Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрдің немесе популяцияның қоршаған ортасындағы өзгерістер оның одан әрі тіршілік етуін қауіпсіздікке түсіретін жағдай.
Change to the environment that destabilizes the continued survival of a population
Экологиялық немесе қоршаған орта дағдарысы түрдің немесе популяцияның қоршаған ортасындағы өзгерістер оның одан әрі тіршілік етуін тұрақсыздағанда пайда болады. Оның маңызды себептеріне мыналар жатады:
An ecological or environmental crisis occurs when changes to the environment of a species or population destabilizes its continued survival. Some of the important causes include:
Абиотикалық экологиялық фактордың нашарлауы (мысалы, температураның көтерілуі, жауын-шашынның азаюы)
Жыртқыштық қысымның күшеюі
Жекелемелер санының артуы (яғни, тым толу)
Degradation of an abiotic ecological factor (for example, increase of temperature, less significant rainfalls)
Increased pressures from predation
Rise in the number of individuals (i. e. overpopulation)
Эволюциялық теориядағы үзілісті тепе-теңдік теориясы, жылдам эволюцияның ықтимал қозғаушы күші ретінде сирек кездесетін экологиялық дағдарыстарды қарастырады. Соңғы геологиялық кезеңде адамның табиғи ортаға тигізген әсерінің нәтижесінде, экологиялық дағдарыс термині көбінесе адам өркениеттерінің салдарынан туындаған қоршаған орта мәселелеріне қолданылады, мысалы: климаттық дағдарыс, биоәртүрліліктің жоғалуы және пластик ластануы, бұл мәселелер 21-ші ғасырдың басында маңызды жаһандық проблемалар ретінде пайда болды.
The evolutionary theory of punctuated equilibrium sees infrequent ecological crises as a potential driver of rapid evolution. Because of the impact of humans on the natural environment in the recent geological period, the term ecological crisis is often applied to environmental issues caused by human civilizations such as: the climate crisis, biodiversity loss and plastic pollution which have emerged as major global challenges during the first few decades of the 21st century.
Абиотикалық факторлар тудырған дағдарыстар
Климаттың өзгеруі экожүйелерге елеулі әсер ете бастады. Жер бетіндегі температураның көтерілуі салдарынан қар жауын азайды және теңіз деңгейі көтерілуде. Экожүйелер температураның артуына бейімделу үшін өзгереді немесе эволюциялайды. Осының салдарынан көптеген түрлер өздерінің мекендерінен қуылды. Мұзды аюлар қорғауға алынуда. Олар естіктерді аулау үшін мұзға мұқтаж, себебі естіктер – олардың негізгі азығы. Бірақ мұздықтар еруде, олардың аң аулау кезеңдерін жыл сайын қысқартуда. Нәтижесінде, мұзды аюлар қысқа дайындалу үшін жеткілікті май жинамайды, сондықтан олардың көбею деңгейі төмендеуде. Тұщы су және батпақты жерлер экожүйелері температураның артуының күшті әсерлерімен күресуде. Климаттың өзгеруі лосось пен форельге, сондай-ақ басқа да су жануарларына зиян келтіруі мүмкін. Температураның жоғарылауы лосось пен форельдің қалыпты тіршілік ету үлгісін бұзады. Суы салқын балықтар ақырында өздерінің табиғи географиялық ареалдарынан шығып, салқын су іздеп биік тауға көшіп орналасады. Көптеген түрлер жаңа жағдайларға бейімделіп, таралу аймағын полюстерге қарай жылжыта білсе, басқалары осы мүмкіндікке ие емес. Мұзды аюлар мен кейбір су жануарлары үшін көшу мүмкін емес.
Climate change is starting to have major impacts on ecosystems. With global temperature rising, there is a decrease in snow fall, and sea levels are rising. Ecosystems will change or evolve to cope with the increase in temperature. Consequently, many species are being driven out of their habitats. Polar bears are being threatened. They need ice for hunting seals, their primary prey. However, the ice caps are melting, making their hunting periods shorter each year. As a result, the polar bears are not developing enough fat for the winter; therefore, they are not able to reproduce at a healthy rate. Fresh water and wetland ecosystems are dealing with extreme effects of the increase of temperature. The climate change could be devastating to salmon and trout and to other aquatic life. The increase in temperature will disrupt the current life patterns of the salmon and trout. The cold water fish will eventually leave their natural geographical range to live in cooler waters by migrating to higher elevations. While many species have been able to adapt to the new conditions by moving their range further towards the poles, other species are not as fortunate. The option to move is not available for polar bears and for some aquatic life.
Жануарлардың көптігі
Жабайы табиғатта жануарлардың санының артуы мәселесі жыртқыштар арқылы шешіледі. Жыртқыштар өздерінің жемірілерінде әлсіздік белгілерін іздеуге бейім, сондықтан әдетте ең алдымен қарт немесе ауру жануарларды жейді. Бұл, тірі қалғандардың арасында күшті ген қорын сақтау және популяцияны реттеудің қосымша нәтижесін береді. Жыртқыштардың болмауы жағдайында, жануарлар түрлерінің саны олардың қоршаған ортада таба алатын ресурстармен шектеледі, бірақ бұл міндетті түрде популяцияның артуын тоқтатпайды. Шындығында, мол ресурстар популяцияның тез өсуіне алып келуі мүмкін, нәтижесінде қоршаған орта көтере алмайтын жануарлар санына жетеді. Мұндай жағдайда, аштық, су тапшылығы және кейде сирек ресурстар үшін күшті бәсекелестік популяцияның күрт азаюына, ал қысқа мерзім ішінде – популяцияның күрт төмендеуіне әкелуі мүмкін. Леммингтер, сондай-ақ кеміргіштердің басқа да аз танымал түрлері, осындай жылдам өсім және одан кейінгі азаю циклдарымен белгілі. Идеалды жағдайда, жануарлар популяциясы өскенде, сол жануармен қоректенетін жыртқыштардың саны да артады. Туа біткен кемшіліктері немесе әлсіз гендері бар жануарлар (мысалы, төлдің әлсізі) күшті, дені сау жануарлармен азық үшін бәсекелесе алмай, өледі. Шын мәнінде, жергілікті емес жануарлар жергілікті жануарларға қарағанда артықшылықтарға ие болуы мүмкін, мысалы, жергілікті жыртқыштар үшін қолайсыз болуы мүмкін. Егер мұндай жануар бақыланбаса, ол тез көбейіп, ақырында өзінің ортасын жоя алады. Жануарлардың санының артуына шетелдік түрлердің енгізілуі себеп болған мысалдар көптеп табылады. Мысалы, Аргентинаның Патагониясында, жергілікті өзендерге және орманға форель және бұғы сияқты еуропалық түрлер енгізілді, олар тез арада жабайы апатқа айналып, жергілікті балық және емізушілер түрлерімен бәсекелесіп, кейде оларды ығыстырды. Австралияда, еуропалық иммигранттар қояндарды (қасақана емес) әкелгенде, олар бақылаусыз көбейіп, басқа жергілікті жануарларға қажетті өсімдіктерді жеп қойды. Фермерлер қояндардың санын азайту және олардың егістерге келтіретін зиянын болдырмау үшін қоян аулады. Олар сондай-ақ қояндар мен егеуқұйрықтардан қорғану үшін мысықтарды әкелді. Бұл мысықтар жергілікті жануарлардың жыртқышына айналғандықтан, қосымша мәселе тудырды.
In the wilderness, the problem of animal overpopulation is solved by predators. Predators tend to look for signs of weakness in their prey, and therefore usually first eat the old or sick animals. This has the side effects of ensuring a strong stock among the survivors and controlling the population. In the absence of predators, animal species are bound by the resources they can find in their environment, but this does not necessarily control overpopulation. In fact, an abundant supply of resources can produce a population boom that ends up with more individuals than the environment can support. In this case, starvation, thirst, and sometimes violent competition for scarce resources may effect a sharp reduction in population, and in a very short lapse, a population crash. Lemmings, as well as other less popular species of rodents, are known to have such cycles of rapid population growth and subsequent decrease. In an ideal setting, when animal populations grow, so do the number of predators that feed on that particular animal. Animals that have birth defects or weak genes (such as the runt of the litter) also die off, unable to compete over food with stronger, healthier animals. In reality, an animal that is not native to an environment may have advantages over the native ones, such being unsuitable for the local predators. If left uncontrolled, such an animal can quickly overpopulate and ultimately destroy its environment. Examples of animal overpopulation caused by introduction of a foreign species abound. In the Argentine Patagonia, for example, European species such as the trout and the deer were introduced into the local streams and forests, respectively, and quickly became a plague, competing with and sometimes driving away the local species of fish and ruminants. In Australia, when rabbits were introduced (unwillingly) by European immigrants, they bred out of control and ate the plants that other native animals needed to survive. Farmers hunted the rabbits to reduce their population and prevent the damage the rabbits did to the crops. They also brought cats to guard against rabbits and rats. These cats created another problem, since they became predators of local species.