Кіріспе

Өнімді басқару – әр түрлі өнімдер мен материалдардың қоршаған ортаға тигізетін әсерін басқару тәсілі, оларды өндіру, қолдану және жою кезеңдерінде. Бұл, өнімдерді өндіруге, сатуға, пайдалануға және жоюға қатысатын барлық тараптың осы өнімдер мен материалдарды өмірлік циклы бойында қоршаған ортаға, адам денсаулығы мен қауіпсіздігіне зиян келтірмейтіндей басқаруға бірлесіп жауапкершілік екенін мойындайды. Бұл тәсіл өнімнің өзіне бағытталған, өнімнің өмірлік циклына қатысы бар барлық адам оның қоршаған ортаға, денсаулыққа және қауіпсіздікке тигізетін әсерін азайтуға міндетті. Өндірушілер үшін бұл өнімнің қызмет ету мерзімі біткеннен кейін оны қайта өңдеу немесе жоюды жоспарлау және қажет болған жағдайда төлеуді қамтиды. Бұл, зиянды заттарды азайту, өнімдерді ұзақ қызмет ететін, қайта қолданылатын және қайта өңделетін етіп қайта жобалау арқылы, сондай-ақ қайта өңделген материалдардан өнімдер жасау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бөлшек саудагерлер мен тұтынушылар үшін бұл өнімнің қызмет ету мерзімі біткеннен кейін оны дұрыс жою немесе қайта өңдеуді қамтамасыз етуде белсенділік танытуды білдіреді. Бұл тұжырымды қолдаушылар өнімнің өмірлік циклының соңғы кезеңдеріне және өндіріс процесінің жалпы нәтижесіне баса назар аударады. Бұл, «тауар» және «өнім» қатынастарын қызмет көрсету экономикасы тұрғысынан қатаң түсіндірудің алғышарты саналады. Ең танымал мысал – контейнерлік депозит жүйесі. Бөтелкені сатып алу үшін, оның ішіндегі затты сатып алу үшін төленетін ақыдан бөлек қосымша төлем жасалады. Егер бөтелке қайтарылса, төлем қайтарылады, ал жеткізуші оны қайта пайдалану немесе қайта өңдеу үшін қайтаруға міндетті. Әйтпесе, жиналған ақы қоқыс полигондарын басқару немесе қоқыстың таралуын бақылау шараларына жұмсалады. Бөтелкені тауып, қайтарып беруге ниет білдірген кез келген адам төлем ала алатындықтан, адамдар оларды жинап, күнкөріс үшін қайтаруы жиі кездеседі, мысалы, АҚШ қалаларындағы тұрғын үйсіз адамдар арасында. Алайда, бұл принцип тек бөтелкелерге ғана емес, бояу және автомобиль бөліктеріне, мысалы, шиналарға да қолданылады. Көптеген елдерде бояу немесе шина сатып алғанда, бірден олардың уытты қалдықтарын жою үшін ақы төленеді. Кейбір елдерде, мысалы Германияда, заң өнімнің өндірілуінен бастап, өндірілуі, таратылуы, қолданылуы және қалдықтарына дейінгі барлық кезеңдерін қамтитын нәтижеге назар аударуды талап етеді және осы процестен пайда көретін тараптарды кез келген салдар үшін заңды жауапкершілікке тартады. Бұл тенденция Ұлыбритания мен Еуропалық Одақта да байқалады. АҚШ-та бұл мәселе компанияларды өнімдерінің қоршаған ортаға тигізетін әсері үшін жауапкершілікке тартуға бағытталған топтық сот арқылы қарастырылуда. Бірақ, осыған дейінгі сот процестері немесе толық шығынды есепке алу сияқты ұсынылған есептік реформалар АҚШ-та академиялық және корпоративтік қатынастардан тыс өнімді басқару тұжырымын кеңінен қолдануға әкелген жоқ (бұл «жасыл бояу» деп сынайды). Талап жағынан этикалық тұтынушылық, тұтынушыларды біліммен қамтамасыз ету және қоршаған ортаға тигізетін әсер туралы ақпарат беру арқылы өнімді басқаруға ұқсас нәтижелерге қол жеткізуге болады.

Заңнама

Австралияның 2011 жылғы Өнімдерді басқару туралы заңы өнімдердің қоршаған ортаға, денсаулыққа және қауіпсіздікке тигізетін әсерін басқару үшін құрылым ұсынады, әсіресе өнімдерді және олармен байланысты қалдықтарды жоюмен байланысты әсерлерді. Бұл құрылымға өнімдерді ерікті, бірлескен реттеу және міндетті түрде басқару кіреді. Заңның қабылдануы Австралия үкіметінің 2009 жылғы қарашада Австралия штаттарының үкіметтері келісіп, 2010 жылғы қазанда Австралия үкіметтері кеңесі бекіткен Ұлттық қалдықтар саясаты бойынша маңызды міндеттемесін орындады деген пікір бар. Заң Өнімдерді басқару (теледидарлар мен компьютерлер) туралы 2011 жылғы ережелер арқылы Ұлттық теледидар және компьютерлерді қайта өңдеу схемасын (NTCRS) қолдайды. Схема іске қосылғаннан бері шамамен 230 000 тонна электрондық қалдықтарды қайта өңдеді. Бұл шолу NTCRS-ты жаңарту және жақсарту үшін маңызды мүмкіндік болып табылады. Министрдің өнімдер тізімі Заңмен белгіленеді және жыл сайын жаңартылады. Тізім қоғам мен индустрияны Заң бойынша аккредиттеуге немесе реттеуге қарастырылып жатқан өнімдер туралы хабардар етеді. Заңның күшке енгеніне бес жыл толғаннан кейін оны қайта қарау міндетті болды және ол 2018 жылдың наурызында басталды.

Өндірушінің кеңейтілген жауапкершілігі

Өнімді басқару жиі кеңейтілген өндіруші жауапкершілігімен шатастырылады, бұл ұқсас ұғым. Дегенмен, екі түсінік арасында мағыналық айырмашылықтар бар. Екеуі де өнімнің қызмет ету мерзімі аяқталғаннан кейінгі қалдықтарды басқару жауапкершілігін үкіметтен өндірушілерге көшірсе, өнімді басқару осы жауапкершілікті өнімнің өмірлік циклына қатысқан барлық тараптарға – өндірушілерге ғана емес, сонымен қатар сатушыларға, тұтынушыларға және қайта өңдеушілерге де жүктейді.