Кіріспе
Алба Юлия (; Карлсбург немесе Карлсбург, бұрын Вайсенбург; Дьюлафехервар; Апулум (castra)) – Румынияның батыс-орталық бөлігіндегі Алба округінің орталығы болып табылатын қала. Трансильвания тарихи аймағындағы Муреш өзенінің жағасында орналасқан, халқы 63 536 адамды құрайды. Көне заманда бұл жерде римдік Апулум лагері орналасқан. Кейінгі орта ғасырлардан бастап қала Трансильванияның Рим-католик дінбасылығының орталығы болды. 1526 мен 1570 жылдар аралығында ол Шығыс Венгрия Корольдігінің астанасы болды, содан 1570 жылғы Шпейер шарты бойынша Трансильвания Княздығы құрылды және 1711 жылға дейін Трансильвания Княздығының астанасы болды. Бір кезде ол Трансильванияның Шығыс православиелік митрополиясының орталығы болды, Вад дінбасылығына бағынышты болды. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Трансильванияның Румыниямен бірігуі Алба Юлияда жарияланды, ал Румыния королі Фердинанд I және королева Мария 1922 жылы Алба Юлия православие соборында таж кигізілді. Алба Юлия румындар, венгрлер және Трансильвания сакстары үшін тарихи маңызға ие. 1918 жылдың желтоқсанында Алба Юлия Румынияның Ұлы Бірлестігінің астанасы деп ресми түрде жарияланды. Қала төрт ауылды басқарады: Барабанц (Borbánd), Мичешти (Ompolykisfalud), Оарда (Alsóváradja) және Паклиша (Poklos).
Alba Iulia (; Karlsburg or Carlsburg, formerly Weißenburg; Gyulafehérvár; Apulum (castra)) is a city that serves as the seat of Alba County in the west central part of Romania. Located on the river Mureș in the historical region of Transylvania, it has a population of 63,536
During ancient times, the site was the location of the Roman camp Apulum. Since the High Middle Ages, the city has been the seat of Transylvania's Roman Catholic diocese. Between 1526 and 1570 it was the capital of the Eastern Hungarian Kingdom from which the Principality of Transylvania emerged by the Treaty of Speyer in 1570 and it was the capital of the Principality of Transylvania until 1711. At one point it also was a center of the Eastern Orthodox Metropolitan of Transylvania with suffragan to Vad diocese. On 1 December 1918, the Union of Transylvania with Romania was declared in Alba Iulia, and the Romania's King Ferdinand I and Queen Marie were crowned in the Alba Iulia Orthodox Cathedral, in 1922. Alba Iulia is historically important for Romanians, Hungarians, and Transylvanian Saxons. In December 1918, Alba Iulia was officially declared Capital of the Great Union of Romania. The city administers four villages: Bărăbanț (Borbánd), Micești (Ompolykisfalud), Oarda (Alsóváradja), and Pâclișa (Poklos).
Аттар
Римдік кезеңде елді мекен Апулум деп аталды (Птолемей есімдерін атаған дакиялық Apoulon). 9-11 ғасырларда елді мекен славян тілінде Bălgrad ("ақ қамал" немесе "ақ қала") деп аталды. Қаланың ескі румынша атауы – славян тілінен шыққан Бальград. Венгр тіліндегі Гюлафехервар аты – бұл славян тілінен аударма, "Юлийдің ақ қаласы" деген мағынаны білдіреді. Қазіргі заманғы румынша атауы, Alba Iulia, осы атаудың қабылдануы. 16 ғасырдағы неміс тіліндегі атауы Вайсенбург болды. Карл VI (1685–1740) құрметіне. Идиш және еврей тілінде Карлсбург жиі қолданылды. Ладинода Карлосбург қолданылды. Alba атауының алғашқы бөлігі римдік Апулум бекінісінің қираған қалдықтарын білдіреді, ал бұл орта ғасырлардағы ақ қамалдың іздері. Кейінгі орта ғасырларда әртүрлі атаулар қолданылды: 1071 жылы Франк епископы Belleggradienesis, 1134 жылы Albae Civitatis, 1153 жылы Belegrada, 1177 жылы Albensis Ultrasilvanus, 1199 жылы eccl. Micahelis, 1200 жылы Albe Transilvane, 1201 жылы Albe Transsilvane, 1206 жылы castrum Albens, 1213 жылы canonicis Albensibus, 1219 жылы Albensis eccl. Transsylvane, 1231 жылы B. Michaelis arch. Transsilv., 1242 жылы Alba Civitas, 1245 жылы Alba sedes eptus, 1291 жылы Alba Jula, 1572 жылы Feyrvar, 1574 жылы Feyérvár, 1576 жылы Weissenburg, 1579 жылы Belugrad, 1619 жылы Gyula Feyervár, 1690 жылы Gyula Fehérvár және 1715 жылы Karlsburg. Дакия Рим империясының провинциясына айналғаннан кейін, Дакия Апуленсисінің астанасы осы жерде орналастырылды және қала Апулум деп аталды. Апулум – Рим Дакиясының ең ірі қалалық орталығы және XIII Gemina легионының орналасқан жері болды. Апулум – Румыниядағы ең үлкен каструм, оның ауданы 750 x 500 м² құрайды.
Орта ғасырлар
Gesta Hungarorum-да Юла немесе Геула есімді венгр регенті туралы айтылған. Ол Венгрияның Стефан I-нің анасының әкесі және Трансильванияның лорды (регенті) болды. Геула 10 ғасырдың басында өзінің герцогтығының астанасын сол жерде салды. Геула Византия империясында крещениеден өтіп, 950 жылы Альба-Юлияда Трансильванияның алғашқы шіркеуін салды. 2011 жылы шіркеудің қираған қалдықтары табылды. Иоан Аурель Поп және басқа да тарихшылардың айтуынша, бұл жерде Трансильванияның алғашқы епископы Иерофей өмір сүрген. Ол Геула 950 жылы Константинополде крещениеден өткеннен кейін Геуланы Венгрияға қайтарған. XI ғасырға дейінгі қаланың некропольдерін талдау, оларды венгрлерден бөлек халықтар пайдаланғанын көрсетеді. Стефан I католицизмді қабылдағаннан және католиктік Трансильвания епископтығы құрылғаннан кейін, жақындағы археологиялық жаңалықтар алғашқы кафедралық собордың 11 ғасырда немесе одан ертерек салынғанын көрсетеді. Қазіргі католик соборы 12-13 ғасырларда салынған. 1442 жылы Трансильвания воеводасы Ян Хуняди цитадельді Осман түріктеріне қарсы маңызды шайқасқа дайындалу үшін пайдаланды. Оның билігінде собор кеңейтілді және ол қайтыс болғаннан кейін сол жерге жерленді.
Осман және Габсбург кезеңдері
1542 жылы Венгрия Корольдігінің бөлінуінен кейін Альба-Юлия Трансильванияның және батыстағы көршілес аумақтардың (кейін Партиум деп аталатын) астанасы, сондай-ақ Трансильванияның тәуелсіз княздығы болды және 1690 жылға дейін осы мәртебесін сақтап келді. 1551 жылы Вейсенбург шартына қол қойылды. Принц Габор Бетленнің билігі тұсында қала академияның ашылуымен мәдени дамуының шыңына жетті. Бұл қала Осман түрік тілінде Эрдель Белграды немесе Белград-ы Эрдель деп аталған ("Трансильванияның Белграды"), мұнда Эрдель (Эрдэли) атауы Белград пен Арнавут Белградымен ("Албан Белграды" түрік тілінде, Осман империясы тұсында Бераттың бұрынғы атауы) шатасуды болдырмау үшін қосылған. 1599 жылдың 29 қарашасында Валахия воеводасы Михай Храбрый Шелмбер шайқасындағы жеңісінен кейін Альба-Юлияға кірді және Трансильвания воеводасы атанды. 1600 жылы ол Молдавияны бағындырып, Валахия, Молдавия және Трансильвания княздықтарын біріктірді. Оның билігі бір жарым жылға созылды, бірақ 1601 жылы генерал Джорджио Бастаның агенттері оны өлтірді. 1690 жылы Альба-Юлия Габсбург монархиясының құрамына енді. 1716 және 1735 жылдар аралығында Габсбург императоры Карл VI-ның бұйрығымен архитектор Джованни Морандо Висконти жобалаған Альба-Каролина бекінісі салынды. Трансильвания шаруаларының көтерілісінің көшбасшылары 1785 жылдың қаңтарында Альба-Юлияда жазаланды. Қаланың дамуындағы маңызды кезеңдерге 1780 жылы Батианнум кітапханасының құрылуы және 19 ғасырда теміржолдың келуі жатады.
20 және 21 ғасырлар
Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Трансильванияның румын халқының өкілдері, Трансильвания мен Венгрия румындарының Ұлттық ассамблеясы, 1918 жылдың 1 желтоқсанында Алба-Юлияда өткен, со-аталған Ұлы Ұлттық ассамблея кезінде Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуін жариялады. Трансильваниялық саксон өкілдері 1919 жылдың 8 қаңтарында осы жариялауға қосылуға шешім қабылдады. 1922 жылы Фердинанд I Румыния Королі Алба-Юлияда салтанатты түрде таж киді. 2012 жылдың қазан айында король Фердинандтың таж киюіне 90 жыл толуына орай, оның шөбересі, Румыния ханшайымы Маргарита осы оқиғаны еске алу үшін Алба-Юлияға сапар шекті.
Яһуди тарихы
Трансильваниядағы ең алғашқы яһуди қауымы 16 ғасырдың ортасында құрылды. 17 ғасырда сефард қауымы негізделді. 18 ғасырда Венгрия мен Валахиядан, сондай-ақ сефардтардан ашкеназдық яһудилер көптеп келді. 1754 жылдан 1868 жылға дейін қала раввині Трансильванияның бас раввині қызметін атқарды. 1840 жылы синагога салынды, ал 1874 жылы сефардтарға арналған мәжілісхана бой көтерді. 19 ғасырда жергілікті яһудилердің көп бөлігі жүзім шаруашылығымен айналысып, жүзім өсіруге жер сатып алды; 20 ғасырда олар көбінесе қолөнершілер болды. 1930 жылы Альба-Юлиядағы 1558 яһуди қала тұрғындарының шамамен 13 пайызын құрады.
Климат
Альба-Юлия ылғалды континенттік климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfb).
Көрнекті орындар
Алба-Юлияның негізгі тарихи аймағы – Жоғарғы қала аймағы, оны Карл VI, киелі Рим императоры дамытты. Габсбургтар осы қаланың атын Карлсбург деп өзгертті. Жұлдыз тәрізді жеті бастионы бар қамал 1716 және 1735 жылдар аралығында екі швейцариялық бекініс архитекторларымен салынған. Біріншісі – Джованни Моранди Висконти, ол екі итальяндық стильдегі бастионды салды. Екіншісі – Николаус Докса де Деморет, «Австриялық Вобан» деп аталды. 1720 жылдан кейін екі архитектор бұрынғы римдік каструмнан қалыптасқан ортағасырлық қамалды жеті бастионды барокколық қамалға түбегейлі өзгертті, Мэнно ван Кохорнның жаңа голланд жүйесін дамытты, оның ішінде Альба-Юлия қамалы ең жақсы сақталған мысал болып табылады. Қамалдың ішінде Ұлттық құрмет галереясы бар Біріктіру залы, Ұлттық тарих мұражайы, Князьдік сарай (Воеводальдық сарай), православие соборы, Рим-католик соборы, Батианеум кітапханасы, Рим-католик епископының сарайы, Апор сарайы және Альба-Юлия университеті орналасқан. 10 және 11 ғасырларда салынған Рим-католик соборы Трансильваниядағы ортағасырлық роман стилінің ең көрнекті ғимараты болып табылады және ерте Трансильвания ортағасырлық архитектурасының маңызды ескерткіші саналады. Бұл жерде Иоанн Хуняди мен Венгрия королевасы Изабелла Ягиеллоның қабірлері орналасқан. Батианеум кітапханасы барокко стилінде салынған бұрынғы шіркеуде орналасқан. 1780 жылы Трансильвания епископы Игнац Баттяни ғимараттың ішкі бөлігін кітапхана ретінде пайдалануға бейімдеді. Ол қолжазбалар, инкунабулалар және сирек кездесетін кітаптар сериясымен танымал, мысалы, 9 ғасырдағы Лорш Кодекс Ауреусының жартысы, 15 ғасырғы Кодекс Бургунд және 13 ғасырғы Библия Сакра (13 ғасыр). Трансильваниядағы алғашқы астрономиялық обсерватория 1792 жылы осы жерде құрылды. Батианеум кітапханасы орналасқан көшеде орналасқан Апор сарайы ханзада Апорға тиесілі және 17 ғасырдың екінші жартысында салынған. 18 ғасырдың басында бұл ғимарат Австрия армиясының басшысы, принц Штайнвиллдің резиденциясы болды. Сарай 2007 жылы Румыния Мәдениет министрлігінің бақылауымен қайта жаңартылды. Православтық Біріктіру соборы 1921-1923 жылдар аралығында архитектор Д. Г. Штефанескудің жобалары бойынша және инженер Т. Еремияның басшылығымен салынды. Фрескаларды Константин дәстүрлі иконографиялық стильде салған. Біріккен Румынияның алғашқы монархтары, король Фердинанд I және королева Мария 1922 жылғы 15 қазанда соборда таққа отырғызылды. Альба-Юлиядағы Ұлттық Біріктіру мұражайы «Вавилон» ғимаратында орналасқан. Ол 1851 және 1853 жылдар аралығында әскери мақсаттар үшін салынған және 1887 жылы мұражайға айналды. Мұражайда 130 000-нан астам өнер туындылары хронологиялық тәртіппен ұйымдастырылған. Ұлттық тарих мұражайының бір бөлігі болып табылатын Біріктіру залы 1918 жылғы 1 желтоқсанда Трансильваниядан келген 1228 румын делегацияларының митингін өткізгендіктен тарихи маңызын сақтайды, олар провинцияның Румыния Корольдігімен бірігуін анықтады. Ғимарат 1895 жылы әскери казино ретінде пайдаланылды. Князьдік сарай (Palatul Principilor немесе Palatul Voievodal) 1600 жылы румындардың алғашқы саяси бірігуі кезінде Михаил Батырдың резиденциясы болды. Шетелдік жылнамалар оны фрескалармен және мәрмәр баспалдақтармен әшекейленген, кейіннен құлдырап кеткен өте сәнді ғимарат ретінде суреттейді. Принцтер Габор Бетлен мен Георг II Ракоци билігі кезінде екінші сарай қалпына келтірілді, бірақ бұрынғы күйіне жетпеді. 1716 жылдан кейін ғимарат Габсбург император армиясының казармасы ретінде пайдаланылды.
Басқа да елеулі тұрғындар
Иоганн Генрих Альстед (1588–1638), неміс кальвинистік пастор және ғалым. Өмірінің соңғы жылдарын сол жерде өткізіп, қайтыс болды. Давид Фризенхаузен (1756–1828), еврей жазушысы, математик және раввин. Зейнетке шығып, сол жерде дүние салды.
Екіншілік көздер
Макай, Ласло (2001). "Трансильвания ортағасырлық венгр мемлекетінде (896–1526)", Бела Копецци, «Трансильвания тарихы» I том: Бастауынан 1606 жылға дейін, Колумбия университетінің баспасы, Нью-Йорк, 2001.