Кіріспе

Адамның жеке басын зерттеуге қатысты тәсіл. Психологияда қасиеттер теориясы (кейде диспозициялық теория деп те аталады) – адамның жеке басын зерттеуге арналған тәсіл. Қасиеттер теориясының жақтастары қасиеттерді өлшеуге баса назар аударады, олар мінез-құлық, ойлау және эмоциялардың тұрақты үлгілері ретінде анықталады. Осы көзқарас бойынша, қасиеттер – уақыт өте келе салыстырмалы түрде тұрақты, адамдар арасында әртүрлі (мысалы, кейбіреулер еркін сөйлейді, ал енді біреулері тартыншақ), жағдайларға қарай тұрақты және мінез-құлыққа әсер ететін жеке бастың ерекшеліктері. Қасиеттер, уақытша болатын күйлерден өзгеше. Кейбір теориялар мен жүйелерде қасиеттердің адамда бар немесе жоқ екендігі қарастырылады, бірақ көптеген теорияларда қасиеттер экстраверсия мен интроверсия сияқты өлшемдер болып табылады, және әр адам осы спектрдегі белгілі бір деңгейде орналасады. Қасиеттер теориясы кейбір табиғи мінез-құлықтардың адамға басшылық қызметінде артықшылық бере алатынын көрсетеді. Қасиеттерді анықтаудың екі тәсілі бар: ішкі себептік қасиеттер ретінде немесе таза сипаттамалық қорытындылар ретінде. Ішкі себептік анықтамаға сәйкес, қасиеттер біздің мінез-құлқымызға әсер етеді, бізді сол қасиетке сай әрекет етуге итермелейді. Ал, сипаттамалық қорытындылар ретінде қасиеттер – себеп-салдар байланысын анықтауға тырыспайтын біздің іс-әрекеттеріміздің сипаттамасы болып табылады.

Мәдениеттер арасындағы қолданыста қасиет теориясы

Мәдениеттер әртүрлі дәрежеде ерекшеленетіні кеңінен белгілі және қабылданады. Бұл тұлғаны зерттеуді қиындатады, себебі мағына мен қасиеттердің білінуі мәдени топтар арасында өзгеше болуы мүмкін. Қасиеттер теориясы мәдениетті қасиеттерден бөліп көрсету үшін қасиеттердің иерархиясын пайдаланады; мәдениетті назарына алмау арқылы жеке қасиеттерге және олардың жеке тұлғамен байланысына назар аударуға болады деуге болады. Гордон Олпорттың қасиеттер теориясы тұлғалық психологиядағы негізгі тәсіл ғана емес, сонымен қатар ол қасиеттер теориясы шеңберінде мәдениетке қалай қарағандығы үшін антропология сияқты басқа ғылымдарда да қарастырылып, талқыланады. Қазіргі зерттеулер бұл бағытты жеңілдетіп, өзінен тыс факторларды қарастыруға мүмкіндік берді. Назар одан әрі жұмсалған сайын (бірақ теорияның маңызды бөлігі ретінде бұл бағыт әлі де маңызды), зерттеулер ауқымы кеңейе түседі.

Сынау әдістемесі және факторлар

EPQ және Big Five әдістері екеуі де өзіндік бағалау сауалнамаларын кеңінен пайдаланады. Факторлар өзара байланыссыз (ортогональды) болуы тиіс, бірақ факторлар арасында көбінесе шағын оң корреляциялар кездеседі. Әсіресе бес факторлы модель факторлар арасындағы ортогональды құрылымды жоғалтуы үшін сыналған. Ханс Эйзенк аз ғана факторлардың, көптеген жартылай байланысты факторлардан артық екенін айтқан. Бұл екі тәсіл иерархиялық таксономия құру үшін факторлық талдау қолдану арқасында салыстырылатын болса да, факторлардың ұйымдастырылуы және саны жағынан ерекшеленеді. Себебі қандай болса да, психотизм осы екі тәсілді ерекшелендіретін фактор болып табылады, себебі бес факторлы модельде мұндай қасиет жоқ. Бұдан әрі, психотизм, екі тәсілдегі басқа факторлардан өзгеше, қалыпты үлестіру қисығына сәйкес келмейді. Шындығында, баллдар көбінесе төмен болады, осылайша қалыпты үлестіруді бұрмалайды. Бес факторлы тәсілдер болашақтағы психикалық ауруларды болжауға да мүмкіндік береді.

Төменгі реттік факторлар

Екі таксономияда да айқын ортақ болатын екі жоғары деңгейдегі фактор бар: экстраверсия және невротизм. Екі тәсіл де экстраверсияның қоғамдық белсенділікпен және позитивті эмоциялармен байланысты екенін, ал невротизмнің эмоционалдық тұрақсыздықпен және негативті эмоциялармен байланысты екенін кеңінен қабылдайды. Көптеген төменгі деңгейдегі факторлар немесе жақтары екі таксономияда ұқсас. Мысалы, екі тәсілде де қоғамдық белсенділік/ұжымдық, белсенділік деңгейі және экстраверсияның жоғары деңгейдегі факторындағы сенімділік факторлары бар. Дегенмен, айырмашылықтар да бар. Біріншіден, үш факторлы тәсілде тоғыз төменгі деңгейдегі фактор бар, ал бес факторлы тәсілде алты фактор бар. Атап айтқанда, үш факторлы модель мидағы ретикулалық жүйе мен лимбикалық жүйені сәйкесінше ми қабығының қоздырылуын және эмоционалдық реакцияларды реттейтін негізгі компоненттер ретінде анықтайды. Айзенк экстраверттердің ми қабығының қоздырылу деңгейі төмен, ал интроверттердің деңгейі жоғары екенін айтады, бұл экстраверттерді әлеуметтенуден және тәуекелге баратын іс-әрекеттерден көбірек ләззат алуға итермелейді. Сонымен қатар, Айзенк әр адам үшін тежелудің оңтайлы деңгейі болады және бұл деңгей әр адамда әртүрлі болады деп болжады. Ұқсас тұрғыдан алғанда, үш факторлы тәсіл невротизмнің лимбикалық жүйедегі қоздырылу деңгейімен байланысты екенін және жеке айырмашылықтардың адамдар арасындағы белсенділік шегінің өзгеруінен туындайтынын теориялайды. Сондықтан, жоғары невротикалық адамдарға ұсақ стресс түскен кезде, олардың шегінен асып кетеді, ал невротизм деңгейі төмен адамдар тіпті үлкен стресске де тосқанда қалыпты белсенділік деңгейін сақтайды. Керісінше, бес факторлы тәсілді жақтаушылар генетиканың ролін қарастырды, бірақ кейіннен оны қайта қарастырып, дофаминергиялық жүйемен байланыстырды.

Жеке қасиеттер тізімі

Мыңдаған жеке тұлғалық өлшемдерді және көптеген жеке тұлғалық қасиеттерді зерттегеннен кейін, зерттеушілер барлық жеке тұлғалық қасиеттерді бір модельге (мысалы, Пан-иерархиялық бес факторлы модель) біріктіруді мақсат ететін "супер-каркастарды" жасады. Бұл модельдер кейде модельдердегі қасиеттерді/құрылымдарды өлшеуге қолданылатын өлшемдерді де анықтайды. + Жеке тұлғалық қасиеттердің басқа мысалдары: Тәжірибеге ашықтық – Екі байланысты, бірақ бөлек қасиеттерден тұрады: тәжірибеге ашықтық және интеллект. Мінез-құлқының ерекшеліктеріне кең қызығушылықтар, қиялдау және көрегендік кіреді, бұл дорсолатеральды префронтальды қабық қызметімен байланысты. Көбінесе танымдық қасиет саналады. Ар-ұждандық – Ар-ұжданмен басшылыққа білінетін, ұқыпты, мұқият, принципті мінез-құлық. Дорсолатеральды префронтальды қабықпен байланысты. Экстраверсия – әлеуметтік, шығармашыл, қоғамдық, жеке тұлғаны сыртқа бағыттау. Экстраверсияның қарама-қарсысы интроверсия. Экстраверсияның кейбір генетикалық маркерлері есірткіге тәуелділікпен байланысты екені анықталды. Экстраверсия префронтальды қабық пен миндаль тәрізді дененің әртүрлі аймақтарымен байланысты. Кешірімділік – икемділікке, сенімділікке, соғымпаздыққа, мейірімділікке, достыққа және ынтымақтастыққа бейімділік. Невротизм – психологиялық стреске бейім адамдарды анықтайды. Жоғары невротизм деңгейі бар адамдар көбінесе алаңдаушылыққа, депрессияға, өзіне сенімсіздікке, импульсивтілікке, осалдыққа және ашулы жаушылдыққа бейім. "Невротизм – тұлға патологиясының басты факторы". Невротизм таламустағы серотонин тасымалдаушысының (5 HTT) байланыс орындарымен, сондай-ақ инсулярлық қабықтағы белсенділікпен байланысты. Невротизм өмірдегі жағымсыз оқиғалардың көбеюін болжайды. Адалдық-көңілжайлылық – шыншылдыққа, қарапайымдыққа, әділдікке және ашкөздіктен қашуға бейімділік. Бұл қасиетке ие адамдар басқаларды манипуляциялауға немесе жеке пайда үшін ережелерді бұзуға құштарлық танытпайды. Өзіне деген құрмет (төмен) – "өзіне қатысты жағымды немесе жағымсыз көзқарас". Адамның өзін бағалау сезімі, өзін құрметтеуі, бағалауы, ұнатуы. Зардаптан сақтану – ұялшақтыққа, қорқуға және белгісіздікке бейімділік, алаңдауға бейімділік. Жаңа туған кездегі асқынулар, мысалы, мерзімінен бұрын туу, зиянды жағдайдан сақтануға әсер етеді. Тамақтану бұзылыстарынан зардап шеккен адамдар зиянды жағдайдан сақтанудың жоғары деңгейін көрсетеді. Қыз балаларында сол жақ миндаль тәрізді дененің көлемі Зардаптан сақтану деңгейімен байланысты, ал жеке зерттеулерде Зардаптан сақтану орбитофронтальды, оқшылық және терілік аймақтардағы сұр зат көлемінің азаюымен байланысты. Жаңалықты іздеу – импульсивтілік, зерттеушілік, өзгергіштік, қобалжу, тез ашулану және ысырапшылдық. Есірткіге тәуелділікпен байланысты. Сенсорлық өңдеу сезімталдығы (СОС) – жоғары сезімтал адамдардың ерекшелігі, сезімтал адамдардың сезімталдыққа бейімделуіне, эмоционалдық реактивтілікке және эмпатияға бейімделуіне және тітіркендіргіштерге сезімталдығына негізделген сезімталдықты өңдеу тереңдігімен сипатталатын қасиет. "Менің ойымша, кемелді болу қажеттілігі ешқандай жағдайда бейімделуге жарамайды" (Пол Хьюитт, PhD).

Әлеуметтік талап етілген кемелдік – "басқалар сені тек кемелді болсаң ғана бағалайды деп сену". Өзіне бағытталған кемелдік – "кемелді болуға ішкі мотивация". Кемелдік – обсессивті мінез-құлықпен байланысты қасиеттердің бірі және обсессивтілік сияқты базальды ганглиялармен реттеледі деп есептеледі. Алекситимия – эмоцияларды білдіре алмау. "Өзінің ішкі сезімі үшін сөз таппау". Инсультке ұшыраған науқастармен жүргізілген зерттеулерде Алекситимия ми инфарктынан кейін оң жарты шарда зақымданулар пайда болған науқастарда жиі кездесетіндігі анықталды. Бұл ауру посттравматикалық стресс бұзылысымен (ПТСР), балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен қараусыздықпен және Алекситимиямен байланысты. Психометриялық тестілеу және фМРТ қолданылып, инсула, артқы цингулятивтік қабық (АКҚ) және таламуста оң әсер еткені көрсетілді. Қаттылық – икемсіздік, ауысу қиындықтары, белгіленген үлгілерді ұстану. Психикалық қатаюшылық атқарушы функцияның жетіспеуінен туындайды. Алғашында алдыңғы жапырақ синдромы деп аталатын бұл ауру сондай-ақ дизэкзекутивтік синдром деп те аталады және әдетте алдыңғы жапыраққа зақым келгеннен пайда болады. Бұл физикалық зақымданудың, аурудың (мысалы, Хантингтон ауруы) немесе гипоксиялық немесе аноксиялық зақымданудың салдарынан болуы мүмкін. Импульсивтілік – қауіпке түсу, жоспарсыздық және тез шешім қабылдау. Бұзушылықтың бір бөлігі. Импульсивтіліктің бұрмаланған үлгілері оң жақ төменгі маңдайшалық гирус зақымдануларымен байланысты, ал Антонио Дамасионың "Декарт қатесі" атты еңбегіндегі зерттеулерінде, префронтальды қабықтың медиальды бөлігіне келген зақым интеллектуалды қабілеті қалыпты адамдарда өмірлік шешімдерді қабылдауда ақауларға әкеледі. Осы типтегі зақымға ұшыраған адамдар өз әрекеттерінің болашақ салдарына немқұрайлы және қазіргі уақытта өмір сүреді. Бұзушылық – мінез-құлық бұзушылығы импульстарды шектеуге қабілетсіздік немесе ықылассыздану, бұл атқарушы функцияның маңызды бөлігі. Зерттеушілер нашар мінез-құлықты тежеуді АДҚБ-ның басты кемістігі ретінде баса көрсетті. Бұл травматикалық ми жарақаты, гипоксиялық ишемиялық энцефалопатия (ГИЭ), аноксиялық энцефалопатия, Паркинсон сияқты дегенеративті аурулар, Лайм ауруы және нейросифилис сияқты бактериялық немесе вирус инфекцияларының салдарынан туындаған алдыңғы жапырақ синдромының бір түрінің симптомы болуы мүмкін. Бұзушылық тұрақты түрде есірткіге тәуелділік, семіздік, жоғары ДМЖ, шамадан тыс тамақтану, тамақтану жылдамдығының жоғарылауы және аштық сезімімен байланысты. Психотизм – агрессивтілік және жеке қарым-қатынастағы жауыштықпен сипатталатын тұлғалық үлгі, Ганс Эйзенктің тұлға моделіндегі төрт қасиеттің бірі. Эйзенк бұл қасиеттің жоғары деңгейі психозға, мысалы, шизофренияға бейімділіктің жоғарылауымен байланысты деп сендірді. Ол психоздардың туыстары бұл қасиеттің жоғары деңгейін көрсетеді деп сендірді, бұл қасиеттің генетикалық негізі бар екенін көрсетеді. Обсессивтілік – тұрақты, көбінесе қолайсыз және жиі мазалайтын идеялар, ойлар, суреттер немесе эмоциялар, ойшалану, көбінесе алаңдаушылық күйін тудырады. Обсессивтілік базальды ганглиялардың дисфункциясының нәтижесі болуы мүмкін.