Мемлекеттік жауларды анықтау және айыптау

Кіріспе

Мемлекеттік жауларды қоғамдық түрде анықтау және ресми айыптау

Проскрипция (proscriptio) қазіргі қолданыста «өлім жазасына немесе жер аударуға үкім шығару туралы жарлық» (Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі) деп түсініледі және саяси контексте мемлекеттік мақұлдаған кісі өлтіру немесе жер аударуға қатысты қолданылуы мүмкін. Бұл термин ежелгі Римде пайда болды, онда мемлекеттік жауларды қоғамдық түрде анықтау және ресми айыптау, сондай-ақ көбінесе мүлікті тәркілеу кірді. Оның қолданылуы едәуір кеңейіп, жағымсыз жағдайға түскен жеке адамдар мен адамдар тобына қатысты үкіметтік және саяси санкциялардың әртүрлі деңгейін сипаттау үшін қолданылады – беймәдени идеологияларды жақтаушыларды жаппай қысымға салудан бастап саяси қарсыластарды немесе жеке жауларды қысымға алуға дейін. Рим Республикасының әртүрлі кезеңдерінде қайталағанмен қатар, ол мыналарды белгілеу үшін стандартты терминге айналды:
1651 жылы Ворчестер шайқасында Оливер Кромвельдің Карл II-ні жеңгеннен кейін роялистерді басу (суретке қараңыз)
18 ғасырдың басында Қытайда батыс дінін шектеу
1745 жылы Шотландияда Якобит көтерілісінен кейін таулы киімге тыйым салу
Француз революциясының террор кезеңінде (1793–1794) жасалған қатыгездіктер
Қырым соғысының басталуымен 19 ғасырдың ортасында Ресейден британдық және француз жұмысшыларын жаппай депортациялау
20 ғасырда Ұлыбританиядағы Лейборист партиясының «коммунизмнің енуін» қара тізімге енгізу арқылы болдырмауға жасаған әрекеттері, сондай-ақ пропагандалық тұлғалар мен ұйымдарға қарсы күрес
1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін және 1948 жылғы араб-израиль соғысының басталуымен Совет Одағында еврей мәдени мекемелері мен қызметіне қойылған кең тыйымдар
1970 жылдары Ирландияда, әсіресе Временная ИРА және ИНЛА террористік ұйымдарының мүшелігі мен оларды қолдауға тыйым салу.

Шығу тегі

Проскрипция (лат. proscriptio, көпше түрі proscriptiones) бастапқыда сатылатын мүлік немесе тауарлар туралы хабарламалар мен жариялауларды білдірген. Сулланың диктаторлық билігі тұсында бұл сөздің мағынасы өзгеріп, жағымсыз түс алды. 82 немесе 81 жылдары Сулла өзінің халықшыл қарсыластары Гай Марий және оның ұлын қолдағандарды мемлекеттен тазартатын проскрипция процесін енгізді. Ол мемлекет жауы деп жарияланғандардың тартып алынған мүліктерін сату туралы хабарлама жариялады (кейбір қазіргі тарихшылар шамамен 520 адам проскрипцияланып, ал ежелгі деректерде 4700 адам деп көрсетілген) және осылайша проскрипцияланғандар, латын тілінде proscripti деп аталатын адамдарды өлім жазасына кесті.

Елге опасыздық

Ежелгі Рим үкіметінің түрлі себептері болуы мүмкін, олардың нәтижесінде түрлі жазалар мен ауырсыну түрлерін қолдануға тырысқан. Жазалаудың ең көп таралған себептерінің бірі – мемлекет сатқындығы, сонымен қатар lex maiestatis деп те аталады. Мемлекет сатқындығы қылмыстары өте кең және көптеген ережелерден тұратын, үкіметке зиян келтіретін құқық бұзушылықтар еді. Бұл тізімге мыналар кіреді, бірақ олармен шектелмейді: жауға кез келген түрде көмектесу, Crimen Laesae Majestatis, мемлекеттік төңкеріс және билікті басып алу, мемлекеттік бейбітшілікке қарсы қылмыс, әділеттілік жүйесіне қарсы қылмыс және абсолютті міндеттерді бұзу. Жалпы алғанда, мемлекетке, императорға, мемлекеттік тыныштыққа нұқсан келтіретін немесе халықтың игілігіне қарсы келетін қылмыстар мемлекет сатқындығы деп есептеліп, тиісінше жазаланды. Бұл ережелердің кейбіреулері түсінікті және бүгінгі қауіпсіздік заңдарымен салыстыруға болады. Ал, абсолютті міндеттерді бұзу сияқты басқалары, жазаға лайық болған жағдайлар мен апаттардың салдары болуы мүмкін еді. Мемлекет сатқындығы үшін қарастырылған жазалар өте қатаң болды және жасалған қылмыстың ауырлығы мен ар-ұятсыздығын көрсетуге бағытталған. Өлім жазасы, босатылған адамның мәртебесін жоғалту, азаматтық құқықтардың және отбасылық құқықтардың жоғалтылуы, сондай-ақ тек отбасылық құқықтардың жоғалтылуы сияқты түрлі жазалар болды. Өлім жазасы ең көп қолданылатын жаза болып табылды және оны "summum supplicium", яғни "ең жоғары жаза" деп атады. Өлім жазасы көбінесе мемлекет сатқындығының ең жеңіл түрлері үшін тағайындалған. Юлий Цезарь мемлекет сатқындығына қатысты заңдарды жасауда маңызды рөл атқарды. Су мен оттан тыйым салу – бұл азаматтық құқықтан айыру, оның нәтижесінде азаматтықтан шығару және мүліктің тәркіленуі жүргізілді. Сотталғандар аралдарға жер аударылды. Император Август осы жер аудару әдісін жиі қолданды, себебі ол қуғынға ұшыраған адамдардың үлкен топтарға бірігуіне жол бергісі келмеді. Мұндай жаза мемлекет сатқындығының ең жеңіл түрлері үшін ғана берілді, ал қалған қылмыстар үшін өлім жазасы қарастырылды. Август сонымен қатар префектті құрды, оның өкілеттіктеріне жер аудару, депортациялау немесе шахталарға жіберу кірді. Префект сондай-ақ шағымдарды қарады.

There were multiple reasons why the ancient Roman government may have desired to proscribe or attribute multiple other forms of pain. One of the most prevalent reasons for punishment are treason crimes, also known as lex maiestatis. Treason crimes consisted of a very broad and large number of regulations, and such crimes had a negative effect on the government. This list includes, but is not limited to: assisting an enemy in any way, Crimen Laesae Majestasis, acts of subversion and usurpation, offense against the peace of the state, offenses against the administration of justice, and violating absolute duties. Overall, crimes in which the state, emperor, the state's tranquility, or offenses against the good of the people would be considered treason, and, therefore, would constitute proscription. Some of these regulations are understandable and comparable to safety laws today. Others, like violating absolute duties, could very easily be accidents or circumstantial crises that would deserve punishment regardless. Punishments for treason were quite harsh and were meant to highlight the seriousness and shamefulness of the treason crimes committed. There were a variety of punishments for capital crimes, including death, loss of a freedman's status, loss of citizenship with a loss of family rights, and a loss of family rights only. Death was a very common punishment and was referred to as summum supplicium, or the "extreme penalty". The death sentence was often the punishment for all but the mildest forms of treason. Julius Caesar was an influential framer of the law on treason. The Interdiction from Water and Fire was a civil excommunication resulting in ultimate exile, which included forfeiture of citizenship and forfeiture of property. Those who were condemned would be deported to an island. Emperor Augustus frequently utilized this method of exile, as he desired to keep banished men from banding together in large groups. Such punishment was given for only the mildest forms of treason, in comparison to the death penalty, which served for most other treason crimes. Augustus also created the prefect, whose powers included the ability to banish, deport, or send to the mines. The prefect also heard appeals.

Сулланың диктатурасы

Бұқаралық жазалаудың алғашқы мысалы б.з.д. 82 жылы Луций Корнелий Сулла "Республиканы қайта құру үшін диктатор" (Dictator rei publicae constituendae) болып тағайындалғанда орын алды. Сулла Сенатқа мемлекет жауы деп есептегендердің тізімін жасауды бұйырды және оны Рим форумында жариялады. Тізімге енген әрбір адам азаматтығынан айырылып, заңмен қорғалу құқығынан шеттетілді; жазаланған адамның өліміне себеп болған ақпарат берген әрбір хабаршыға сыйақы берілді, ал жазаланған адамды өлтірген әркім оның мүлкінің бір бөлігін өзіне алып қоюға құқылы болды (ал қалғаны мемлекетке өтті). Ешкім жазаланған адамдардан мүлік мұраға алмады. Көптеген құрбандардың басы кесіліп, форумда найзаға ілінді. Сулла бұл жазалауды алдыңғы он жылдықтардағы қымбат азаматтық және шетелдік соғыстардан құрғаған Рим қазынасын (Aerarium) қалпына келтіру және өз реформаланған мемлекеті мен конституцияларының жауларын (нақты да, болжамды да) жою үшін пайдаланды; Ордо Экестердің бай саудагерлері (plutocratic knights) ерекше зардап шекті. Бұл процедураны жұртшылықтың көз алдында одан да қорқынышты еткені, көптеген жазаланғандар түнде "Луций Корнелий" деп аталған адамдар тобымен үйлерінен алып кететін және қайтадан көрінбестейтін болды. (Бұлардың бәрі Сулланың азат етілген құлдары еді.) Бұл жағдай, кез келген наразылық көрінісінен кейін түнде үйден алып кетеді деген жалпы қорқынышқа әкеп соқты. Сулланың жазалауы бюрократиялық бақылауда болды, хабар берушілердің және жазаланғандарды өлтіруден пайда тапқандардың есімдері мемлекеттік тізімге енгізілді. Рим заңдары кері күшпен де қылмыстық жаза бере алатындықтан, көптеген хабар берушілер мен пайдақорлар кейіннен сотталды. 82 жылғы жазалауды Сулланың азат етілген басқарушысы Луций Корнелий Хризогон қадағалап отырды және оның ішінде сыбайлас жемқорлық көп болды. Сулла жасаған жазалау тізімдері Римде жаппай үрей тудырды. Осы кезеңде "Италия қалалары орындалу алаңдарына айналды". Азаматтар өздерінің есімдері тізімде болуынан қорқып, дірілдеді. Тізімге енгендер өлім жазасына кесілді. Ажал жазасы қатыгездікпен, бас кесу арқылы орындалды. Көбінесе, бастары қала тұрғындары көруі үшін қойылды. Сотталғандардың денелерін жиі қиып, Тибр өзеніне лақтырып тастады. Бұған қоса, жазаланғандар тіпті қатыгез өлімнен кейін де құқықтарынан айырылды. Қаза тапқандарға жерлеу рәсімі өткізілмеді, ал олардың барлық мүлкі аукционға шығарылды, көбінесе оларды өлтіргендерге сатылды. Тізімдегілерге көмектесуге тырысқандар, тізімде болмаған жағдайда да, жағымсыз салдарға ұшырады. Сотталғандарға көмектескендер өлім жазасына кесілді. Сондай-ақ, жазаланғандардың туыстары да жазаланды. Жазаланған адамның өліміне қайғыруға тыйым салынды. Плутархтың айтуынша, ең үлкен әділетсіздік - олардың балалары мен немерелерінің құқықтарын жою болды. Жазаланғандар мен олардың жақындары ауыр жазаға тартылса, жазалау тізіміндегі кез келген адамды өлтіру арқылы үкіметке көмектескендер марапатталды.

An early instance of mass proscription took place in 82 BC, when Lucius Cornelius Sulla was appointed dictator rei publicae constituendae ("Dictator for the Reconstitution of the Republic"). Sulla proceeded to have the Senate draw up a list of those he considered enemies of the state and published the list in the Roman Forum. Any man whose name appeared on the list was ipso facto stripped of his citizenship and excluded from all protection under law; reward money was given to any informer who gave information leading to the death of a proscribed man, and any person who killed a proscribed man was entitled to keep part of his estate (the remainder went to the state). No person could inherit money or property from proscribed men. Many victims of proscription were decapitated and their heads were displayed on spears in the Forum. Sulla used proscription to restore the depleted Roman Treasury (Aerarium), which had been drained by costly civil and foreign wars in the preceding decade, and to eliminate enemies (both real and potential) of his reformed state and constitutions; the plutocratic knights of the Ordo Equester were particularly hard hit. Giving the procedure a particularly sinister character in the public eye was the fact that many of the proscribed men, escorted from their homes at night by groups of men all named "Lucius Cornelius", never appeared again. (These men were all Sulla's freedmen.) This gave rise to a general fear of being taken from one's home at night as a consequence of any outwardly seditious behaviour. Sulla's proscription was bureaucratically overseen, and the names of informers and those who profited from killing proscribed men were entered into the public record. Because Roman law could criminalise acts ex post facto, many informers and profiteers were later prosecuted. The proscription of 82 BC was overseen by Sulla's freedman steward Lucius Cornelius Chrysogonus, and was rife with corruption. The proscription lists created by Sulla led to mass terror in Rome. During this time, "the cities of Italy became theaters of execution." Citizens were terrified to find their names on the lists. Those whose names were listed were ultimately sentenced to death. The executions were brutal and consisted of beheading. Often, the heads were then put on display for the city to see. The bodies of the condemned were often mutilated and dragged before being thrown into the Tiber River. Additionally, those who were condemned lost rights even after their brutal death. Those killed were denied the right to a funeral, and all of their possessions were auctioned off, often to the ones who killed them. Negative consequences arose for anyone that chose to assist those on the list, despite not being listed on the proscribed lists themselves. Anyone who was found guilty of assisting the condemned was capitally punished. Families were also punished as a result of being related to one of the proscribed. It was forbidden to mourn the death of a proscribed person. According to Plutarch, the greatest injustice of all the consequences was stripping the rights of their children and grandchildren. While those proscribed and their loved ones faced harsh consequences, the people who assisted the government by killing any person on the proscription list were actually rewarded.

Екінші триумвират

43 ж.б.з.б. тыйым салу екінші ірі тыйым салу болды. Ол 43 жылы қарашада Октавиан Цезарь, Марк Антоний және Марк Лепид триумвирлері арасындағы екі ұзақ келісімнен кейін басталды. Олардың мақсаты – Юлий Цезардың өлімінен кек алу, саяси қарсыластарын жою және олардың мүлкін иелену еді. Тыйым салу Юлий Цезардың Брут пен Кассиус сияқты құлқындаушыларына, сондай-ақ азамат соғысына қатысқан басқа адамдарға – байларға, сенаторларға, жолбасшыларға және Секст Помпей мен Цицерон сияқты республикашылдарға бағытталды. Тізімде барлығы 2000 адамның есімі болды, тізімдегі еркін адамның басын әкелгенге 2500 драхма (құлдың басы 1000 драхмаға бағаланды) сыйлық берілді, ал тізімдегі біреудің жасырынған жерін көрсеткенге де сондай сыйлық берілді. Тізімдегі адамдарды құтқаруға тырысқандардың өзі тізімге қосылды. Қайтыс болғандардың мүлігі тәркіленді. Тізімдегілердің кейбіреулері мүлкінен айырылды, бірақ Триумвираттағы туыстары (мысалы, Луций Юлий Цезарь және Лепидтің інісі Паулус) оларды өлімнен сақтады. Көпшілігі өлтірілді, кейбір жағдайларда өте қатыгездікпен. Цицерон, оның кіші інісі Квинт Туллий Цицерон (Юлий Цезардың легаттарының бірі) және Марк Фавоний тыйым салу кезінде қаза тапты. Цицеронның басы мен қолы кесіліп, Ростраға ілінді. Қазіргі римдік тарихшылар тыйым салуға және өлтіруге қай триумвирдің жауапты екені туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. Олардың барлығы тыйым салудың үш топтың да саяси қарсыластарын жою құралы болғанымен келіседі. Марк Веллей Патеркул Октавианның шенеуніктерді тыйым салудан аулақ болуға тырысқанын, ал Лепид пен Антонийді бастамашы болғаны үшін кінәлады. Кассиус Дион Октавианды мүмкіндігінше көп адамды сақтап қалуға тырысқанын қорғады, Антоний мен Лепидтің жасы үлкен болғандықтан және саясатқа ұзақ қатысқандықтан, олармен күресуге көбірек жаулары болды. Аппиан бұл талапты қабылдамады, Октавианның Лепид пен Антониймен бірдей мүдделі екенін және жауларын жоюға мүдделі екенін айтты. Суетоний Октавианның шенеуніктерді тыйым салуға асықпағанын, бірақ басқа триумвирлерге қарағанда жауларын күшпен қуғанын мәлімдеді. Плутарх бұл тыйым салуды Антоний, Лепид және Октавиан арасындағы достар мен туыстардың аяусыз және қатыгез алмасуы деп сипаттады. Мысалы, Октавиан өзінің одақтасы Цицеронның тыйым салуын, Антоний анасының туысы Луций Юлий Цезарьдің тыйым салуын, ал Лепид өзінің інісінің тыйым салуын қабылдады, бірақ осы жеңілдіктердің нәтижесінде тек Цицерон ғана өлтірілді.

The proscription of 43 BC was the second major proscription. It began with an agreement in November 43 between the triumvirs Octavian Caesar, Marcus Antonius, and Marcus Lepidus after two long meetings. Their aim was to avenge Julius Caesar’s assassination, eliminate political enemies, and acquire their properties. The proscription was aimed at Julius Caesar’s conspirators, such as Brutus and Cassius, and other individuals who had taken part in the civil war, including wealthy people, senators, knights, and republicans such as Sextus Pompey and Cicero. There were 2,000 names on the list in total, and a handsome reward of 2,500 drachmae for bringing back the head of a free person on the list (a slave's head was worth 1,000 drachmae); the same rewards were given to anyone who gave information on where someone on the list was hiding. Anyone who tried to save people on the list was added to the list. The material belongings of the dead victims were to be confiscated. Some of the listed were stripped of their property but protected from death by their relatives in the Triumvirate (e. g., Lucius Julius Caesar and Lepidus' brother Paullus). Most were killed, in some cases gruesomely. Cicero, his younger brother Quintus Tullius Cicero (one of Julius Caesar's legates) and Marcus Favonius were all killed in the proscription. Cicero's head and hands were famously cut off and fastened to the Rostra. Contemporary Roman historians provide conflicting reports as to which triumvir was most responsible for the proscriptions and killing. They agree that enacting the proscriptions was a means by all three factions to eliminate political enemies. Marcus Velleius Paterculus asserted that Octavian tried to avoid proscribing officials whereas Lepidus and Antony were to blame for initiating them. Cassius Dio defended Octavian as trying to spare as many as possible, whereas Antony and Lepidus, being older and involved in politics longer, had many more enemies to deal with. This claim was rejected by Appian, who maintained that Octavian shared an equal interest with Lepidus and Antony in eradicating his enemies. Suetonius said that Octavian was reluctant to proscribe officials, but did pursue his enemies with more vigor than the other triumvirs. Plutarch described the proscriptions as a ruthless and cutthroat swapping of friends and family among Antony, Lepidus, and Octavian. For example, Octavian allowed the proscription of his ally Cicero, Antony the proscription of his maternal uncle Lucius Julius Caesar, and Lepidus his brother, although only Cicero would ultimately be killed as a result of these concessions.