Кіріспе

13-ші Даилге сайлау

1948 жылғы 13-ші Даилге Ирландияның жалпы сайлауы 4 ақпан күні, сәрсенбіде өтті. Бұл сайлау президент Сеан Т. О'Келлидің 12 қаңтардағы Taoiseach Эмон де Валеранның өтініші бойынша 12-ші Даилді таратуынан кейін болды. Жалпы сайлау Ирландияның 40 сайлау округінде, Оирехтас өкілдерінің палатасы – Даил Эйрандағы 147 орын үшін өтті. 1947 жылғы Сайлау (өзгеріс) заңына сәйкес сайлау округтері қайта қаралып, бұл сайлаудағы орын саны алдыңғы сайлаудан 9-ға артты. Сайлау нәтижесінде Fianna Fáil 16 жылдан кейін алғаш рет үкіметтен кетіп, Ирландияда бірінші коалициялық үкімет құрылды. Карлоу-Килкенни сайлау округінің сайлаушылары Fine Gael партиясының үміткері Эамонн Куганның сайлау кампаниясы кезінде қайтыс болуына байланысты 8 ақпан күні дауыс берді. Сол округтен тағы бір Fine Gael депутаты Джеймс Хьюз Даил таратылғанға дейін қысқа уақыт бұрын қайтыс болды. 13-ші Даил 18 ақпан күні Лайнстер-хауста жиналып, президент тағайындайтын Taoiseach-ты ұсыну және Taoiseach ұсынысымен Ирландияның жаңа үкіметін бекіту үшін отырды. Джон А. Костелло бес партиядан тұратын азшылық коалициясы – Бірінші партияаралық үкіметтің басшысы болып тағайындалды. Бұл сайлау Ирландияның Британ достастығынан шығуына және 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңына сәйкес 18 сәуірде күшіне енген Ирландия Республикасының жариялануына дейінгі соңғы сайлау болды.

Науқан

1948 жылғы жалпы сайлауға Таоишиг Эмон де Валераның жаңа партия Clann na Poblachtaның өрлеуін тоқтату ниеті себеп болды. 1947 жылы Clann na Poblachta партиясының қарқынды өрлеуі Fianna Fáil партиясының беделіне қауіп төндірді. Эмон де Валера үкіметі 1947 жылғы Сайлау (өзгерту) заңын қабылдады, ол Дэйлдің құрамын 138-ден 147-ге дейін ұлғайтты және үш мандатты сайлау округінің санын он бестен жиырма екіге дейін көбейтті. Тарихшы Тим Пэт Куган бұл жағдайды «Ешбір алты округтік одақтас одан жақсы жасай алмайтын герримандерлікке жасалған айқын әрекет» деп сипаттады. Науқан барысында партиялар күтпеген тағы бірнеше мәселе көтерілді. Fianna Fáil партиясы үкіметте үздіксіз он алты жыл бойы үстемдік құрды. Көптеген адамдар партияның ескіргенін және өзгеріске зор қажеттілік бар екенін сенді. Екінші дүниежүзілік соғыс үш жыл бұрын аяқталғанымен, азық-түлік рационированиесі жалғасты, ал экономика ауыр инфляцияның салдарынан қиын жағдайға түсті. Алдыңғы Дэйлтің қызмет мерзімінде ұзаққа созылған мұғалімдер ереуілі дауды шеше алмағаны үшін үкіметке нұқсан келтірді. Ауа райының нашарлауы шаруалардың жағдайын ушықтырып, нашар өнімге ашу-ыза тудырды. Эмон де Валера мен Сеан Лемас парақорлыққа және сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деген айыптаулар кейбір мемлекеттік қызметкерлер туралы сұрақтар тудырды. Осы мәселелерге қарамастан, Fianna Fáil партиясы билікті сақтап қалуға үміттенді. Бұл мүмкіндік өте ықтимал көрінді; алайда, күмәнді коалиция құрылатын болды.

Үкімет құруы

Сайлау нәтижесінде де Валера 147 орындық Даилде көпшілікке жетпеген алты орынға ие болды. Фиана Файл ұзақ уақыттан бері басқа партиямен ресми коалиция құрудан бас тартып, абсолютті көпшілік орын жетпеген жағдайда, басқа партиялармен сенім мен қолдау келісімдерін жасауды жөн көрді. Бірақ осы жолы де Валера үкімет құру үшін Ұлттық Еңбек партиясымен және тәуелсіздермен келісімге келе алмады. Басқа саяси партиялардың Фиана Фейлді биліктен ығыстыру үшін бірігуі қиын сияқты көрінді. Олардың саны Фиана Фейлден бір орын ғана кем болды. Егер олар кем дегенде жеті тәуелсіз депутаттың қолдауын алса, үкімет құра алатын еді. Теориялық тұрғыдан алғанда, мұндай әртүрлі коалиция саяси жағынан мүмкін емес сияқты көрінеді. Алайда, Фиана Фейл мен де Валераға деген ортақ наразылық, барлық басқа қиындықтарды жеңіп, 16 жылдан кейін алғаш рет Фиана Фейлді биліктен құлатты. Коалициядағы ең ірі партия болғандықтан, Файн Гейлдің Таоиштің үміткерін ұсынуы алдын ала белгілі болды. Партия жетекшісі Ричард Малкахи табиғи таңдау болды. Бірақ, Сеан МакБрайд сияқты республикашылдар азамат соғысы кезінде еркін мемлекет әскерлерінің қолбасшысы болған адамның басшылығында қызмет етуден бас тартты. Басқа партиялар МакБрайдсыз көпшілікке жетпейтін (әсіресе, Фиана Фейлден 11 орын артта қалатын) 17 орынға кем түсетін еді. Сондықтан, Малкахи салыстырмалы түрде беймәлім саясаткер және бұрынғы Бас прокурор Джон А. Костеллоның пайдасына бас тарды. Малкахи, Файн Гейл партиясының жетекшісі қалғаннан кейін, Білім министрі болды. Еңбек партиясының жетекшісі Уильям Нортон Танайст және Әлеуметтік қамсыздандыру министрі болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жаңа коалициялық үкімет әлсіз көрініп, ұзаққа соқпайтын сияқты болды. Ол түрлі саяси партиялардың жиынтығынан тұрды. Жастар мен қарттар, республикашылдар мен еркін мемлекет жақтастары, консерваторлар мен социалистер болды. Үкіметтің өмір сүруі Фиана Фейлге деген ортақ наразылыққа, Костеллоның Таоиш ретіндегі шеберлігіне және министрлердің тәуелсіздігіне байланысты болды. Коалиция 1948 жылдың ақпанынан 1951 жылдың мамырына дейін үш жылдан астам уақытқа созылды.