Кіріспе

Умбанда (ũˈbɐ̃dɐ) – 1920 жылдары Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында пайда болған дін. Негізінен спиритизмнен туындаған, сонымен қатар Кандомбле сияқты афро-бразилиялық дәстүрлер мен римдік католицизм элементтерін біріктіреді. Умбанданы басқаратын орталық билік жоқ, ол дербес ғибадат орындары – орталықтар немесе террейролар бойынша ұйымдастырылған, ал оның ізбасарлары – умбандистер деп аталады. Дін шартты түрде Спиритизмке жақын Ақ Умбанда мен Кандомблеге жақын Африкалық Умбандаға бөлінеді. Монотеистік дін ретінде, Умбанда адамзаттан алыс тұратын жалғыз Құдайға сенеді. Осы құдайдың төменінде адам емес, күшті рухтар – ориксалар бар; Ақ Умбандада олар құдайлық энергия немесе табиғат күштері ретінде қарастырылады, ал африкалық бағыттағы түрінде – Батыс Африка құдайлары ретінде қарастырылып, оларға жануарлар құрбандығы шалынады. Ориксалардың елшілері – құл болған африкалықтардың және жергілікті бразилиялықтардың рухтары, pretos velhos және кабоклолар, және умбандистер осы рухтармен негізгі жұмыстарын атқарады. Умбандист ритуалдарында медиумдар ән айтып, билейді, осы рухтардың иелігіне кіру үмітімен, олар арқылы қауымға басшылық, кеңес және емдеу көмегі жеткізіледі. Умбанда рухани эволюцияға негізделген күрделі космологияны үйретеді, карма заңы бойынша реинкарнация жүйесі арқылы. Діннің этикалық жүйелері қайырымдылық пен әлеуметтік бірлікке баса мән береді. Умбанданың ізбасарлары сонымен қатар олардың іс-әрекеттерінен туындаған зиянды жоюға тырысады, оны Quimbanda дәстүрінің жақтаушыларына байланыстырады. 20 ғасырдың басында Бразилияда римдік католицизм басым дін болғанымен, үлкен азшылықтар афро-бразилиялық дәстүрлерді немесе спиритизмді ұстанды, ол Алан Кардек дамытқан спиритизмнің француздық нұсқасы. 1920 жылдар шамасында әртүрлі топтар спиритизм мен афро-бразилиялық тәжірибелерді біріктіріп, Умбанданың негізін қалаған болуы мүмкін. Ең маңызды тобы – Зелио Фернандино де Мораес және оның Нитеройдегі жақтастары құрған топ. Ол спиритизммен айналысқан, бірақ көптеген спиритистердің pretos velhos және кабоклолармен байланысқа қатысты теріс көзқарасын мақұлдамады. Умбанданың өсуін көрсете отырып, 1939 жылы де Мораес умбандист федерациясын құрды және 1941 жылы алғашқы умбандист конгресін өткізді. 1964-1985 жылдар аралығындағы әскери диктатура кезінде Рим-католик шіркеуі мен Пятидесятниктердің қарсылығына қарамастан, Умбанда әлеуметтік танылу мен құрметке ие болды. 1970 жылдардан бастап Кандомбленің қайта жандануына байланысты Умбанданың әлсіреуі байқалды. Бразилияда жүздеген мың адам өзін умбандист деп жариялайды, бірақ умбандист ритуалдарына қатысушылардың саны, кейде эпизодты түрде, миллиондарға жетеді. 1960-1970 жылдардағы өркендеу кезеңінде Бразилияда Умбанданың 10 мен 20 миллионға жуық ізбасары болды деп есептелді. Универсалистік көзқарасты көрсете отырып, жақтаушылар әдетте басқа діни дәстүрлерді де ұстана алады. Умбанда негізінен Бразилияның оңтүстігіндегі қалалық аймақтарда кездеседі, бірақ елдің барлық айманына және Американың басқа бөліктеріне тарады.

Анықтамалар

1920 жылдары Рио-де-Жанейрода құрылған Умбанда спиритизм элементтерін Кандомбле сияқты афро-бразилиялық діндердің идеяларымен үйлестіреді. Рим-католик, индуизм және буддизм сияқты азиялық діндердің де әсері бар. «Умбанда» терминінің португал тіліндегі «uma banda» – «бір топ» деген сөздерден шыққан болуы мүмкін. Осы діннің жақтастары Умбандистер деп аталады. Өзінің спиритизмдегі тамырларын көрсете отырып, Умбанда батыс эзотерикалық дәстүрі ретінде танылады. Оны афро-бразилиялық дін деп те атайды, бірақ дінтанушы Стивен Энглер барлық Умбандист топтарында африкалық ритуалдық элементтердің кездеспейтінін, ал спиритизмнің ықпалы Умбанданың жалпы тұжырымдамасында маңыздырақ екенін ескертті. Умбанда біртұтас дін емес, оның орталық институционалдық билігі жоқ. Ол айқын әртүрлілік пен эклектизмді көрсетеді, өте бейімделгіш және түрлі формаларда көрінеді. Бұл айырмашылықтың көп бөлігі аймақтық ерекшеліктермен байланысты. Умбандист топтары спиритизммен байланыстылығын баса назарлайтындардан бастап, Кандомбле және басқа афро-бразилиялық діндермен байланысын күшейтетіндерге дейін спектрде орналасқан. Бірінші ұстанымды ұстанатын топтар өздерін жиі «Ақ Умбанда» (Umbanda branca), «Таза Умбанда» (Umbanda pura) немесе «Таза Умбанда» (Umbanda limpa) деп атайды. Антрополог Линдсей Хейл африкалық бағытты «Афро-бразилиялық Умбанда» деп атады, ал әріптес антрополог Диана Браун оны «Африкалық Умбанда» деп атады. Көптеген Умбандист топтары осы екі полюстің арасындағы жағдайда орналасқан. Іс жүзінде афро-бразилиялық діндер таза түрінде емес, көбінесе араласады, сондықтан ғалымдар оларды бір-бірінен бөлек емес, үздіксіздікке ұқсас деп санайды. Браун Умбанда мен Кандомбле арасындағы шекараның көбінесе «жеке пікірге байланысты» екенін атап өтті. Ол «Умбанданың» не екені туралы жалпы келісімнің жоқ екенін, көптеген ғалымдар «Умбандалар» туралы көпше түрінде де, жекеше түрінде де сөйлеудің дұрыс екенін айтты. Рио-де-Жанейрода Кандомбле мен Умбанда арасындағы аралық дін ретінде Омолоко дәстүрі құрылды. Умбанда мен Кандомбле элементтерін біріктіретін топтар кейде «Умбандомбле» деп аталады, бірақ бұл атауды өздері қолдана бермейді. Порту-Алегри аймағында топтар арасында Умбанда мен афро-бразилиялық Батуке дінін араластыру кең таралған. Сондай-ақ, Каббала немесе Жаңа дәуір тәжірибелерін қабылдаған Умбандист топтары да бар. Басқа дәстүрлерге төзімділікті қадағалайтын, жалпыламалық ұстанымды көрсете отырып, Умбандистерге басқа діндерді де ұстануға рұқсат етіледі, кейбіреулері Рим-католик, иудаизм немесе Санто Дайме діндерін де қабылдайды. Сырттан келгендер Умбанданы Макумба деп атайды, бұл афро-бразилиялық халықтық діни дәстүрлерді қорлайтын термин. Кейбір Умбандистер өздерін макумбейро деп атағанмен, бұл терминнің жағымсыз мағынасына байланысты, әдетте, Умбандист әдебиеті Макумбаны төменгі спиритизмді (басса спиритизм) белгілеу үшін шектеулі мағынада қолданады. Умбандистер бұл тәжірибелерді көбінесе Квимбанда деп атайды және оларға қарсылық білдіретіндерін атап көрсетеді, Умбандистер жақсылық үшін жұмыс істейді, ал Квимбандистер жамандық үшін жұмыс істейді. Умбанда мен Квимбанда арасындағы шекара әрқашан анық емес, әртүрлі рухтар медиумдары екеуіне де қатысты тәжірибелерді қолданады немесе насихатайды. Антрополог Дэвид Хесс бұл екі дінді «аға-қарындас» деп атады.

Нанымдар

Әр түрлі умбандистер өздерінің діні жаңа емес, Бразилияға басқа жерден әкелінген ежелгі дәстүр екенін мәлімдейді. Кейбір тәжірибешілер оның ежелгі Мысыр, Үндістан, Қытай, ацтектер немесе инкалардан шыққандығын айтады. Ал басқалары Умбанданың шығу тегінің жерден тыс немесе Атлантидадан екенін санайды. Мұндай шығу тегі туралы әңгімелер теософияның ықпалын көрсетеді. Браун бұл түсіндірмелерді өздерінің дінінің Сахара асты Африкадан шыққандығы мүмкін емесін жоққа шығаруға құштар умбандистер қабылдағанын болжады. Керісінше, африкалық стильдегі умбанданың көптеген тәжірибешілері бұл діннің бастапқыда Африкадан келгенін айтады.

Теология және космология

Умбанда монотеистік. Ол ғаламның жаратушысы және басқарушысы, астралдық әлемді билейтін, бірақ адамзаттан алыс тұратын жалғыз Құдайға сенеді. Оны кейде йоруба тілінен алынған Олорун деп атайды. Құдайдан төмен – синкретизмнің нәтижесінде пайда болған рухтар пантеоны, Браун оны «күрделі, жеке тұлғасыз бюрократия» деп атаған, және осы бірліктер адамдардың күнделікті өміріне араласады деп есептеледі. Практикалықтар арасында космологиялық сенімді стандартизациялайтын ресми көз болмаса да, Умбандада кеңейтілген космология бар. Материалдық және рухани арасында маңызды айырмашылық жасалады, сонда рухани әлдеқайда жоғары деп саналады. Умбандистік теология көбінесе Спиритизм негізінде құрылған, Спиритизмнің реинкарнация мен рухани эволюцияға баса назар аударуын, сондай-ақ рухтардың «эволюция дәрежесіне» сәйкес иерархиялық ретін қабылдайды. Көптеген умбандистер үш бөліктен тұратын ғаламға сенеді: астралдық кеңістік, Жер және қызыл әлем. Жоғары дамыған рухтар астралдық әлемде мекендейді, денеленген рухтар уақытша Жерде болады, ал зұлым және білімі жоқ рухтар қызыл әлемде тұрады. Бұл әлемдер арасындағы бөгеттің бұзылуы мүмкін емес емес; астралдық және қызыл әлемдерден келген рухтар Жерге келе алады. Умбандистер астралдық жазықтықты (plano astral) көбінесе «альме» (алдынғы) деп атайды. Дамыған рухтардың әлемі кейде Аруанда деп аталады, бұл термин қазіргі Анголадағы Луанда портынан шыққан болуы мүмкін, бірақ Умбандада астралдық жазықтықтағы белгілі бір аймаққа қатысты кең мағынаға ие. Астралдық әлем жеті тік деңгейлі иерархияға бөлінген деп саналады, Sête Linhas de Umbanda (Умбанданың жеті сызығы), бірақ әр сызықтың нақты анықтамасы умбандистер арасында әртүрлі. Бұл жетілік бөлініс теософиядан шыққан болуы мүмкін. Жеті сызықтың әрқайсысын ориша, жоғары дамыған рух басқарады, ол сонымен қатар Рим католик шіркеуінің әулиесі ретінде де танылады. Қызыл әлем де жеті сызыққа бөлінген, олардың әрқайсысын эксу рухы басқарады. Әр сызық ішкі жағынан жеті кіші сызыққа бөлінеді; олардың әрқайсысы жеті легионға бөлінеді; олар жеті кіші легионға бөлінеді; олар жеті фалангаға (фалангаларға); ал олар жеті кіші фалангаға бөлінеді. Умбандистер бұл космологиялық құрылымды әскер ұйымына теңейді, және бұл Умбанда тарихында әртүрлі әскери тұлғалардың атқарған маңызды рөлін көрсетеді. Бұл топтарға жататын рухтар әдетте аймақтық немесе нәсілдік тегіне қарай орналасады.

Орикс

Умбанда рухтар иерархиясының ең жоғары сатысында ориксалар тұрады, олар көбінесе құдайлар деп есептеледі. Орикса атауы Батыс Африканың йоруба тілінен шыққан, сондай-ақ Бразилиядағы Кандомбле дәстүрінде, атап айтқанда Наго немесе Кету тармағында қолданылатын әртүрлі ориксалардың аттары да осы тілден алынған. Ориксалардың аттары Кандомбледен алынғанмен, умбандистер бұл тұлғаларды Кандомбле практиктері түсінетіндей түсінбейді. Дегенмен, топтар арасында айырмашылықтар бар: Африкаға бағытталған умбандистер ориксаларға ерекше мән береді, ал Ақ умбанда топтарының ритуалдарында олардың маңызы азайған. Умбандистер үшін ориксалар – Құдайдың араласушылары, олар табиғаттың элементарлық күштерін және адамзаттың негізгі экономикалық қызметтерін бейнелейді. Ақ умбанда топтары ориксаларды көбінесе рухани энергияның жиілігі, тербелісі немесе күші ретінде қарастырады. Олар өте дамыған, ешқашан денеге енбеген жандар деп есептеледі. Құдай сияқты, олар да адамзаттан алыс, астралдық жазықтықта мәңгілік тұрады. Көптеген умбандистер ритуалдар кезінде ориксалардың пайда болуын күтпейді, себебі олар маңызды рухани мәселелермен айналысады. Сонымен қатар, олар көптеген адамдар үшін тым күшті деп саналады, олардың көрінуі ритуалға қатысушылар үшін қауіпті болуы мүмкін. Сондықтан ориксалар өздерінің орнына кабоклос және претос вельхос сияқты елшілерді жібереді. Үмбандада әдетте тоғыз орикса кездеседі, ал Кандомбледе олардың саны 16-ға жетеді. Олорунның ұлы Оксала аспанмен байланысты және адамзатты жаратқан деп есептеледі. Иеманья – теңізбен байланысты аналық бейне. Нана да сумен байланысты аналық бейне, бірақ оның жағдайында көл мен батпақтың сулары. Омолу – ауру мен емделудің ориксасы. Ксанго – күн күркірі мен найзағаймен, сондай-ақ тас өңдеу және карьермен байланысты. Огум – соғыс, металл өңдеу, егіншілік және көлік саласының ориксасы. Оксум – құнарлылық пен ағын сумен, әсіресе өзендер мен шарлауықтармен байланысты. Ианса – дауылда көрінетін әйел жауынгер. Оксёси – орманды мекендейтін аңшы. Эксу – айлакер және жол тоғысының қорғаушысы, ориксалар мен адамзат арасындағы делдал. Ритуал кезінде оған әдетте бірінші болып құрмет көрсетіледі, одан кейін ол ритуалды бұзуы мүмкін. Ориксалардың әрқайсысының өз тілектері мен сезімдері бар деп саналады. Ориксалар белгілі бір түстермен байланысты: Оксум – көк, Оксёси – жасыл, мысалы. Әрқайсысы аптаның белгілі бір күндерімен байланысты: Ианса – сәрсенбі, Нана – сейсенбі, мысалы. Олар сондай-ақ белгілі бір аспан денелерімен байланысты: Ксанго – Юпитер планетасы, Иеманья – Ай, мысалы. Әр орикса әдетте рим-католик әулиесімен байланыстырылады. Осы формада олар көбінесе умбанда алтарьларында бейнеленеді, сондай-ақ мақтау әндерінде де осы байланыстар нығайтылады. Мысалы, Ксанго жиі әулие Жеронимомен, Нана – әулие Аннамен, Омолу – әулие Рох және әулие Лазармен байланыстырылады. Көптеген умбандистер Экзуды христиандық теологиядағы Ібіліспен, ал Оксаланы Иса Мәсіхпен байланыстырады. Бұл қауымдастықтарда көбінесе аймақтық айырмашылықтар бар: Рио-де-Жанейрода Иеманья әдетте Даңқ Анамызбен байланысты, ал Сальвадорда ол Тұжырымдама Анамызбен байланысты. Дегенмен, ориксалар мен әулиелердің арасындағы қарым-қатынастың мәні туралы умбандистер арасында әртүрлі пікірлер бар. Көптеген умбандистер ориксалар мен әулиелерді дәл бір тұлға емес, бірдей рухани күштің көрінісі деп санайды; кейбір практиканттар осы әулиелердің бұрын ориксалардың физикалық көрінісі болған адамдар екеніне сенеді.

Ориксалармен қарым-қатынас

Умбанда көбінесе әр адамның қорғаушы рухтардың короясы (тажы) бар екенін үйретеді. Олардың ең маңыздысы – ориша да френте ("алдыңғы ориша"), ол сол адамның рухани ата-анасы саналады. Бұл рухтар адамның қорғаушылары және қамқорлары болып табылады. Сондай-ақ, олар адамның мінез-құлқына әсер етеді деп есептеледі. Умбандистер осы рухтарға құрметпен қарау қажет және оларға жақсы қарым-қатынас жасау адамның өмірін жақсартады деп санайды. Умбандада медиум әдетте адамның рухты қамқорларының кім екенін жеке анықтайды. Бұл Кандомбледен өзгеше, онда рухты анықтау көбінесе болжаудың түрлері арқылы жүзеге асырылады; болжаудың рөлі жалпы алғанда, Умбандада Кандомблеге қарағанда әлдеқайда төмен. Бұл оришалардың кім екенін білу адамға өзі туралы түсінік беруге көмектеседі деп есептеледі.

Асыл тұқымдылар

Бір-бірінен өте ерекшеленсе де, pretos velhos және caboclos Umbanda-дағы ең маңызды рух түрлері болып табылады. Umbanda спиритизмнен осы бірліктерге берілетін құндылық тұрғысынан ерекшеленеді, Umbanda жақтастары спиритистердің көбінесе pretos velhos пен caboclos-ты сыртқы түріне байланысты жарамсыз бағалайтынына сенеді. Umbanda жақтастары үшін caboclos және pretos velhos – "жарық иелері", астралдық жазықтың жеті қатарының төменгі деңгейінде қоныстанған бірліктер. Олар ориксалардың елшілері болғанымен, pretos velhos және caboclos Umbanda рәсімдерінде орталық орын алады. Олар әсіресе жақтаушылар өздерінің мәселелеріне көмек іздейтін рәсімдерде ерекше көзге түседі, Umbanda жақтаушылары осы бірліктерге кеңес және қорғау алу үмітімен жүгінеді. Іс жүзінде, Umbanda жақтаушының осы рухтармен жеке қарым-қатынасына ерекше мән береді, ал оларға ем мен кеңес алу үшін құрмет көрсетіледі. Бұл қарым-қатынас халықтық католицизмдегі ізбасарлар мен әулиелер арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас.

Претос Вельхос

Претос вельхос ("қария қаралар") көбінесе, бірақ әрқашан емес, қайтыс болған африкалық құлдардың рухтары ретінде қарастырылады. Олар көбінесе қарт адамдар ретінде еске алынады, сондықтан vovó ("әже") және vovô ("ата") сияқты құрметті сөздермен аталады. Претос вельхос мейірімді, шыдамды және дана саналады. Өмірде бастан өткерген қиындықтарына қарамастан, олар кешірім мен махаббатты уағыздайды деп есептеледі. Олар емшілер мен кеңесшілер ретінде қарастырылады, сондай-ақ Умбанда жақтастары өздерінің мәселелерін оларға жүктеуге болатын рухтар. Медиум өзін біреуінің претос вельхосымен иеленгенін сезінсе, көбінесе түймешік тартады. Осы претос вельхостардың аттары көбінесе католик есімдерімен, содан кейін африкалық ұлттық белгілілікпен беріледі, мысалы Мария Конго немесе Мария д'Аруанда. Олар кейде жиынтығында povo de Bahia (Баия халқы) немесе нақты бір ұлттың мүшелері ретінде, мысалы povo da Congo (Конго халқы) деп аталады. Бұл рухтар 13 мамырда тойланатын ескі құлдар мерекесінде еске алынады, бұл күн 1888 жылы Бразилияда құлдық жойылған күнді белгілейді. Бразилияның әртүрлі жерлерінде претос вельхосқа арналған жол бойындағы киіз үйлер кездеседі, бірақ Амазонияның кейбір аймақтарында Умбанда топтары претос вельхосты жиі елемеген немесе оларды кабоклоның бір түрі ретінде қарастырған. Браун претос вельхостың бейнесі Кастро Альвес және Артур Азеведо сияқты бразилиялық жазушылардың еңбектерінде кең таралған "сенімді құл" стереотипін көрсетеді деп болжады. Бұл әдеби тропқа өз кезегінде 1852 жылы жарық көрген америкалық "Том ағаның қалыбы" романының португал тіліне аудармаларының танымалдылығы әсер еткен.

Кабоклос

Кабоклолар – бұл, әдетте, бразилиялықтардың, әсіресе Амазонка тропикалық орманындағы жергілікті тұрғындардың рухтары. Умбандада олар өте ақылды және батыл, сонымен қатар мақтаншыл және тәкаппар аңшылар мен жауынгерлер ретінде қарастырылады. Олардың күші табиғат күштерінен – күн мен ай, сарқырамалар мен орманнан келеді. Олардың жекелеген аттары көбінесе табиғатпен байланысын көрсетеді, мысалы, Кабокло Мата Виргем (Кабокло Виргин Орманы) немесе Кабокло Корал (Кабокло Корал Жыланы). Олар көбінесе орманда немесе орманда орналасқан, жұмақтай қала Юремада өмір сүреді деп сипатталады. Бұл рухтардың серіктері көбінесе жыландар болады, бұл туралы олар туралы айтылатын әндерде қамтылған, және Бразилияның солтүстік-шығысындағы кейбір афро-бразильдік дәстүрлерден туындаған болуы мүмкін. Кабоклолар еркін өмір сүрген адамдар деп есептеледі, сондықтан оларды өмірде құлдықта ұсталған претос вельос-пен салыстыруға болады. Медиумдар өздерін кабоклолардың иелігінде сезінгенде, олар көбінесе қатал мінез таныстырады және қатты, терең дауыспен қиғылықтай жылайды, сондай-ақ темекі шегеді және алкоголь ішеді. Бұл кабоклоға билік баққан адамдар клиенттерді емдегенде, оларды тазарту және емдеу үшін көбінесе олардың үстінен сигара түтінін үрлейді. Кабоклолар Умбанданың негізін қалаушылардың жергілікті халықтармен ұзақ байланыста болуының нәтижесі емес, керісінше, бразилиялық мәдениеттегі танымал индейцизмді көрсетеді. Олардың бейнесі көбінесе Бразилияның жергілікті халықтарының «асыл жабайылар» деген стереотипіне негізделген, сонымен қатар елдің романтикалық әдебиетінде 19 ғасырдың ортасынан бастап қалыптасқан бразилиялықтардың батырлық бейнесін көрсетеді. Кабокло термині тупи тіліндегі кари’бока («ақтан туған») деген сөзден шыққан болуы мүмкін. Көбінесе жергілікті рухтармен байланысты болғанымен, кабокло термині кейде ковбойлар немесе шекарашылардың рухтарына, ал Бразилияның солтүстік-шығысында – түрік патшаларына да қолданылады.

Басқа да дамыған спирттер

Астралдық әлемнің жеті қатарындағы кабоклостар мен претос вельхостардың төменінде көптеген белгісіз гиялар (рухани жетекшілер) және espíritos pretetores (рухани қорғаушылар) бар. Умбандада бойадеиро (каубойлар), киандаро (балалар), маринхеиро (теңізшілер), маландро (алаяқтар), циган (цығандар) және серея (су перілері) сияқты басқа да рух түрлері кездеседі. Киандаро – балалардың рухтары, олар әкелетін қуаныш пен әзіл-қалжың үшін бағаланады. Тірі балалар сияқты, олар тәттілер мен ойыншықтарды ұнатады. Умбанда ритуалдарында ересектердің мәселелері шешілгеннен кейін, әдетте процедуралардың соңында олар пайда болады деп есептеледі. Киандаромен иеленген медиумдар көбінесе күліп, балалар әндерін айтады және балашалық қимыл-қозғалыстар жасайды. Умбанда жақтастары осы рухтар үшін жыл сайынғы туған күн тойын өткізеді, ол Рим католиктерінің бала мартирлері Косма мен Дамианның мерекесімен сәйкес келеді. Киандаро Батыс Африканың кейбір аймақтарында құрметтелген Ибеджи егіздері туралы сенімдерден туындаған болуы мүмкін.

Эксус және помбагиралар

Умбандада экзус – бұл әлі кармалық эволюция процесін аяқтамаған рухтар. Олар – жақсылық жасау арқылы жарық рухына айнала алатын қараңғылық рухтары. Бұл экзустарды түсіндірулер, алайда, умбандистер арасында әртүрлі, африкалық дәстүрлеріне жақын тұратындары оларға көбінесе жағымдырақ көзқарас танытады. Экзус жұма күнімен, қызыл және қара түстермен байланысты. Олар сондай-ақ билік, ақша және сексуалдық энергиямен байланысты. «Экзу» термині жоңғарлар ойраншы санайтын ориша рухының атынан шыққан. Экзустар екі негізгі санатқа бөлінеді. Exús da luz (жарық экзулары) немесе exús batizades (крещеніе рәсімінен өткен экзулар) өздерінің күнәларына өкініп, оришаларға қызмет ету арқылы құтқарылу мен кармалық дамуға ұмтылады. Өмірде exús da luz көбінесе жақсы ниетпен күнәлі істер жасаған адамдар болған. Екінші түрі – экзус дас тревас (көлеңке экзулары), өкініш білдірмейтін және тірілерді мазалап, қинайтын рухтар. Олар «әсер етушілер» ретінде әрекет ете алады, адамдарды құрбандыққа таңдап, оларға «жабысып» (encostado), соның салдарынан жаман сәттілік, мінез-құлқының өзгеруі немесе тәуелділік сияқты проблемаларды тудырады. Экзус дас тревас мұндайды тірілерге деген ашуларынан немесе Квимбандамен айналысатын фетисейро (сиқыршы) бұйрығымен жасайды. Бұл жағымсыз экзулар кейде Exú pagão (язық экзу) деп аталады, бұл христиандық ой-пікірдің ықпалын көрсетеді. Умбандада экзустар көбінесе христиандықтан алынған аттармен аталады, мысалы, Шайтан, Люцифер немесе Ібіліс, және христиандық иконографиялық ықпалды көрсететін мүйіздері мен үш тісті шаныштарымен қызыл түспен бейнеленеді. Экзустың әйел аналогтары – помбагиралар, олар әдепсіз әйелдердің, мысалы, проституткалардың рухтары саналады. Олар маргиналды және қауіпті орындармен байланысты, сондай-ақ сексуалдық энергия, қан, өлім және зираттармен байланысты. Олар көбінесе әдепсіз және құмарлыққа толы болып бейнеленеді, сексуалдық эвфемизмдер мен қос мағыналы сөздер қолданады. Олар қызыл және қара киім киеді және тек әйелдер мен гомосексуал еркектерге енеді, олар көбінесе темекі шегіп немесе алкоголь ішіп, әдепсіз тіл қолданып, құмарлықпен әрекет етеді. «Помбагира» термині банту сөзінен шыққан болуы мүмкін – бомбогира, Кандомбледің банту дәстүріндегі ер оришаның аты. Бразилия португал тілінде «помба» сөзі вульваның эвфемизмі болып табылады. Ритуалдар экзустар мен помбагираларға бағытталған кезде, кейбір умбандистер оны Квимбанда деп атайды.

Медиумдық

Умбандада рухтармен байланыс жасайтын медиумдар бар, Браунның сөзіне сүйенсек, олар діндегі "жартылай мамандық иелері" сияқты аралық санатты білдіреді. Олардың міндеті – жақсы рухтармен байланыс орнату, және олар рухты көру (vidéncia) қабілетіне ие деп есептеледі, ал басқалары олардың бар екенін сезім арқылы біледі. Умбанда медиумдарын әдетте filhas және filhos de santo (қасиеттілердің қыздары мен ұлдары) деп атайды. Браун 1960-1970 жылдардағы зерттеулерінде Умбанда медиумдарының үштен екісі әйел, ал үштен бірі ер адам екенін анықтады. Ол сондай-ақ, кейбіреулер 18 жасқа толмағанымен, мұндай жағдай көбінесе ұсынылмайтынын атап өтті. Көптеген Умбанда медиумдары осы рөлге жеке дағдарыс, көбінесе физикалық сырқат немесе эмоционалдық күйзеліс салдарынан келеді, олар бұл рухтардың ескертуі деп санайды. Олар бастапқыда медиум болуға қарсылық көрсеткенін, бірақ туындаған қиындықтар шектен шығып, мойынсұнуға мәжбүр болғанын айтады. Умбандада медиум болуға жеті жыл немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін. Жаңадан бастаған медиумды камбоно деп атайды. Жаңа медиумдардың алғашқы тәжірибелері бақылаусыз болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе олар оны басқаруды үйренеді. Кейбір Умбанда медиумдары орталық ашпай, өз үйлерінен жұмыс істейді. Әр медиумның рухының өзіне тән ерекшеліктері болады. Сарабз медиумдар жеті жолдың әрқайсысынан келген рухтармен жұмыс істейді деп есептеледі. Медиумның эксу немесе помбагирамен арақатынасы тығыз болып саналады және сыйлықтар беру арқылы жүзеге асырылады. Рухтармен байланыс кезінде өзара сыйлық беру күтіледі, олардың қызметін іздеушілер оларға сыйлықтар ұсынады. Адамның басына келген қиындықтар рухтарға деген міндеттемелер орындалмағанын еске салады.

Қайта туылу

Умбанда әркімнің тән өлгеннен кейін де тірі қалатын рухы бар екенін үйретеді. Умбандистер кейде тірі адамдарды *эспиритос энкарнадос* (жанға кірген рухтар) деп атайды. Спиритистер сияқты, умбандистер де әр адамның периспириті бар деп санайды – ол дене мен жанның арасындағы байланысшы, денеге ораған мөлдір қабықша. Олар дене мен жанның кез келген бұзылысы периспиритке әсер ететініне сенеді. Умбанда спиритизмнен реинкарнация және кармалық эволюция идеяларын алды; *реинкарнация* және *карма* терминдері негізінен бразилиялық португал тіліне спиритизмнің француз негізін қалаушысы Аллан Кардек арқылы енгізілді. Умбандистер рухтың тәннен айрылғаннан кейін де тірі қалатынына және рухани эволюцияның жоғары деңгейлерін іздеп, қайта-қайта дүниеге келетініне сенеді. Әркім карма заңдарына бағынады, ал адам өзінің дүниеге келулері арқылы рухани жағынан жетіле алады. Реинкарнация көптеген умбандистер үшін өте маңызды идея. Практиктер рухтарға қызмет ету және тірі адамдарға көмектесу арқылы кармалық есебін арттыра алады деп санайды. Адамның кармалық есебі неғұрлым жоғары болса, оның астралдық жазықтағы деңгейі де соғұрлым жоғары болады, демек, келесі дүниеге келуінің мәртебесі де жақсырақ болады. Умбандистер тәнсіз рухтар да кармалық есеп жинауы мүмкін деп сенеді. Практиктер кейде бұрынғы дүниелердегі оқиғалар адамға әсер ететініне, мысалы, түсініксіз қорқыныштар тудыруы мүмкін екеніне сенеді. Кейбір умбандистер бір рухтар бірнеше рет кездесіп, дүниеге келулер арқылы қайта-қайта қарым-қатынас жасай алады деп ойлайды.

Мораль, этика және гендерлік рөлдер

Умбандистік мораль caridade (мәріхат) -қа басты назар аударады, бұл Спиритизмде де айқын көрінеді және бұл екі дін үшін де ақыр соңында Рим католиктік діннен бастау алған болуы мүмкін. Спиритизмдегідей, Умбандистер үшін қайырымдылық рухани эволюцияның негізгі қозғаушы күші саналады. Мысалы, жақтастары балалар мерекесін атап өту үшін кедей балаларға сыйлықтар мен тамақ сыйлай алады. Умбандистер сондай-ақ қарапайымдылықты бағалайды. Умбандистер көбінесе нәрселердің кездейсоқ емес, белгілі бір себеппен болатынына сенеді және олар адамның өмір жолының бір бөлігі болып табылады. Браун Умбанданың «негізінен консервативті дін» екенін айтты, себебі ол әлеуметтік-экономикалық статус-квоға қарсы тұрмайды және «жеке жауапкершілік пен әрекетті, ұжымдық емес» ынталандырады. Браун Умбанданың дүние жақсылық пен жамандық арасындағы шайқас алаңы деген Рим католиктік көзқарасты мұра еткенін дәлелдеді. Умбандистер көбінесе олар қарсы тұратын нәрселерді Квимбанда терминімен бейнелейді. Умбандистік көзқарас бойынша, Квимбанда зұлымдықпен, әдепсіздікпен және ластанумен байланысты, әсіресе экзустың қолданылуымен. Умбанда экзустың зиянды ықпалына қарсы күреске баса назар себетінін ескерсек, Умбандистер арасында жиі айтылатын сөз: «Квимбанда болмаса, Умбанданың өмір сүруіне мәні болмас еді». Браун Квимбанданың «Умбанданы анықтау үшін маңызды теріс айна» екенін атап өтті, сонымен қатар ол африкалық және төменгі тапқа жататын діндерге қатысты «жағымсыз пікірлерді білдірудің идеологиялық құралы» ретінде де қызмет ете алатынын көрсетті. Бразилияда өздерін квимбандеиро деп атайтын және Квимбанданы ашық түрде тәжірибелейтін адамдар да бар. Энглер Умбанданың, Кандомбле сияқты, «өте консервативті гетеросексуалдық гендерлік рөлдермен басқарылатын қоғамда баламалы сексуалдық қатынастарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретінін» атап өтті. Афро-бразилиялық діндер көбінесе гей еркектерді тартады деп саналады, сондықтан кейбір Умбандистер еркектер әйел рухтарына ие болудан бас тартады, бұл стереотиптен аулақтау үшін жасалады. 1960 және 1970 жылдардағы зерттеулерге сүйене отырып, Браун бірнеше орталықтардың «ашық гей бағдарына» ие екенін атап өтті. Орикса Осумаре, алты ай еркек, алты ай әйел болып өмір сүретін тұлға ретінде, кейде гей және бисексуалдардың қамқоршысы ретінде еске алынады.

Әдебиет

Умбандистік тәжірибелер көбінесе клиенттерге байланысты болады, олар мәселені анықтау, емделу немесе бата алу үшін тәжірибешілерге көмек сұрайды. Умбандада рухани білім мен адал мінез-құлық ритуалдық амалдардан гөрі маңыздырақ деп есептеледі.

Ғибадатханалар

Умбандистік құдай орындары центрос немесе басқаша айтқанда тендас (шатырлар) деп аталады. Африкалық бағытты қабылдағандар кейде террейро деп аталады; бұл термин Кандомбледен шыққан, сондықтан кейбір ақ Умбанда тәлімгерлері оны қолданбайды. Әр центростың өз Падроэйросы, яғни қамқоршы рухы болады. Олар көбінесе толық дербес, бірақ кейбіреулері ірі Умбандистік федерациялардың құрамында болады. Центрос мақсатты түрде салынған ғимаратта орналасуы мүмкін, бірақ ол біреудің үйінен де пайдалануы мүмкін. Кейде бірнеше центрос бір ғимаратты бөліседі, қызметтерін әртүрлі уақытта ұйымдастырады. Ғимараттың сыртында оның қызметін анықтау үшін белгі, понто рискадо (қасиетті белгі) болуы мүмкін. Кейбір рәсімдер ашық ауада, мысалы, өзен немесе теңіз жағасында, егер бұл орын рәсімге өте қолайлы деп саналса, өткізілуі мүмкін. Басты рәсімдік орын барракао деп аталады. Көбінесе ол шығысқа қарап тұрады, бұл бағыт астралдық күштерге ең қолайлы деп есептеледі. Қасиетті заттар көбінесе еден астына көміледі, оларды аксес деп атайды. Бұл бөлмеде қабырғаларда рухтардың суреттері, тәлімгерлер билеуі үшін орын және құрбандық шалуға арналған алтарь болады. Алтарда кабоклос, прето вельхос және оришалардың мүсіндері орналасады, соңғылары көбінесе Рим-католик әулиелерінің бейнесінде болады. Жақсы күштерді тарту үшін гүлдер мен сулы стақандар да жиі қойылады, соңғысы – Спиритизмнен тікелей әсер. Негізгі рәсімдік аймаққа қарап отыру да кең таралған. Африка-Бразилиялық бағыттағы террейроларда әртүрлі оришаларға арналған бірнеше ашық аспандағы киелі орындар болуы мүмкін. Центростарда ресми және бейресми иерархия бар. Әрқайсысын әдетте шефе ("басшы") деп аталатын адам басқарады, бұл термин Спиритизмнен алынған, немесе балама ретінде мэй де санто ("әулиенің анасы") немесе пай де санто ("әулиенің әкесі"), Кандомбле терминдері. Кейбір топтарда басшыларды бабалао деп атайды, бұл термин иоруба тіліндегі бабалаво сөзінен алынған, ол Ифа жүйесіндегі болжаушы. Шефе әдетте ең жоғары деңгейдегі рухтарды қабылдайтын медиум, ол көбінесе топтық дұғаларды бастап, қызмет кезінде уағыз айтады. Олардың басшылығы көбінесе жеке харизмаға негізделген, ал көпшілігі центростағы рөлінен басқа толық жұмыс істейді. Браун әйелдер Умбандист медиумдары ретінде басым болғанымен, көптеген шефелердің ер адамдар екенін атап өтті. Екінші басшы – мэй пекена ("кішкентай ана"). Центрос осы басшының қазасымен жабылуы мүмкін; керісінше, олардың басшылық рөлі көбінесе отбасы мүшесіне немесе сирек жағдайда туыс емес аға тәлімгерге беріледі. Шефе өзінің қарамағындағыларды меус фильос до центрос (орталықтың балаларым) деп атауы мүмкін, бұл олардың ырымдық құда ата-анасы екенін көрсетеді. Басшының астында медиумдар тобы, осы центроста белсенді корпусы болады. Олар өз кезегінде консультациялық медиумдар (медиум де консульта) және оқу-жаттығу медиумдары (медиум эм дезенолвименто) болып бөлінеді. Соңғылары жиі оқу сессияларына, сессоес де дезенолвиментоға қатысады және әртүрлі рухтарға арналған рәсімдік міндеттерін, сондай-ақ қажетті рәсімдік әндерді және Умбандист космологиясын үйренуге болады. Центростағы жоғарылау көбінесе адамның медиум ретінде дамуына байланысты. Кішкентай центростарда медиум корпусының 10-нан 60-қа дейін мүшесі болуы мүмкін, ал үлкен центростарда бірнеше жүз адам болуы мүмкін. Сондықтан бұл центростардың медиум корпусы ішінде қосымша бөлімшелер және бірнеше басшылар болуы мүмкін. Медиумдар рәсімге дейін алкоголь ішпеуге немесе жыныстық қатынасқа түспеуге міндетті. Центроста қызмет ететін Умбандисттердің қауымын ассистенсия деп атайды. Кейбір центростарда медиумдар киім ауыстыратын орын, ас үй және кеңсе де болуы мүмкін. Умбанда центросын басқаруға көп жұмыс жатады, мысалы, күтімді қадағалау және шоттарды төлеу. Бразилия мемлекетінде заңды тіркеу үшін центростарға әкімшілік жүйе қажет, көбінесе директорлар кеңесі, президент, вице-президент, хатшылар және қазынашылар, бірақ бұл әкімшіліктің мөлшері центростан центроға әр түрлі болады. Центросты негізінен оның мүшелері қаржыландырады, олар оның ритуалдық корпусынан және тұрақты қатысушыларынан тұрады; олар бастапқы тіркеуді және ай сайынғы мүшелік жарнаны төлеуге міндетті. Центростар кейде өзара көмек көрсету қоғамдарына ұқсас түрде жұмыс істейді, өз мүшелеріне дәрігерлер мен стоматологтарға немесе жерлеу қорларына қол жеткізу сияқты әлеуметтік қамқорлық қызметтерін ұсынады. Бразилиядағы христиан шіркеулерінде кең таралған пикниктер, билер және кофе ішу сияқты әлеуметтік іс-шаралар Умбандист центростарда көбінесе кездеспейді.

Салт-дәстүрлер мен рәсімдер

Умбандистер әдетте аптасына бірнеше рет sessões (сессиялар) деп аталатын қоғамдық рәсімдер өткізеді. Бұл рәсімдер орталықта (centro) өтеді; егер Умбандист тобында орталық болмаса, онда ол жалға алынған үй-жайларда немесе жеке үйде өткізіледі. Бұл рәсімдердің мақсаты – рухтарды жерге шақыру, олар медиумдарға ие болып, қауымға рухани кеңес беруі үшін. Браун бұл Умбандист рәсімдерін католик немесе спиритистік рәсімдерге қарағанда көбірек қуатты, бірақ афро-бразилиялық дәстүрлер немесе Квимбандаға қарағанда аз қуатты деп сипаттады. Медиумдар және Умбандист рәсімдеріне қатысатындар әдетте ақ киім киеді. Бұл біркелкілік тәжірибешілер арасында теңдік сезімін туғызады және оларды күрделі әрі түрлі-түсті киім киетін Кандомбле тәжірибешілерінен ерекшелейді. Умбандистер рәсім өтетін орынға кіргенде әдетте аяқ киімдерін шешіп, алтарға тиеді. Рәсімді бастау үшін, зиянды рухтарды қуу үшін хош иіспен (defumacão) тазарту рәсімі қолданылады, көбінесе экзустарды тыныштандырып, қатысуын сұрамайды. Рухтарға, әдетте жемістер, күріш және кокос сүті сияқты тағамдар сыйға тартылуы мүмкін. Сессияны католик дұғасын оқу немесе Кардек еңбектерінен үзінділер оқу арқылы бастауға болады. Көп жағдайда сессия ән айтумен басталады, мұндай рәсімдерде орындалатын әнге ponto, curimba немесе ponto cantado деп аталады. Әдетте португал тілінде орындалатын бұл әндерде "құбылыстық ән формалары, жұптар және төрттіктер abeb ұйқас схемаларымен" жиі кездеседі. Pontos рухтардың күшін және ерліктерін жұртқа жеткізеді, осылайша оларды рәсімге қатысуға шақырып, олардың иелік етуіне мүмкіндік береді. Рәсім кезінде, pontos көбінесе әрбір жеті желінің басшысының құрметіне орындалады. Ақ Умбандист топтарында ән айту қол соғумен сүйемелдейді, ал африкалық ықпалы зор топтар көбінесе барабан да қолданады. Умбандист тәжірибесінде Рим католик элементтері жиі кездеседі. Мысалы, Сан-Паулуда Умбандист топтары өздерінің рәсімдері кезінде «Пәруіз» немесе «Айша Мария» дұғасын оқуға бейім. Көптеген Умбандист топтары сондай-ақ ароматерапия, кристалдық ем, нумерология, таро карталары және чакраларды қайта реттеу сияқты Жаңа дәуір тәжірибесін қабылдады. Этномузыколог Марк Мейстрих Гидал Умбанданың литургия мен рәсімдердегі өзгерістер мен жаңалықтарды Кандомбле және Батуке сияқты афро-бразилиялық діндерге қарағанда әлдеқайда оңай қабылдайтынын айтты.