұл салынуы немесе шектеу шаралары қолданылуы мүмкін. Бұл реттеудегі айырмашылықтар бүкіл әлемде монополияға қарсы заңдарды үйлестіру қажеттігін көрсетеді, осы арқылы мәжбүрлі монополиялардағы осындай ерекшеліктерді және пайдаланушылық әрекеттерді бақылауға болады.

Мемлекеттік монополиялар

Мәжбүрлеуші монополиялардың нақты мысалдары заңмен құрылатын монополиялар болып табылады. Мемлекеттік монополияда үкіметтің тікелей бағыныштылығындағы мекеме монополияны иеленеді, ал мәжбүрлеуші монополия мәртебесі бәсекелестікті тыйым салатын заңдар немесе ережелерді қолдану арқылы сақталады немесе өндіріс факторларын үкіметке ғана қалдырады. Мұнайға бай дамып келе жатқан елдердегі (мысалы, Сауд Арабиясындағы Aramco немесе Венесуэладағы PDVSA) мемлекеттік мұнай компаниялары – ресурстар мен қолданыстағы фирмаларды мемлекеттік меншікке алу арқылы құрылған мемлекеттік монополиялардың мысалы. АҚШ Пошта қызметі – UPS немесе FedEx сияқты әлеуетті бәсекелестерге бәсекелестік қызметтер ұсынуға тыйым салатын заңдар арқылы құрылған мәжбүрлеуші монополияның үлгісі (бұл жағдайда бірінші сынып және стандартты (бұрын «үшінші сынып» деп аталған) хат жеткізу). Мемлекеттік монополиялар сондай-ақ салық төлеушілерге осы фирмаларды субсидиялауды міндеттейді. Егер АҚШ Пошта қызметіне мемлекеттік қорғау алынып, хат жеткізу еркін бәсекеге жіберілсе, бұл салаға жаңа қатысушылардың саны артуы мүмкін. Үкімет тарапынан берілген монополиялар көп жағдайда мемлекеттік монополияларға ұқсас, бірақ екеуі монополисттің шешім қабылдау құрылымымен ерекшеленеді. Мемлекеттік монополияда монополияның иесі – үкіметтің өзі, ал бизнес шешімдерін қабылдайтын топ – үкіметтің тікелей бағыныштылығындағы мекеме. Үкімет монополия берген жағдайда мәжбүрлеуші монополия заң арқылы сақталады, бірақ монополияның иесі ресми түрде жеке фирма немесе жеке фирманың еншілес бөлімшесі болып табылады және өз бизнес шешімдерін қабылдайды. Үкімет монополия берген мысалдарға АҚШ-тың көптеген муниципалитеттеріндегі кабельдік теледидар және су жеткізушілер, көптеген елдерде Standard Oil сияқты компанияларға мұнайды барлауға эксклюзивті құқықтар, сондай-ақ тарихи тұрғыдан алғанда, голландтық Шығыс Индия компаниясы сияқты табысты отарлық «акционерлік қоғамдар» жатады, оларға меркантилистік экономикалық саясат аясында отарлық иеліктермен эксклюзивті сауда жасау құқығы берілген. Авторлық құқықтар мен патенттер сияқты зияткерлік меншік – үкімет тарапынан берілген монополия. Тағы бір мысал – Роберт Фултонға Нью-Йорк штатының пароходтармен тасымалдауға берген отыз жылдық мемлекеттік монополиясы, бірақ кейіннен АҚШ Жоғарғы Соты федералдық Конгресс Томас Гиббонсқа берген қарсы келетін мемлекетаралық құқықтарға байланысты оны конституцияға қайшы деп тапты. Экономист Лоренс У. Ридтің айтуынша, үкімет бәсекелестікті тікелей тыйым салмай-ақ, «бір фирмаға артықшылықтар, иммунитеттер немесе субсидиялар беріп, басқаларға қымбат талаптар қою арқылы» мәжбүрлеуші монополияны тудыра алады. Мысалы, Алан Гринспен «Антимонополия» атты мақаласында 19 ғасырда АҚШ-тың батыс бөлігіндегі теміржол компанияларына жер субсидиялары мәжбүрлеуші монополиялық жағдайды тудырды деп мәлімдейді. Оның сөзіне қарағанда, «федералдық үкіметтің көмегімен теміржол саласының бір бөлігі Шығыста қалыптасқан бәсекелестік шектеулерінен «құтылды». Сонымен қатар, реттеушілік шығындарды жақсырақ көтере алатын ірі, қалыптасқан компаниялармен бәсекелесуге тырысатын шағын фирмаларға қаржылық ауыртпалық салатын ережелер енгізілуі мүмкін.

Undisputed examples of coercive monopolies are those that are enforced by law. In a government monopoly, an agency under the direct authority of the government itself holds the monopoly, and the coercive monopoly status is sustained by the enforcement of laws or regulations that ban competition, or reserve exclusive control over factors of production for the government. The state owned petroleum companies that are common in oil rich developing countries (such as Aramco in Saudi Arabia or PDVSA in Venezuela) are examples of government monopolies created through nationalization of resources and existing firms. The United States Postal Service is an example of a coercive monopoly created through laws that ban potential competitors such as UPS or FedEx from offering competing services (in this case, first class and standard (formerly called "third class") mail delivery). Government monopolies also mandate taxpayers to subsidize these firms. Thus, if the government protection the United States Postal Service was lifted and mail delivery could be included in free competition, the number of entrants into the industry would likely increase. Government granted monopolies often closely resemble government monopolies in many respects, but the two are distinguished by the decision making structure of the monopolist. In a government monopoly, the holder of the monopoly is the government itself and the group of people who make business decisions is an agency under the government's direct authority. In a government granted monopoly, the coercive monopoly is enforced through law, but the holder of the monopoly is formally a private firm, or a subsidiary division of a private firm, which makes its own business decisions. Examples of government granted monopolies include cable television and water providers in many municipalities in the United States, exclusive petroleum exploration grants to companies such as Standard Oil in many countries, and historically, lucrative colonial "joint stock" companies such as the Dutch East India Company, which were granted exclusive trading privileges with colonial possessions under mercantilist economic policy. Intellectual property such as copyrights and patents are government granted monopolies. Another example is the thirty year government granted monopoly that was granted to Robert Fulton by the State of New York in steamboat traffic, but was later ruled by the U. S. Supreme Court to be unconstitutional because of a conflicting inter state grant to Thomas Gibbons by the federal Congress. Economist Lawrence W. Reed says that a government can cause a coercive monopoly without explicitly banning competition by "simply [bestowing] privileges, immunities, or subsidies on one firm while imposing costly requirements on all others." For example, Alan Greenspan, in his essay Antitrust argues that land subsidies to railroad companies in the western portion of the U. S. in 19th century created a coercive monopoly position. He says that "with the aid of the federal government, a segment of the railroad industry was able to "break free' from the competitive bounds which had prevailed in the East." In addition, regulations may be established that place financial burdens on smaller firms that attempt to compete with larger, more established firms that are better able to absorb the regulatory costs.

Мемлекет - мәжбүрлеуші монополия

Анархокапитализмді жақтауымен танымал экономист Мюррей Ротбард мемлекеттің өзі мәжбүрлеу монополиясы екенін айтады, себебі ол "полиция және әскери қызметтер, заң шығару, сот шешімдерін қабылдау, монета соғу және ақша шығару, пайдаланылмаған жер ('мемлекеттік меншік'), көшелер мен тас жолдар, өзендер мен жағалау сулары, сондай-ақ почта жеткізу құралдары" бойынша мәжбүрлі монополия құру үшін күш қолданады. Оның пікірінше, "мәжбүрлеу монополисі өз қызметін нашар және тиімсіз атқарады". Мұндай мемлекеттік компаниялар сенімсіз қызметтерге артық баға белгілеу мәселесін тудырады. Мысалы, 1980-жылдардың соңында Еуропадағы банктердің бірігуі банктік нарықтағы бәсекелестікті азайтты. Осы мәжбүрлеушілік әрекеттер нәтижесінде олар 90-жылдардың басына дейін жоғары пайыздық ставкаларды сақтап, клиенттеріне ауыр соққы берді. Күш қолданудың моральдық жақтарына қоса, еркін нарық анархистері бұл қызметтер бәсекеге ашық болған жағдайда, нарық оларды арзан бағамен және жоғары сапамен қамтамасыз ете алатынын жиі айтады.

Одақтар

Еңбек одақтары жалақыны жеке адамдар бәсекелесіп жалақы алуға тырысса, одан да жоғары деңгейде ұстап тұратын мәжбүрлі монополиялар деп аталады. Экономистер мұны монополиялық жалақы деп атайды. Бұл, одақтардың монополияға қарсы заңдарға қайшы келу мүмкіндігі туралы әртүрлі пікірлерді тудырды. Атап айтқанда, бағаны көтеру үшін жасалған құпия келісімдер мемлекеттік саясат нормаларына сәйкес заңсыз саналады, бірақ еңбек құнының өсуі қолдау тапқан. Сонымен қатар, ұжымдық келіссөздерге қатысатын одақтар бейбіт дау шешу тактикасы үшін мақталады, бірақ мұны тыйым салынған мәжбүрлеушілік әрекет деп қарауға болады. Дегенмен, одақтардың осы мәжбүрлеушілік әрекеттерінің мақсаты компанияның пайдасын емес, жұмысшылардың мүддесін қорғау болғандықтан, монополияға қарсы заңдар осы одақтарға қатысты қолданылмады.