Кіріспе

Генноверлік генерал (1755–1813)

Герхард Иоганн Давид фон Шарнхорст (12 қараша 1755 – 28 маусым 1813) – 1801 жылдан бастап пруссиялық қызметте болған Генноверлік генерал. Пруссия Бас штабының тұңғыш бастығы ретінде ол әскери теорияларымен, пруссиялық армия реформаларымен және Наполеон соғыстары кезіндегі басшылығымен көзге түсті. Шарнхорст дене жазаларын шектеді, еңбегімен жоғарылау жүйесін енгізді, шетелдіктерді тіркеуді тоқтатты, резервтік армия құруды бастады, сондай-ақ әскери басқаруды ұйымдастырып, оңайлатты.

Өмір және мансап

Ханновердің маңындағы Борденауда (қазіргі Нойштадт-ам-Рюбенберге, Төменгі Саксония) шағын жер иеленуші отбасында туған Шарнхорст өзін-өзі тәрбиелеуге және Вильгельмштейн бекінісіндегі Шаумбург графы Вильгельмнің әскери академиясына түсуге қол жеткізді. 1778 жылы Ганновер қызметіне қабылданып, полк қызметінің арасында өзін-өзі оқытып, әдеби жұмыстармен айналысты. 1783 жылы артиллерияға ауысып, Ганновердегі жаңа артиллерия мектебіне тағайындалды. Ол 1805 жылға дейін бірнеше атаумен әскери журнал шығарды, ал 1788 жылы әскери ғылымның қолданбалы бөлімдері бойынша офицерлерге арналған нұсқаулық (Handbuch für Offiziere in den anwendbaren Teilen der Kriegswissenschaften) жазып, жариялады. 1792 жылы "Дала жағдайында қолдануға арналған әскери нұсқаулық" (Militärisches Taschenbuch für den Gebrauch im Felde) атты еңбегін шығарды. Оның жазғандарынан түскен табыс Шарнхорстқа негізгі күнкөріс көзі болды, өйткені ол әлі де лейтенант шенімен қызмет етіп, Борденаудағы шаруашылықтан жыл сайын аз ғана пайда тапса да, әйелі Клара Шмалц (Берлин университетінің алғашқы директоры Теодор Шмалцтың қарындасы) мен отбасын асырауға тиіс болды. Оның алғашқы әскери науқаны 1793 жылы Нидерландыда өтті, онда Йорк герцогының қол астында ерекше көзге түсті. 1794 жылы Мененді қорғауға қатысып, гарнизонның қашуын "Менең қаласын қорғау" (Verteidigung der Stadt Menin, Ганновер, 1803) еңбегінде баяндады, ол "Француздардың революциялық соғыстағы сәттілігінің себептері" (Die Ursachen des Glücks der Franzosen im Revolutionskrieg) туралы еңбегінен басқа, оның ең танымал еңбегі болып саналады. Содан кейін ол майор шеніне көтеріліп, Ганновер контингентінің штабына қосылды. Базель бейбіт шартынан кейін (1795 жылдың 5 наурызы) Шарнхорст Ганноверге оралды. Ол осы кезде одақтас мемлекеттердің әскерлерінде жақсы танымал болғандықтан, бірнешеуінен қызметін ауыстыру туралы шақыру алды. 1797 жылдың қаңтар айында Ганновер подполковник шеніне көтерілуді және жалақыны арттыруды ұсынғандықтан, Пруссия армиясына шақырудан бас тартты. 1801 жылы Пруссия ұсынысы қайтадан жасалды, бұл жолы Ганноверден алған жалақысының екі есесі ұсынылды, және Шарнхорст өзінің ағалығын сақтап қалу, жақсы зейнетақы алу және дворяндық патент алу шартымен бұл ұсынысты қабылдады. Осылайша ол Пруссия королі Фридрих Вильгельм III-ке адал болды. Пруссия әскери академиясы оны маңызды оқу жұмыстарына тартты (Клаузевиц оның студенттерінің бірі болды) және ол Берлин әскери қоғамын құрды. 1804 және 1805 жылдарығы жұмылдырулар мен сақтық шараларында, сондай-ақ 1806 жылғы соғыста Шарнхорст Брансвик герцогының бас штабының бастығы (лейтенант-квартирмейстер) қызметін атқарды, Ауэрштедтте (1806 жылдың 14 қазаны) жеңіл жарақат алды және пруссия армиясының шегінуі кезінде берік нық қадамдарымен көзге түсті. Ол апатты науқанның соңғы кезеңдерінде Блюхерге қосылды, Ратекаудағы капитуляцияда (1806 жылдың 7 қарашасы) онымен бірге тұтқынға түсті және тез босатылып, L'Estocq-тің пруссия корпусын басқаруда маңызды рөл атқарды. Эйлаудағы (1807 жылдың ақпаны) қызметі үшін Пруссияның ең жоғары әскери ордені – Pour le Mérite орденімен марапатталды. Шарнхорсттың біліктілігі тек ғажайып штаб офицерінен асып түсетіні анық болды. Жеті жылдық соғыстың дәстүрлерін бойына сіңірген ол тәжірибесі арта келе, соғыстың ескірген формаларынан құтылып, тек "ұлттық" армия және шешуші шайқастар саясаты ғана француз төңкерісінің нәтижесінде туған саяси және стратегиялық жағдайға лайықты жауап бере алатынын түсінді. Тільзит бейбіт шартынан (1807 жылдың шілдесі) бірнеше күн өткен соң генерал-майор болып тағайындалды және Гнейзенау, Грольман және Бойен сияқты жас офицерлердің ішіндегі ең жақсыларын қамтитын реформа комиссиясын басқарды. Штайн өзі комиссия мүшесі болды және Шарнхорстқа король Фридрих Вильгельм III-ке тікелей кіруге мүмкіндік берді. Бірақ Наполеон тез күдікке түсіп, Фридрих Вильгельм ұсынылған реформаларды бірнеше рет тоқтатуға немесе жоюға мәжбүр болды. Шағын және ауыр қадамдармен Шарнхорст Пруссияның ұзақ мерзімді кәсіби армиясын, Йенада (1806) күйреген, жалпыға бірдей қызметке негізделген ұлттық армияға айналдырды. Жалпыға бірдей қызмет оның өлімінен кейін ғана жүзеге асырылды, бірақ ол оның принциптерін белгілеп, оны қабылдауға жол ашты. Шетелдіктерді әскери қызметке қабылдау тоқтатылды, дене жазасы тек өсиетке бағынбағандарға ғана қолданылды, еңбек еткендер жоғарылатылды, әскери басқару ұйымдастырылды және жеңілдетілді. Ландвер (армия резервтері) ұйымдастырыла бастады. 1809 жылы Франция мен Австрия арасындағы соғыс патриоттар партиясында ертерек үміттерді оятып, жаулап алушы осыны байқады. Наполеонға тікелей жүгініп, Шарнхорст 1810 жылдың 26 қыркүйегіндегі барлық шетелдіктерді пруссия қызметінен дереу шығару туралы жарлықтан құтылды, бірақ 1811–1812 жылдары Франция Пруссияны Ресейге қарсы одаққа мәжбүр етіп, Наполеон бұйрығымен әскери көмекке жібергенде, Шарнхорст Берлиннен мерзімі шексіз демалысқа кетті. Демалыста ол "Оқ атар қарудың әсері" (Über die Wirkung des Feuergewehrs, 1813) атты еңбегін жазып, жариялады. Бірақ Мәскеуден шегіну (1812) Пруссияның жаңа ұлттық армиясын қаруға шақыруға себеп болды. Шарнхорст қайтадан король штаб-квартирасына шақырылып, жоғары лауазымды ұсынғаннан бас тартып, Блюхердің бас штабына кірді, оның жас сарбаздарға деген күшіне, энергиясына және ықпалына толық сенім артты. Ресейлік князь Витгенштейн Шарнхорстқа настолько әсерленді, оны уақытша бас штабына алуды сұрады, және Блюхер келісті. Лютцен немесе Гросс-Гершендегі (1813 жылдың 2 мамыры) алғашқы шайқаста Пруссия жеңіліске ұшырады, бірақ бұл Наполеонның бұрынғыдай әдеттегідей жеңілісінен өзгеше болды. Француздар көптеген шығынға ұшырады және, ішінара атты әскердің жетіспеуіне байланысты, оны толық жеңіске жеткізе алмады. Осы шайқаста Шарнхорст аяғына жарақат алды, бұл өзіндік жарақат емес, бірақ Дрезденге шегінудің шаршаңқылығынан қабілетсіз болып, 1813 жылдың 28 маусымында Прагада, Австрияның қарулы араласуы үшін Шварценберг пен Радецкимен келіссөздер жүргізу кезінде қайтыс болды. Өлімінен аз бұрын генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Фридрих Вильгельм III оның естелігіне Кристиан Даниэль Раух жасаған мүсін қойды. Шарнхорст Берлиндегі Invalidenfriedhof зиратында жерленді.