Кіріспе

Адамды немесе топты бір жерден немесе елден қуу, қылмыскерлерді елдер арасында ауыстыру процесі.

Депортация – адамның немесе адамдар тобының аумақтан күштеп шығарылуы. Нақты анықтамасы орынға, жағдайға және уақытқа қарай өзгеріп отырады. Депортация, мысалы, этникалық тазалау сияқты, жеке адамның немесе топтың мәжбүрлі түрде орын аударуына немесе көшіп кетуіне себеп болуы мүмкін. Депортацияланған немесе депортация жазасын алған адам депортацияланған деп аталады.

Парф империясындағы жер аударылу

Ахеменидтер мен Сасанидтер дәуірлерінен өзгеше, Арсасид парфян кезеңінде жер аудару туралы мәліметтер аз кездеседі. Бір айқын мысал – Фраат I-нің Реге (Рей) маңындағы Харакска мардтарды жер аударуы. Каррх шайқасынан кейін б.з.д. 53 жылы 10 000 римдік соғыс тұтқындары шығыс шекараға жақын Александрия Маргианаға (Мерв) жер аударылған, олар жергілікті халыққа үйленген деген аңыз бар. Олардың бір бөлігі Хсиунг ну әскеріне өткен соң, Қытайдағы Ли Джин қаласын құрған деген болжам бар, бірақ бұл күмәнді. Антонийдің парфян соғысындағы римдік тұтқындары да жер аударылуы мүмкін. 3-ғасырдың ортасында грек тілінде сөйлейтін Сирияның солтүстік-батысынан жер аударылғандар Месопотамиядағы Кашкар қаласына қоныстанды. Шапур II билік еткен кезде арабтардың Персияға басып кіруінен кейін, ол жеңілген араб тайпаларын таратып, оларды басқа аймақтарға жер аударды. Кейбіреулері Бахрейн мен Кирманға жер аударылды, бұл аймақтардың (климатына байланысты) тартымсыз болуын ескере отырып, оларды қоныстандыру және тайпаларды бақылауға алу мақсатында жасалған болуы мүмкін.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлық Еуропа дәуірінде христиандар, яһудилер және мұсылмандарды қамтитын бірнеше ірі діни депортациялар болды. Мысалы, Альморавидтер Испаниядан христиандарды Мароккоға жер аударды, оның ішінде 1109, 1126, 1130 және 1138 жылдары жаппай депортациялар орын алды.

Қазіргі заманғы депортация

Ағылшындықтар ашылу дәуірінің басталысында шетелге жер аударуды кең таратты. 16 ғасырдың басында дегредадолар португал империясының алғашқы отарлаушыларының маңызды бөлігін құрады. 1717 жылдан бастап Ұлыбритания 1776 жылы бұл практика тоқтағанға дейін Америкаға шамамен 40,000 британдық діни көзқарастарынан бас тартқандар мен "қылмыскерлерді" депортациялады. Түрме сақшылары "қылмыскерлерді" кеме тасымалдаумен айналысатын компанияларға сатты, ал олар оларды плантация иелеріне сатты. "Қылмыскерлер" сот мерзімі аяқталғанға дейін плантация иесіне жұмыс істеді. Осы уақытта Жапонияда Сакоку кезеңінде барлық португалдықтар мен испандықтар елден қуылды. 18 ғасырда Майсур сұлтаны Типу өзі басып алған жерлерден ондаған мың азаматтарды өз империясының басқа бөліктерінде құл еңбек етіру үшін жер аударды, мысалы, Серингапатамдағы Мангалор католиктерінің тұтқынға алынуы. 19 ғасырдың соңында Америка Құрама Штаттары "қажетті" және "қажетсіз" иммигранттарды анылай бастады, бұл заңсыз иммиграцияның пайда болуына және одан кейін заңсыз жағдайда табылған иммигранттардың депортациясына әкелді. Қытайлықтарды шеттету туралы заңнан бастап, АҚШ үкіметі 55 миллионнан астам иммигрантты депортациялады, олардың көп бөлігі Латын Америкасынан келген. 20 ғасырдың басында иммиграцияны бақылау кең таралды, Австралияда 1901 жылғы Иммиграцияны шектеу туралы заң, Ұлыбританияда 1905 жылғы Шетелдіктер туралы заң және Канадада 1908 жылғы Ұзын сапар туралы ереже "заңсыз" иммигранттарды депортациялауды жаһандық деңгейге көтерді. Осымен қатар, "тұрақты тұрғындардың" депортациясы да артты.

АҚШ-тағы депортация

1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде АҚШ үкіметінің атқарушы органы иммиграциялық заңдарды күштірек сақтауға бұйрық берді, нәтижесінде Мексикаға депортация мен репатриация көбейді. 1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде 355 000 мен 2 миллион аралығында мексикалықтар мен мексикалық-американдықтар Мексикаға депортацияланды немесе қайта оралды, олардың шамамен 40-60% АҚШ азаматтары болды – көбінесе балалар. 1929 мен 1935 жылдар аралығында үкімет кемінде 82 000 мексикалықты ресми түрде депортациялады. Депортацияға қарағанда өз еркімен елге оралулар көбірек болды. 1954 жылы АҚШ үкіметінің атқарушы органы "Қызыл қайту" операциясын іске қосты, бұл бағдарлама иммиграция және Мексикадан келген иммигранттар туралы халық арасындағы үрейге жауап ретінде құрылды. "Қызыл қайту" операциясы салдарынан АҚШ-тан шамамен 1,3 миллион мексикалық депортацияланды.

Нацистік Германиядағы жер аударылу

Нацистік саясат бойынша гомосексуалдар, еврейлер, поляктар және ромдар өздерінің тұрақты тұратын жерлерінен нацистік концлагерьлерге немесе бастапқы тұратын жерлерінен қашық орналасқан құрту лагерьлеріне күштеп жер аударылды. Холокост кезінде нацистер жиі түрлендірулерді пайдаланды, онда "жер аудару" дегені құрбандардың кейіннен өлтірілуін білдіретін, жай ғана көшірілуін емес.

Кеңес Одағындағы жер аударылу

Иосиф Сталиннің бұйрығымен Кеңес Одағы Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, соғыс кезінде және содан кейін (1930-шы жылдардан бастап 1950-ші жылдарға дейін) түрлі топтарды күштеп көшірді. 1941 жылғы маусымдағы депортацияда, Балтық елдерін, Шығыс Польшаны және Молдавияны жаулап алғаннан кейін, Кеңес Одағы мен нацистік Германияның Молотов-Риббентроп пактісінде келісімге келгендей, осы елдерді Кеңес Одағына күштеп қосу мақсатында, Кеңес Одағы ондаған мыңдай күнәсіз адамды Сібірге депортациялады.

Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі депортация

Болжам бойынша, 120 000 серб Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінен Германия басып алған Сербияға күштеп шығарылды, және 1943 жылға дейін 300 000 адам қашып кетті.

Қазіргі сценарий

Барлық елдер тұруға құқығы жоқ адамдарды, тіпті ұзақ жылдар бойы тұрған немесе тұрақты тұру құқығына ие адамдарды депортациялау құқығын сақтайды. Әдетте, ауыр қылмыс жасаған, елге заңсыз кірген, виза мерзімін сақтамаған немесе виза талаптарын бұзған, сондай-ақ елде болуға заңды құқығын жоғалтқан шетелдіктер әкімшілік тәртіппен шығарылуы немесе депортациялануы мүмкін. 1980-ші жылдардан бері әлемде Австралия, Канада, АҚШ, Еуропалық Одақ және Ұлыбритания қолданып келе жатқан иммигранттарды сыртқа шығару / "оффшоринг" тәжірибесі де дамыды. Персия шығанағындағы кейбір елдер тіпті осыны өз азаматтарын депортациялау үшін пайдаланды. Олар Комор аралдарына ақша төлеп, олардан паспорт алып, оларды қабылдауға келісім алды.

Ерекше танымал депортацияланғандар

Александр Беркман, Эмма Голдман, К. Л. Р. Джеймс, Клаудия Джонс, Фриц Джулиус Кун, Лакки Лучано және Анна Сейдж тұтқындалып, Нью-Йорк портындағы Эллис аралындағы федералдық иммиграциялық бақылау станциясына жеткізіліп, содан кейін кемелермен АҚШ-тан күштеп шығарылды.

Қарсылық

Көптеген адамдар депортацияны сынға алып, оны адамдық емес деп айыптайды, сондай-ақ депортацияның тиімділігіне күмән тудырады. Бірі депортацияның қандай да болсын түріне толығымен қарсы, ал енді бірі адамды оның келісімінсіз шетелге алып кетуді адамдыққа сыймас іс деп санайды.

Танымал мәдениетте

Әдебиетте депортация тақырыбы 1935 жылғы Теодор Д. Ирвиннің "Strange Passage" романында маңызды орын алады. Депортацияны көрсететін немесе осы мәселені қамтитын фильмдер көптеген және әртүрлі. Олардың ішінде "Эллис аралы" (1936), "Exile Express" (1939), "Бес қайтып келді" (1939), "Депортталған" (1950) және "Құмар ойындар үйі" (1951) фильмдері бар. Жақында, "Shottas" (2002) 1997 жылдан кейін АҚШ-тың Кариб аймағына депортациялау мәселесін қарастырды.