Михаил Суслов: Кеңес дәуірінің саяси қайраткері

Кіріспе

Михаил Андреевич Суслов (Михаи́л Андре́евич Су́слов; 21 қараша 1902 [ескі стиль бойынша 8 қараша 1902] – 25 қаңтар 1982) – Кеңес Одағының суық соғыс кезеңіндегі мемлекет қайраткері. 1965 жылдан бастап Компартияның екінші хатшысы, ал 1982 жылы қайтыс болғанға дейін партияның ресми емес бас идеологы қызметін атқарды. Суслов Компартия ішінде партиялық демократияны және биліктің бөлінуін қамтамасыз етуге жауапты болды. Өзгерістерге қарсы тұратын қатал көзқарасы оны ең басты консервативті коммунист басшылардың біріне айналдырды. 1902 жылы Ресейдің ауылдық аймағында дүниеге келген Суслов 1921 жылы Бүкіл Одақтық Коммунистік партиясының (большевиктер) мүшесі болып тіркелді және 1920-ші жылдардың басынан экономиканы зерттеді. 1931 жылы мұғалімдік қызметтен қол үзгеннен кейін, ол толық уақыт саясатқа берілді, соның нәтижесінде Иосиф Сталиннің режимі бастаған жаппай репрессияларға қатысқан кеңестік саясаткерлердің бірі болды. 1939 жылы Ставрополь өлкесінің бірінші хатшысы болып тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Суслов жергілікті Ставрополь партизан қозғалысын басқарды. Соғыстан кейін 1946 жылы Орталық Комитеттің Ұйымдастыру бюросының (Оргбюро) құрамына енді. 1950 жылдың маусымында Жоғарғы Кеңес Президиумына сайланды. 1952 жылдың 16 қазанынан бастап КОКП-ның 19-шы Президиумының толық құқықты мүшесі атанды. Сталиннің қайтысынан кейін Кеңес басшылығындағы өзгерістер кезінде Суслов бұрынғы ықпалының және танымалдығының көп бөлігін жоғалтты. Алайда, 1950 жылдардың соңында ол бірінші хатшы Никита Хрущевке қарсы партиялық оппозицияның жетекшісіне айналды. 1964 жылы Хрущевтің қызметтен алынуына Суслов қолдау көрсетіп, ұжымдық басшылық құруды жақтады. Ол партиялық демократияны қолдады және Сталин мен Хрущев кезеңдеріндегідей бір адамның билігін қайта орнатуға қарсы болды. Брежнев кезеңінде Суслов партияның бас идеологы және екінші тұлғасы саналды. 1982 жылдың 25 қаңтарындағы өлімі Леонид Брежневтің орнын басу үшін күрестің басталуы деп есептеледі.

Soviet era statesman (1902–1982)

Mikhail Andreyevich Suslov (Михаи́л Андре́евич Су́слов; 21 November 1902 [O. S. 8 November 1902]25 January 1982) was a Soviet statesman during the Cold War. He served as Second Secretary of the Communist Party of the Soviet Union from 1965, and as unofficial chief ideologue of the party until his death in 1982. Suslov was responsible for party democracy and power separation within the Communist Party. His hardline attitude resisting change made him one of the foremost orthodox communist Soviet leaders. Born in rural Russia in 1902, Suslov became a member of the All Union Communist Party (Bolsheviks) in 1921 and studied economics for much of the 1920s. He left his job as a teacher in 1931 to pursue politics full time, becoming one of the many Soviet politicians who took part in the mass repression begun by Joseph Stalin's regime. He was made First Secretary of Stavropol Krai administrative area in 1939. During World War II, Suslov headed the local Stavropol guerrilla movement. After the war, Suslov became a member of the Organisational Bureau (Orgburo) of the Central Committee in 1946. In June 1950, he was elected to the Presidium of the Supreme Soviet. From 16 October 1952 onwards, he was a full member of the 19th Presidium of the CPSU. In the ensuing shuffle of the Soviet leadership following Stalin's death, Suslov lost much of the recognition and influence he had previously earned. However, by the late 1950s, he had risen to become the leader of the party opposition to First Secretary Nikita Khrushchev. When Khrushchev was ousted in 1964, Suslov supported the establishment of a collective leadership. He also supported inner party democracy and opposed the reestablishment of the one man rule as seen during the Stalin and Khrushchev eras. During the Brezhnev era, Suslov was considered to be the party's chief ideologue and second in command. His death on 25 January 1982 is viewed as starting the battle to succeed Leonid Brezhnev as general secretary.

Алғашқы жылдары және мансабы

Суслов 1902 жылы 21 қарашада Ресей империясының Ульяновск облысы, Павловский ауданындағы Шаховское ауылында дүниеге келген. 1918 жылы Суслов Саратовтағы жергілікті комсомол ұйымында жұмыс істей бастады, кейін кедейлерге көмектесу комитетінің мүшесі болды. Комсомолда үш жылға жуық жұмыс істегеннен соң, 1921 жылы Бүкілодақтық коммунистік партиясының (большевиктер) мүшесі болды. Рабфакты бітіргеннен кейін 1924-1928 жылдары Плеханов атындағы Ұлттық шаруашылық институтында экономиканы оқыды. 1928 жылы жазда Плеханов институтын бітіргеннен кейін, Қызыл профессорлар институтында экономика бойынша аспирант (ғылыми қызметкер) болды.

1931 жылы ол оқытудан бас тартып, партия аппаратына өтті. Коммунистік партияның партиялық бақылау комиссиясында және Жұмысшылар мен шаруалар инспекциясы халық комиссариатында инспектор болып жұмыс істеді. Партия бағытынан ауытқыған, яғни троцкистер, зиновьевшілер және басқа да солшыл радикалдарды партиядан шығару арқылы партияға үлес қосты. 1937 жылы Сталин Сусловты Ростов облыстық комитетінің хатшысы етіп тағайындады. Суслов 1938 жылы Ұлы тазалау кезінде Ростовтағы саяси қуғын-сүргінмен байланысты болды, бірақ жазушы Рой Медведев бұл туралы күмәнді пікір білдірді, "1937-1938 жылдардағы репрессиялық науқандарға оның жеке қатысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, бірақ олар оның жылдам өрлеуіне мүмкіндік берді" деді. 1939 жылы Суслов Ставрополь өлкелік комитетінің бірінші хатшысы болып тағайындалды.

Сталиннің қорғауында

1946 жылы Суслов Оргбюро мүшесі болып, бірден Орталық Комитеттің Сыртқы саясат бөлімінің басшысы тағайындалды. Бір жылдың ішінде Суслов Орталық Комитеттің Агитация және пропаганда бөлімінің меңгерушісі болды. Соғыстан кейінгі жылдары еврей антифашистік комитетінің қатал сыншысы да болды. 1946 жылдың 26 қарашасында Суслов Андрей Ждановқа хат жолдап, еврей антифашистік комитетін тыңшылықпен айыптады. Кеңес басшылығында жақсы қабылданып, кең таралған Сусловтың хаты антикосмополиттік науқан кезінде комитетке қарсы қудалаудың негізі болды. Агитпроп басшысы болғаннан кейін, антикосмополиттік науқанның қақ бөлігінде Суслов бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық институттардан еврейлерді тазартты. 1947 жылы Суслов Мәскеуге ауыстырылып, Орталық Комитет хатшылығына сайланды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды сақтап қалды. Суслов Сталиннің толық сеніміне ие болды және 1948 жылы Владимир Лениннің қайтыс болуының жиырма төрт жылдығына арналған салтанатты жиынға Орталық Комитет атынан сөйлеу міндеті тапсырылды. 1949 жылдың қыркүйегінен 1950 жылға дейін партияның орталық газеті "Правданың" бас редакторы болды. Ішкі саясатта Суслов Хрущевтің сталинизмді жою саясатына және экономикалық орталықсыздандыру жоспарына қарсы болды. 1959 жылы Суслов Жоғарғы Кеңестің депутаты ретінде Ұлыбританияға сапар шекті. Сапар сәтті аяқталды, ал еңбек партиясының жетекшісі Хью Гейтскелл сол жылы қонақ ретінде Кеңес Одағына келді. Қытай-Кеңес қатынастары ұзақ уақыттан бері шиеленісіп келді және Суслов Орталық Комитетке бір баяндамасында айтқандай: "Мәселенің түйіні – ҚКП басшылығының соңғы кезде Қытайдағы социалистік қатынастардың даму деңгейін асыра бағалауға бейімділігінде. [Осы кемшіліктер] көбінесе Мао Цзэдун жолдасының жеке басына табынушылық атмосферасымен түсіндіріледі, ол өзінің қатесіздігіне сеніп, барлық нәрсені білетіндей болып кеткен". Суслов Маоның жеке басына табынушылықты Иосиф Сталиннің кезінде болғанмен салыстырды. Суслов маоизмдік Қытайды қатты сынға алды, өйткені ол Қытай-Кеңес дауын басқарды және Хрущев әкімшілігі кезінде маоизмді әртүрлі жолдармен сынады, әсіресе социалистік лагердегі кеңес басшылығынан бөлінуі, Бейбіт өмір сүру теориясын қабылдамауы және Маоның бүкіл әлем бойынша Кеңес Одағына қарсы коммунистік ұлтшыл топтарды қолдауы. 1964 жылдың 14 ақпанында Орталық Комитеттің пленарлық отырысында Суслов Маоның Қытайын троцкизммен салыстырып, Қытай басшылығын ұсақ буржуазиялық ұлтшылдар және солшыл ауытқушылар деп айыптады: мәтін=[ ] ҚКП басшылығының барлық теориялық және саяси көзқарастары троцкизмнің қайталауы сияқты. [ ] ҚКП басшылығының қазіргі антилениндік оппозициялық саясатының себептерін зерттеу әлемдік коммунистік қозғалысқа "солшыл" сөздермен жасырылған ұсақ буржуазиялық ұлтшылдық ауытқу қаупі төніп тұр деген қорытындыға әкеледі. Хрущев 1960 жылғы U-2 оқиғасы мен Куба зымырандары дағдарысы сияқты дағдарыс кезінде оппозицияның талаптарына мойынсұнып, билікті сақтап қалды. U-2 дағдарысынан кейін Суслов Хрущевтің Политбюродағы бірнеше тағайындалған адамдарын алып тастап, олардың орнына Хрущевке қарсы жаңа мүшелерді тағайындады. Куба зымырандары дағдарысынан кейін Хрущевтің беделі одан әрі әлсіреп, Сусловтың ықпалы күшейді. 1964 жылы Хрущевті биліктен ығыстыру науқаны басталды. Оппозицияның жетекшісі болғанымен, Суслов өткен жылы Қытай Халық Республикасына сапары кезінде ауыр науқастанып қалған еді, сондықтан Леонид Брежнев пен Алексей Косыгин оппозицияны басқарды.

In 1946, Suslov was made a member of the Orgburo and immediately became the Head of the Foreign Policy Department of the Central Committee. Within a year, Suslov was appointed Head of the Central Committee Department for Agitation and Propaganda. He also became a harsh critic of the Jewish Anti Fascist Committee in the post war years. On 26 November 1946, Suslov sent a letter to Andrei Zhdanov, accusing the Jewish Anti Fascist Committee of spying. Suslov's letter, which was well received among Soviet leadership, would serve as the basis for prosecution of the committee during the anti cosmopolitan campaign. After becoming head of the Agitprop, at the height of the anti cosmopolitan campaign, Suslov also purged Jews from media and public institutions. In 1947, Suslov was transferred to Moscow and elected to the Central Committee Secretariat; he would retain this seat for the rest of his life. Suslov had the full confidence of Stalin and in 1948 he was entrusted with the task of speaking on behalf of the Central Committee before a solemn meeting on the twenty fourth anniversary of Vladimir Lenin's death. From September 1949 to 1950, he was editor in chief of the central Party daily Pravda. Domestically, Suslov opposed Khrushchev's policy of de Stalinisation and his economic decentralisation scheme. Suslov visited the United Kingdom in 1959 as a parliamentarian for the Supreme Soviet. The visit was a success, and Hugh Gaitskell, the Leader of the Labour Party, travelled to the Soviet Union later that year as a guest. Sino–Soviet relations had long been strained and, as Suslov told the Central Committee in one of his reports, "The crux of the matter is that the Leadership of the CCP has recently developed tendencies to exaggerate the degree of maturity of socialist relations in China There are elements of conceit and haughtiness. [These shortcomings] are largely explained by the atmosphere of the cult of personality of comrade Mao Zedong who, by all accounts, himself has come to believe in his own infallibility." Suslov compared Mao's growing personality cult with that seen under Joseph Stalin. Suslov was highly critical of Maoist China, as he led the Sino Soviet Dispute and criticized Maoism in various ways under the Khrushchev administration, particularly its split from the Soviet leadership in the Socialist Camp, the rejection of the theory of Peaceful Coexistence, and Mao's support of anti Soviet rival communist militant groups globally. In a report made on 14 February 1964 at a plenary meeting of the Central Committee, Suslov compared Mao's China to Trotskyism, and denounced the Chinese leadership as petty bourgeois nationalists and left deviationists:

text=[ ] the entire range of the CPC leadership's theoretical and political views are in many ways a rehash of Trotskyism [ ] an examination of the sources of the present anti Leninist dissentive policy of the CPC leadership leads up to the conclusion that the world communist movement faces a tangible danger of petty‐bourgeois nationalist deviation that disguises itself with "Left" phrase mongering.|author=Suslov|title=Struggle of the CPSU for unity of the international communist movement

In the years following the failure of the Anti Party Group, Suslov became the leader of the faction in the Central Committee opposed to Khrushchev's leadership, known as the "Moscow faction". Khrushchev was able to hold on to power by conceding to various opposition demands in times of crisis, such as during the 1960 U 2 incident and the Cuban Missile Crisis. In the aftermath of the U 2 Crisis Suslov was able to remove, and replace, several of Khrushchev's appointees in the Politburo with new anti Khrushchev members. Khrushchev's position was greatly weakened further after the failure of the Cuban Missile Crisis, and Suslov's power greatly increased. A campaign to oust Khrushchev from office was initiated in 1964. Although leader of the opposition, Suslov had fallen seriously ill during his trip to the People's Republic of China the previous year; instead, Leonid Brezhnev and Alexei Kosygin led the opposition.

Ұжымдық басшылық

1964 жылдың қазан айында Хрущев биліктен қуылды. Суслов оқиғада шешуші рөл атқарды. Хрущевтің биліктен алынуынан кейін Суслов премьер-министр Алексей Косыгинмен және Бірінші хатшы Леонид Брежневпен бірге 1960 жылдардың ең ықпалды совет саясаткерлерінің бірі болды. Суслов жылдар бойы Хрущевке қарсы оппозицияны жетекшілік еткендіктен, Брежнев билікке келген кезде Орталық комитет ішінде зор билікке ие болды. Дегенмен, Суслов ешқашан Совет Одағының басшысы болуға мүдделі болған жоқ және көшбасшылықты сақтап қалуға қанағаттанды. Мандаттың көп бөлігінде Суслов Хатшылықта да, Политбюрода да орын алған төрт адамның бірі болды; қалғандары Брежнев, Андрей Кириленко және Федор Кулаков. Хрущевтің биліктен қуылуынан кейін бірден Брежневті Бірінші хатшы, Косыгинды үкімет басшысы және Анастас Микоянды (1965 жылы Николай Подгорныймен ауыстырылған) мемлекет басшысы етіп тағайындаған ұжымдық басшылық құрылды, олар ресми емес «Үштік» (немесе орыс тілінде «Тройка») құрады. Бастапқыда Суслов Иосиф Сталин мен Хрущевтің билігінде болғандай, бір адамдық билікті қатаң сынады. Ол Сталиннің бір адамдық билігін айыптағанмен, Хрущевтің десталиндандыру саясатының жеке басының ықпалын да сынады. Демократиялық централизмді жақтаған Суслов 1970 жылы Брежневтің Косыгиннің үкімет басшысы лауазымын басып алуына жол бермеді. Кириленко, Брежнев және Суслов Коммунистік партия басшылығының ресми емес «Тройкасының» мүшелері болды. Суслов Политбюро иерархиясында Брежнев, Подгорный және Косыгиннің артынан, Кириленкодан бұрын төртінші орында тұрды. Брежнев дәуірінде Суслов көзқарастары қатаңдап, консервативтенді. Суслов Шығыс блогының басшылары жасаған кез келген антисоветтік саясатқа қарсы болды, бірақ 1968 жылы Прага көктемі кезінде Чехословакия Социалистік Республикасына кеңес әскери араласуына қарсы дауыс берді. Кристиан Шмидт Хауэрдің сөзіне сүйенсек, Суслов Шығыс блоктағы «православ коммунистердің» «попы» ретінде қарастырылды. Саяси мансабының барысында Суслов Совет Одағының коммунистік қозғалыстағы жетекші рөліне қауіп төндіретініне алаңдады. Хауэр «Горбачев: Билікке жол» кітабында Сусловтың «Ресей ғаламның орталығы» деп сенетін «орыс ұлтшылы» болғанын айтады. Брежнев кезеңінде Сусловқа «Коммунистік партияның бас идеологы» деген бейресми лақап берілді. Суслов Владимир Лениннің, Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің мұраларын еске алуға көп уақыт арнады. Алайда Суслов партиялық бағытты ұстанып, марксизм-ленинизмнің кейбір қағидаларынан бас тартуды қолдады. Идеологиялық шегінудің мысалдарына биология, химия және физика салаларындағы партиялық мақұлдаудан өткен жалғыз ғылыми тұжырымдардың тоқтатылуы жатты. Дегенмен, әдебиетке қатаң идеологиялық бақылау сақталды. Бұл совет өкіметіне сын айтқан әдебиетті ғана емес, Роберт Сервистің сөзіне сүйенсек, Лениннің көптеген еңбектерін де қамтыды: 1970 жылдардың соңынан бастап Лениннің жинақталған шығармаларын сатуға ресми түрде тыйым салынды, бірақ ешқандай жарлық жарияланбады.

In October 1964, Khrushchev was ousted. Suslov played a crucial role in the event. Suslov was, alongside Premier Alexei Kosygin and First Secretary Leonid Brezhnev, one of the most influential Soviet politicians of the 1960s following the ousting of Khrushchev. Having led the opposition against Khrushchev for years, Suslov had acquired and wielded great power within the Central Committee when Brezhnev rose to power. However, Suslov was never interested in becoming the leader of the Soviet Union, and was content to remain the man behind the scenes. During most of his term, Suslov was one of four people who had both a seat in the Secretariat and the Politburo; the three others were Brezhnev, Andrei Kirilenko and Fyodor Kulakov. A collective leadership was founded immediately after the ousting of Khrushchev, consisting of Brezhnev as First Secretary, Kosygin as head of government, and Anastas Mikoyan (replaced in 1965 by Nikolai Podgorny) as head of state, who formed an unofficial Triumvirate (also known by its Russian name Troika). From the beginning, Suslov was a vocal critic of one man rule such as that seen under Joseph Stalin and Khrushchev. While he condemned Stalin's one man rule, he equally criticised the individualistic assertiveness of Khrushchev's de Stalinisation policy. A strong supporter of democratic centralism, Suslov prevented Brezhnev from taking over Kosygin's post as head of government in 1970. Kirilenko, Brezhnev, and Suslov were members of an unofficial Troika within the Communist Party leadership. Suslov was ranked fourth in the Politburo hierarchy behind Brezhnev, Podgorny and Kosygin, ahead of Kirilenko. Throughout the Brezhnev era, Suslov became increasingly hardline. Suslov was opposed to any sort of anti Soviet policies attempted by the Eastern Bloc leaders, but voted against Soviet military intervention in the Czechoslovak Socialist Republic in 1968 during the Prague Spring. Suslov was regarded, according to Christian Schmidt Häuer, as the "pope" for "Orthodox communists" in the Eastern Bloc. Throughout his political career, Suslov became increasingly concerned that the Soviet Union's leading role in the communist movement would be compromised. Häuer, in his book Gorbachev: The Path to Power, argues that Suslov "was a Russian nationalist" who believed "Russia was the centre of the universe". It was during the Brezhnev era that Suslov was given the unofficial title "Chief Ideologue of the Communist Party". Suslov spent much time in memorializing the legacies of Vladimir Lenin, Karl Marx and Friedrich Engels. However, Suslov followed the party line and supported the retreat from some of the beliefs of Marxism Leninism. Examples of ideological retreat include the end of single, Party approved natural science versions of biology, chemistry and physics. There still existed, on the other hand, a tight ideological control over literature. This included not only literature critical of Soviet rule, but according to Robert Service, much of Lenin's work: an unpublicised ban on the sale of Lenin's Collected Works existed from the late 1970s onwards, although no such decree has been uncovered.

Кейінгі өмір және өлім

1980-жылдардың басында Польша Халық Республикасындағы саяси және экономикалық дағдарыс Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының беделін күрт төмендетті. Сусловтың бұл мәселедегі пікірі айрықша маңызға ие болды, өйткені ол 1980 жылдың 25 тамызында құрылған, Польша дағдарысын қалай шешуге қатысты Политбюро комиссиясын басқарды. Комиссия құрамына КГБ төрағасы Андропов, Қорғаныс министрі Дмитрий Устинов, Сыртқы істер министрі Андрей Громыко және Брежневтің көп жылдық серігі Константин Черненко сияқты жоғары лауазымды кеңес өкілдері кірді. 28 тамызда Комиссия аймақты тұрақтандыру мақсатымен кеңестік әскери араласуды қарастырды. Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының бірінші хатшысы Войцех Ярузельский Комиссияны кеңес әскерлерінің араласуы жағдайды нашарлататынына көндіре алды. Суслов Ярузельскийнің аргументімен келісіп, "әскер енгізілсе, ол апатқа ұласады. Менің ойымша, біздің бәріміз әскерді енгізу туралы сөз қозғамауға бірауыздан келісеміз" деді. Суслов Ярузельскийді және поляк басшылығын Польшада әскери жағдай режимін орнатуға ықпал етті. 1982 жылдың қаңтарында Юрий Андропов Сусловқа КГБ төрағасының бірінші орынбасары Семен Цвигунның Брежневтің балалары Галина мен Юрийді жемқорлыққа қатысты тергеуден қорғағанын хабарлады. Бұл фактілерді естіген Суслов Цвигунды мәселе бойынша мәлімдеме жасауға талап етті. Суслов тіпті Цвигунды Коммунистік партиядан шығарып тастаумен қорқытты, бірақ Цвигун 1982 жылдың 19 қаңтарында Сусловтың талабына жауап беру мүмкіндігінсіз қайтыс болды. Екі күннен кейін Сусловқа коронарлық тромбоз ұстады, ал 25 қаңтарда сағат 16:05-те артериосклероз және қант диабетінен көз жұмды. Оның өлімі Брежневтің орнын басу үшін күрестің басталуы ретінде қарастырылды, онда Андропов, Сусловтың партиядағы екінші хатшы лауазымын иеленген соң, Брежневтің билігінің соңғы күндері Кириленко мен Черненкомен бәсекелесті. Суслов 29 қаңтарда Кремль қабырғасының мақбарасында, Ленин мавзолейі мен Кремль қабырғасы арасында орналасқан он екі жеке қабірдің біріне жерленді. Брежнев Сусловтың қазасына зор қайғырыс білдірді.

At the beginning of the 1980s, the political and economic turmoil in the Polish People's Republic had seriously eroded the authority of the Polish United Workers' Party. Suslov's position on this matter carried particular weight as he chaired a Politburo Commission, established on 25 August 1980, on how to deal with the Polish crisis. Members of the commission included such high ranking Soviets as KGB Chairman Andropov, Minister of Defence Dmitriy Ustinov, Minister of Foreign Affairs Andrei Gromyko, and Brezhnev's long time associate Konstantin Chernenko. On 28 August, the Commission considered Soviet military intervention to stabilize the region. Wojciech Jaruzelski, First Secretary of the Polish United Workers' Party, was able to persuade the Commission that a Soviet military intervention would only aggravate the situation. Suslov agreed with Jaruzelski's argument, stating that "if troops are introduced, that will mean a catastrophe. I think that we all share the unanimous opinion here that there can be no discussion of any introduction of troops". Suslov was able to persuade Jaruzelski and the Polish leadership to establish martial law in Poland. In January 1982, Yuri Andropov revealed to Suslov that Semyon Tsvigun, the First Deputy Chairman of the KGB, had shielded Galina and Yuri, Brezhnev's children, from corruption investigations. When these facts were revealed to him, Suslov challenged Tsvigun to make a statement on the matter. Suslov even threatened Tsvigun with expulsion from the Communist Party, but Tsvigun died on 19 January 1982 before he could challenge Suslov's statement. Two days later, Suslov had a coronary thrombosis, and died on 25 January of arteriosclerosis and diabetes at 16:05. His death is viewed as starting the battle to succeed Brezhnev, in which Andropov, who assumed Suslov's post as the Party's Second Secretary, sidelined Kirilenko and Chernenko during the last days of Brezhnev's rule. Suslov was buried on 29 January at the Kremlin Wall Necropolis, in one of the twelve individual tombs located between the Lenin Mausoleum and the Kremlin wall. Brezhnev expressed great sadness at Suslov's passing.

Тану

Суслов өмірінде бірнеше ордендер мен медальдармен марапатталды. Олардың арасында екі Социалистік Еңбек Ері, бес Ленин ордені, бір Қазан революциясы ордені және бірінші дәрежелі Отан соғысы ордені болды. КСРО Ғылым академиясы Сусловқа Карл Маркс атындағы алтын медаль табыс етті. Суслов Германия Демократиялық Республикасының, Моңғолия Халық Республикасының және Чехословакия Социалистік Республикасының ең жоғары мемлекеттік наградаларымен марапатталды. Елизавета мен Сусловтың екі баласы болды: 1929 жылы туған Револь, оның аты Ресей революциясының құрметіне қойылған, және 1939 жылы туған Майя, оның аты Мамыр мерекесіне орай аталған.