Кіріспе
Хорват саясаткері Иво Санадер (; 1953 жылдың 8 маусымында туған) – 2003 жылдан 2009 жылға дейін Хорватияның премьер-министрі болған хорват саясаткері. Қазіргі уақытта ол Реметинец түрмесінде сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін жазасын өтеп жатыр. Санадер тәуелсіздік алғаннан бері ең ұзақ қызмет еткен екінші премьер-министр, ол 2009 жылдың шілдесінде отставкаға кетер алдында бес жарым жылдан астам уақыт қызмет етті. Ол 2003 және 2007 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен екі хорват премьер-министрінің бірі (Андрей Пленковичпен бірге). Ол сондай-ақ Ивица Рачан және Пленковичпен бірге бірнеше үкіметтік кабинеттерді басқарған үш премьер-министрдің бірі, алғашқы кабинетін 2003 жылдың 23 желтоқсанынан 2008 жылдың 12 қаңтарына дейін, екінші кабинетін 2008 жылдың 12 қаңтарынан 2009 жылдың 6 шілдесінде отставкаға кеткенге дейін басқарды. Санадер салыстырмалы әдебиет бойынша білімін Австрияда алған, сондай-ақ журналист, маркетингші, баспагер және кәсіпкер ретінде жұмыс істеген. 1990 жылдары ол 1992 жылы Хрвое Шаринич үкіметінде биліктегі Хорват демократиялық одағының (HDZ) мүшесі ретінде ғылым және технология министрі болғанға дейін Сплиттегі Хорват Ұлттық театрының интенданты болды. 1993 жылы ол дипломатия саласына ауысып, екі мерзімге Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарды. Франьо Туджманның қайтысынан кейін Санадер 2000 және 2002 жылдары HDZ президенті болып сайланды және партияны 2003 және 2007 жылғы сайлауда жеңіске жеткізіп, Хорватияның премьер-министрі болды. 2009 жылдың маусым айында ол кенеттен қызметінен кетті, оның әрекеттеріне түсініктеме бермеді және біраз уақытқа қоғамдық өмірден жоғалып кетті. 2010 жылдың қаңтарында ол HDZ ішінде саяси оралуға тырысты, бірақ партия мүшелігінен шығарылды. 2010 жылдың желтоқсанында Хорватия билігі Санадерге екі жоғары беделді сыбайлас жемқорлық ісі бойынша айып тақты. Ол елден қашып кетті, бірақ Австрияда ұсталды және 2011 жылдың шілдесінде Хорватияға қайтарылды. 2012 жылдың қарашасында ол Fimi Media компаниясына 10,4 миллион евро мемлекеттік қаражатты жұмсады деген айыппен алғашқы сот шешімімен 10 жылға бас бостандығынан айырылды, кейіннен жазасы 8,5 жылға қысқартылды. Алайда, 2015 жылы Хорватияның Конституциялық соты оның үкімін жоққа шығарды. Социалистік Югославия кезінде түрмеге кесілген көптеген хорват шенеуніктерін есептемегенде, ол Хорватия үкіметінің басшысы және ең жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкері болып сотталып, түрмеге кесілген алғашқы адам. 2018 жылдың қазан айында Санадер соғыс кезінде пайда табуы үшін екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды және Hypo Bank-тан алған 570 000 долларлық парасын қайтаруға міндеттелді. 2020 жылдың қарашасында ол Fimi Media ісі бойынша қайта қарау кезінде атқарған рөлі үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Кейбір хорват журналистері Санадердің Хорватияны басқарған кезеңін «клептократиялық клиенттік дәуір» деп бағалайды.
Ivo Sanader (; born 8 June 1953) is a Croatian former politician who served as Prime Minister of Croatia from 2003 to 2009. He is currently serving a prison sentence for corruption in Remetinec prison. Sanader is to date the second longest serving prime minister since independence, holding the office for over five and a half years before resigning in July 2009. He is one of only two Croatian prime ministers (along with Andrej Plenković) who have served more than one term, winning general elections in 2003 and 2007. He is also, along with Ivica Račan and Plenković, one of the three prime ministers who have been at the head of more than one government cabinet, chairing his first cabinet from 23 December 2003 until 12 January 2008, and his second cabinet from 12 January 2008 until his resignation on 6 July 2009. Sanader obtained his education in comparative literature in Austria, where he also worked as a journalist, in marketing, publishing, and as an entrepreneur. In the 1990s, he was briefly the intendant of the Croatian National Theatre in Split before becoming Minister for Science and Technology as a member of the ruling Croatian Democratic Union (HDZ) in the cabinet of Hrvoje Šarinić in 1992. In 1993, he moved into diplomacy and served two terms as Deputy Minister for Foreign Affairs. Following the death of Franjo Tuđman, Sanader was elected president of the HDZ in 2000, and again in 2002, and led the party to victory in the 2003, and 2007 elections, becoming Croatia's Prime Minister. In June 2009, he abruptly resigned his post, leaving scarce explanation for his actions and disappearing from public life for a while. In January 2010, he tried to stage a political comeback within the HDZ, but was ejected from party membership. In December 2010, Croatian authorities indicted Sanader in two high profile corruption cases. He fled the country but was apprehended in Austria and then extradited to Croatia in July 2011. In November 2012, he was sentenced to 10 years in prison in a first instance verdict, later reduced to 8 1/2 years, for funneling 10.4 million euros in public money to the Fimi Media company. However, his sentence was annulled by Croatia's Constitutional Court in 2015. With the exception of numerous Croatian officials who were sentenced to imprisonment during the existence of the socialist Yugoslavia, he is the first Croatian head of government and highest ranking state official to be tried and sentenced to a jail term. In October 2018, Sanader was sentenced to two and a half years in prison for war profiteering and must return $570,000 in kickbacks from Hypo Bank. In November 2020, he was sentenced to eight years in jail for his role in a retrial of the Fimi Media case. Some Croatian journalists evaluate Sanader's leadership of Croatia as a "kleptocratic clientelistic era".
Ерте өмір
Санадер Сплитте кедей, діни сенімді жұмысшы отбасында дүниеге келді. Ол бес баланың бірі болғандықтан, отбасының қаржылық жағдайы білім алуға жеткіліксіз болғандықтан, анасы Архиепископтық классикалық гимназиясының ректорынан Ивоны оқушы ретінде қабылдауын өтінді. Гимназияда Санадер тарих және тілдер саласындағы үздік оқушылардың бірі ретінде көзге түсті. Орта мектепті бітірген соң, Санадер Римде бір жыл философияны оқыды. Римнен оралғаннан кейін ол 1978 жылы үйленген Миряна Шаричпен танысты. 1982 жылы Санадер докторлық диссертациясын қорғап, әйелімен бірге Хорватияға (сол кезде Югославия) оралды. Ол Dalmacijaturist (Dalmatia Tourist) компаниясының маркетинг бөлімінде қысқа мерзім жұмыс істеді, содан кейін 1983 жылдан бастап Logos баспасында ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді, бастапқыда бағдарлама редакторы болып. 1988 жылы бас редактор болып тағайындалды және бір кезде Mogućnosti (Мүмкіндіктер) журналында жұмыс істеді. Кейіннен баспамен жұмысы аяқталды. Сол кезде оның әйелі де жұмысынан босатылғаны туралы хабар алды. 1987 жылы Санадер отбасымен бірге Австрияға қайта оралуға шешім қабылдады, онда ол екі кәсіпорын құрды, біреуі 1989 жылы, бірақ 1992 жылы сот шешімімен таратылды, ал екіншісі 1986 жылдан 2001 жылға дейін жұмыс істеді. Кәсіпорындарының сәтсіздігі Санадерді 1990-шы жылдары саясатқа қадам басуға итерді. Ана тілі хорват тілінен басқа, ол ағылшын, неміс, француз және итальян тілдерін де жақсы меңгерген.
Басталуы (1990-2000 жылдар)
Санадер ұрпағының көптеген хорват саяси қайраткерлерінен айырмашылығы, ол жас кезінде саясатқа белсенді қатыспады – Хорватия коммунистер лигасының мүшесі ретінде де, эмиграциядағы диссидент ретінде де емес. 1990 жылдың қазан айында Югославияға көппартиялық жүйе қайтып келгеннен кейін, ол Австрияда Хорват демократиялық одағының (HDZ) Тироль бөлімшесін құрды және Франхо Туджманмен байланыс орнатты. Санадердің ұйымдастырушылық дағдылары, білімі және неміс тілін еркін меңгеруі, ол Австрияда жұмыс істеген HDZ мүшелеріне жағымды әсер қалдырды. Хорватияда соғыс басталатынын сезген әйелінің қарсылығына қарамастан, ол Сплитке қайтуға шешім қабылдады. Оның алғашқы мемлекеттік лауазымы Сплиттегі Хорват ұлттық театрының интенданты болды. Лауазымға тағайындалғаннан кейін көп ұзамай, әйелі де Сплиттегі университет кітапханасында жұмыс тауып оған қосылды. 1992 жылы ол HDZ депутаты ретінде Хорватия парламентінің төменгі палатасына сайланды және ғылым және технология министрі болды (1992–1993). 1993 жылдан 1995 жылға дейін және 1996 жылдан 2000 жылға дейін ол Сыртқы істер министрінің орынбасары болды, грекке сапар шеккен хорват азаматтары үшін виза талаптарын жоюды қадағалады. Ол келіссөздер арқылы басқа хорват парламенттік партияларынан адамдарды Хорват демократиялық одағына өткізуге де ұмтылды. 1995 жылдың қараша айының соңында Хрвое Шаринич пен Горан Дроздек лауазымдарынан босатылғаннан кейін, ол Хорватия президенті кеңсесінің бас штаб жетекшісі және Хорватияның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесінің (VONS) бас хатшысы болды. 1996 жылдың қаңтарында ол Хорватия мен Босния және Герцеговина арасындағы ынтымақтастық кеңесінің мүшесі атанды. Сыртқы істер министрінің орынбасары ретіндегі екінші мерзімінде ол Хорватия мен Израильдің жақындасуы үшін жұмыс істеді. Ол, Хрвое Шаринич және Израиль үкіметінің Сыртқы істер вице-министрі Эйтан Бенсур 1997 жылы Будапештте кездесті, нәтижесінде Хорватия мен Израиль арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
Оппозиция басшысы (2000-2003)
2000 жылы Туджманның қайтыс болуына байланысты ХДЗ парламенттік сайлауда жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, олардың үміткері Мате Гранич президент сайлауының екінші турында да қатыса алмады. Осыдан кейін Гранич ХДЗ-ден орталық көзқарасты ұстанатын саяхаттарды тартуды мақсат ете отырып, «Демократиялық орталық» партиясын құрды. Сол жылдың сәуір айында ХДЗ ішінде партиялық сайлау өтті, нәтижесінде Санадер келісімге келген үміткер ретінде жеңіске жетті. Бастапқыда Санадер Хорватия армиясының генералдарына қарсы бұрынғы Югославия бойынша халықаралық қылмыстық трибуналының (ICTY) танымал емес айыптауларын сынады. 2001 жылы ол генерал Мирко Норакқа қарсы соғыс қылмысы бойынша айыптауға наразылық білдірген үлкен митингке қатысты. Хорватия демократиялық одағының өкілі Ратко Мачек мұндай айыптаулардың «саяси ақымақтықтың антологиясына жататынын» айтты. Санадер 2003 жылғы парламенттік сайлауда Ивица Рачан мен оның орталық-сол коалициясын жеңуге назар аударды. HDZ сайлауда жеңіске жетті, бірақ Саборда абсолютті көпшілік ала алмады.
Бірінші мерзім (2003-2008)
Хорват демократиялық одағының (HDZ) жеңісінен кейін Республика Президенті 2003 жылғы 9 желтоқсанда Санадерді Премьер-министр тағайындады. Сайлаудан кейінгі келіссөздерде Санадер этникалық азшылықтар өкілдерінің, формалды түрде солшыл Хорват зейнеткерлер партиясының және тәуелсіз демократиялық серб партиясының қолдауын қамтамасыз етті. 2003 жылғы 23 желтоқсанда Хорватия Парламенті 152 депутаттың арасынан 88 дауыспен келісім бергеннен кейін Санадер ресми түрде тағайындалды. Санадер үкіметінің басты сыртқы саясаты – Хорватияның Еуропалық Одаққа және НАТО-ға қатысуы болды. 2001 жылы Еуропалық Одақпен қол қойылған әріптестік келісімін табысты жүзеге асыру нәтижесінде Хорватия ЕО-ға кіруге ресми түрде үміткер ел атанды. Санадердің HDZ-і азшылық партиялармен қарым-қатынасты жақсартуға және азшылықтардың құқықтарын ілгерілетуге ұмтылды. Еуропалық Комиссия мен Еуропалық Кеңестің Хорватияның ЕО-ға мүше болуына қатысты жағымды пікірін қалыптастырған факторлардың бірі – Хорватияның Халықаралық қылмыстық трибуналмен (ICTY) ынтымақтастығы, экономикалық өсімнің жалғасуы және елдің 1993 жылғы Копенгагенде өткен Еуропалық Кеңестің саяси және экономикалық талаптарына сәйкес келуі болды. Санадер 2005 жылғы ақпанда Ватикан қаласында Папа Иоанн Павел II-ні көріскен соңғы мемлекеттік қайраткер болды, ол 2005 жылғы 2 сәуірде қайтыс болды. 2005 жылғы қазан айында Еуропалық Одаққа мүшелікке қатысты келіссөздер ресми түрде басталғаннан кейін, Санадер хорват саясаткерлері арасында ең танымал болып шықты. Шкаре Ожболт Санадердің 150 000 евродан астам құны бар, бірақ ол мүлкі ретінде жарияламаған бірнеше сағаттары бар екенін хабарлады. Санадер үкіметіндегі бұрынғы Әділет министрі Весна Шкаре Ожболт мүдделердің қақтығысына байланысты Санадерді тексеру комиссиясына жолдаған. Айдарлар жоққа шығарылды және дәлелденбеді. "Nacional" тәуелсіз саяси апталығы Санадердің Австрияда банкрот болған екі кәсіпорның бір бөлігі болғанын және 1995 және 1996 жылдары магнаттан 800 000 DEM көлемінде пара алғанын хабарлады. Санадердің өкілеттігі кезінде басталған әлемдік экономикалық дағдарыстың салдарынан Хорватияның экономикалық өсімі баяулады және тікелей шетелдік инвестициялар азайды. Санадердің өкілеттігі кезінде Хорватияның экономикалық құлдырауының белгілері ірі елдерде де байқалса да, Сербия мен көршілес Черногорияның жағдайымен салыстырғанда оның құлдырауы күшейді, себебі олар маңызды реформалардың нәтижесінде көбірек инвестиция тартты. Санадердің кезінде Хорватияда сот реформалары тоқтап, жер тіркелімі мәселесі шешілмеді. 2009 жылы 4,1 миллион халқы бар елде 1,3 миллионнан астам сот ісі қарастырылмады. Хорватияның 2009 жылы ЕО-мен келіссөздерді аяқтауы күтілді. Алайда, 2008 жылғы желтоқсанда Словенияның Хорватияның ЕО-ға қосылуына кедергі келтіруі салдарынан келіссөздер 10 айға тоқтап тұрды. 2009 жылғы 1 шілдеде Санадер Премьер-министр және HDZ басшысы лауазымынан кетіп, саясаттан толықтай бас тартатынын жариялады, сондай-ақ ол қайта оралуға ниетті емес екенін мәлімдеді. Загребте өткен баспасөз конференциясында Санадер: "Өмірде жаңа бастама үшін әрқашан уақыт болады. Осындай сәт келді және енді басқалардың кезегі келді" деді. BBC News хабарлауынша, бұл жариялау "көктемге соққы болды", өйткені хорват ақпарат құралдары Санадерді 2010 жылғы президенттік сайлауға үміткер ретінде атады. Ол өзінің тағайындаған Премьер-министрі вице-премьер Джадранка Косор болатынын мәлімдеді. 2010 жылғы 3 қаңтарда Санадер бұрынғы мәлімдемелеріне (2009 жылғы 1 шілде) қайшы, саясатқа белсенді рөлге оралатынын жариялады, өзінің бас тарту шешімі қате болғанын және HDZ "жеңіске жеткен партия, дауыс берудің 12% -ын жеңген партия емес" деді. Оны оншақты HDZ депутаттары, оның ішінде Лука Бебич қолдады, бірақ үкімет мүшелерінің ешқайсысы қолдау көрсетпеді. Кейіннен бірнеше депутат Санадермен байланысы бар екенін жоққа шығарып, олардың адасқандарын мәлімдеді. 2010 жылғы 4 қаңтарда HDZ басшылығының бір күндік отырысынан кейін Иво Санадер Хорват демократиялық одағынан шығарылды. Партияның 22 мүшесінің 16-сы шығарылуға дауыс берді, үш адам қарсы болды (Лука Бебич, Марио Зубович және Дамир Поланчец) және екеуі дауыс беруден бас тартты (Бьянка Маткович және Петар Селем). Санадердің өзі отырысқа қатыспады. 2010 жылғы қазанда Санадер өзінің парламенттік мандатын қайта жандандырып, парламенттік иммунитетті қайта алды.
Австрияда тұтқындалды
2010 жылдың 9 желтоқсанында ол Хорватия парламенті Хорватияның сыбайлас жемқорлықпен күрес және ұйымдасқан қылмысқа қарсы бюросының (USKOK) сотталудан иммунитетін алып тастауға дауыс беруінен аз уақыт бұрын, кіші қызы Брунамен бірге Словения шекарасын кешіп өтіп бара жатқанда көрінді. Келесі күні хорват полициясы оны ұстауға ордер шығарды және оны тұтқындау үшін Интерполға өтініш жасады. 2010 жылдың 10 желтоқсанында ол Австрияның Зальцбург қаласына жақын жерде тұтқындалды. Хорватия билігі оның активтері мен банк шоттарын тоңазытты және 13 желтоқсанда ресми түрде экстрадициялау туралы өтініш берді. Австрия билігі, соның ішінде Hypo Alpe Adria Bank International скандалын тергейтін Каринтия парламенттік комитеті, Санадерді қамауда ұстаған кезде сұраққа алды, ал USKOK Санадерге қатысты тергеуді 1990 жылдардағы Hypo Bank-тен алған күдікті парамен кеңейтті. Санадер 1995 жылы Австрияның Hypo Bank-тен несие алу үшін шамамен 695 000 доллар (432 000 фунт стерлинг) алған деген айып тағылды, соғысқа пайда табуға тырысқан деген айыптар қойылды, сондай-ақ венгр мұнай компаниясы MOL-дың бас директоры Золт Эрнадиден Хорватияның INA мұнай компаниясында үстемдік позицияны қамтамасыз ету үшін 10 миллион евро пара алды деген күдік туды. Ол Загребтегі Реметинец түрмесіне ауыстырылды. 28 қазандағы алғашқы сот отырысында ол жүрек ауруына шағымданып, сотқа әкеліп жатқанын білмейтінін айтты. Бұл туралы естіген судья отырысты кейінге шешуге шешім қабылдады және Санадер ауруханаға жеткізілді. 2011 жылдың желтоқсанында қайта қарастырылған сот отырысы өтті және ол 2011 жылдың 16 желтоқсанында 2,2 миллион доллар көлемінде кепілдікпен босатылды. 2012 жылдың қаңтарында Санадерге тағы да сыбайлас жемқорлық айыптары тағылуы мүмкін екені жарияланды. USKOK Санадерді Хорватияның мемлекеттік электр компаниясы HEP-тің қаржылық бұзушылықтарын, оның ішінде 100 миллион долларлық шығынды тергеуге қатыстырып, куәгерлердің мәлімдемесі бойынша, Санадер электр бағасын төмендету үшін пара алды деген күдік бар. 2012 жылдың мамырында Санадер тағы да сыбайлас жемқорлық қылмысы бойынша айыпталуы мүмкін екені хабарланды. Ол хорваттың мұнай-химия компаниясы Dioki Group-қа нарықтық бағадан төмен бағамен электр энергиясын сатуды ұйымдастырғаны үшін айыпталуы мүмкін, бұл мемлекеттік электр компаниясы HEP-ке бірнеше миллион куна зиян келтірді. Dioki-дің бұрынғы бас директоры және иесі Иван Мравак пен Роберт Иезич те айыпталуы мүмкін. 2012 жылдың қыркүйегінде Иво Санадерге қарсы мемлекеттік бюджетке 26 миллион куна (3,6 миллион евро) зиян келтіргені үшін бесінші айыптама қойылды. Прокурорлар Fiolic компаниясы салған ғимаратты Өңірлік даму министрлігіне нақты құнынан екі есе артық бағаға сату арқылы зиян келтірілгенін мәлімдеді. 2012 жылы Politika Plus хорват жаңалық сайтының есебі бойынша Санадер қатысқан сыбайлас жемқорлық оқиғаларынан бюджетке келтірілген жалпы зиян кем дегенде 207,2 миллион кунаға жетеді. Оған барлығы бес рет айыптама тағылды: Fimi Media, Planinska, INA MOL, Hypo және HEP істері бойынша. 2012 жылдың 20 қарашасында Санадер Hypo және INA MOL істері бойынша бірінші инстанцияда 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол Хорватияда сыбайлас жемқорлық үшін сотталған ең жоғары лауазымды адам болды. Санадер қылмыстық әрекеттер жасағанын жоққа шығарды және оның сотталуы саяси мақсатта жүзеге асырылғанын мәлімдеді. Судья Иван Турудич Санадер Хорватияның абыройын түсіргенін айтып, ол өзінің лауазымын жеке байыту үшін, емес, жалпы игілік үшін пайдаланғанын мәлімдеді. Санадер соттан Реметинец түрмесіне ауыстырылды. 2014 жылдың маусымында Хорватияның Жоғарғы соты 2012 жылғы үкімді растады, бірақ Санадердің түрме жазасын 8,5 жылға қысқартты. Бұл оқиғада президент Иво Йосипович Санадердің MOL компаниясының INA-ны сатып алуына қатысы бар екенін "елге жасалған сатқындық" деп сипаттады. 2015 жылы Конституциялық сот сот процесінде жасалған процедуралық қателіктерге байланысты үкімді жоққа шығарды. Ол қамауда және түрмеде 5 жылға жуық уақыт өткізгеннен кейін босатылды. Оған қайтадан сотталу мүмкіндігі болды. 2017 жылы ол Planinska ісі бойынша 4,5 жылға сотталды. 2019 жылдың сәуірінде бұл үкімді Жоғарғы сот растады және жаза 6 жылға дейін ұзартылды. Содан бері Санадер түрмеде отыр. 2020 жылы ол Fimi Media ісі бойынша қайта сотталып, 8 жылға бас бостандығынан айырылды. Сол жылы ол INA MOL ісі бойынша 6 жылға сотталды. Бұл екі үкімді де Жоғарғы сот 2021 жылы растады, Fimi Media ісі бойынша жаза 7 жылға қысқартылды. Сол жылы HEP ісі бойынша оның ақталғаны расталды. 2022 жылы ол Hypo ісі бойынша ақталды, бірақ бұл үкімді Жоғарғы сот растауы тиіс. 2023 жылы үш сот шешімінен туындаған үш жазасы біріктіріліп, 18 жыл 8 айға дейін ұзартылды, кейіннен Жоғарғы сот оны 18 жылға дейін қысқартты. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, ол өзінің жазасын Реметинец түрмесінде өтеуде.