Кіріспе

Австро-Венгрия империясының австриялық бөлігі – Цислейтения, ресми түрде Императорлық кеңесте ұсынылған Корольдіктер мен Жерлер (Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder) – 1867 жылғы келісіммен құрылған қос монархияның солтүстік және батыс бөлігі, Транслейтениядан (яғни, Санкт-Стефан тажының венгриялық жерлері, Леита өзенінен ["ар жағында"] орналасқан) ерекшеленеді. Бұл аймаққа берілген бұл атау кең таралған, бірақ ресми емес еді. Цислейтенияның астанасы – Австрия императорының резиденциясы Вена қаласы. 1910 жылы осы аумақта 28 571 900 адам тұрды. Ол батыста Воралбергтен басталып, шығыста Галиция және Лодомерия Корольдігіне, Буковина Герцогтігіне (қазіргі Украина мен Румынияның бөлігі), солтүстікте Богемия Корольдігінен оңтүстікте Далмация Корольдігіне (қазіргі Хорватияның бөлігі) дейін созылды. Оған қазіргі Австрия мемлекеттері (Бургенландтан басқа), сондай-ақ Чехия мен Словенияның көп бөлігі (Прекмурьеден басқа), Польшаның оңтүстігі, Италияның бір бөлігі (Триест, Гориция, Тарвизио, Трентино және Оңтүстік Тироль), Хорватия (Истрия, Далмация), Черногория (Котор шығанағы), Румыния (Оңтүстік Буковина) және Украина (Солтүстік Буковина және Галиция) кірді.

Мерзім

Латынша атауы Цислейтения Венаның оңтүстік-шығысындағы (Будапештке қарайтын) Дунай өзенінің саласы – Лейта өзенінен алынған, ол Аустрия архигерцогтығы мен Венгрия Корольдігі арасындағы тарихи шекараны құрады. Оның аумағының көп бөлігі Лейтаның батысында (немесе, веналықтар тұрғысынан алғанда, "осы" жағында) орналасқан. 1867 жылғы Австро-Венгрия келісімінің конституциялық өзгерістерінен кейін, Цислейтения тәждік жерлері (Кронландер) Австрия империясын құрауын жалғастырды, бірақ соңғы термин 1867 жылға дейінгі кезеңмен шатасуды болдырмау үшін сирек қолданылды, ол кезде Венгрия Корольдігі сол империяның құрамдас бөлігі болған. Бұл заңның ресми атауы Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder ("Императорлық кеңесте өкілдік етілген корольдіктер мен жерлер") болды. Бұл тіркесті саясаткерлер мен бюрократтар қолданған, бірақ 1915 жылға дейін оның ресми мәртебесі болған жоқ; баспасөз және халық оны сирек қолданды, содан кейін оған теріс мағына берілді. Жалпы, бұл жерлер Австрия деп аталды, бірақ "Австрия жерлері" (Österreichische Länder) термині бастапқыда Богемия тәжінің жерлеріне (яғни, Богемияның өзіне, Моравия маркграфтығы мен Силезия герцогтығына) немесе 18 ғасырда Польшаның бөлінісінен (Галиция) немесе бұрынғы Венециялық Далмациядан қосылған аумақтарға қолданылмады. 1867 жылдан бастап Венгрия Корольдігі, Хорватия Корольдігі, Славония Корольдігі және Трансильвания княздығы енді "Австрияның" тәждік жерлеріне жатпады. Керісінше, олар "Қасиетті Венгр тәжінің жерлері" (Szent István Koronájának Országai немесе A Magyar Szent Korona Országai, Länder der Heiligen Ungarischen Stephanskrone) деп аталатын және көбінесе Транслейтения немесе Венгрия деп танылатын тәуелсіз мемлекет құрды. 1878 жылы оккупацияланған Босния мен Герцеговина кондоминиумы жеке бөлікті құрады. Екіталай монархияның "Австриялық" және "Венгриялық" жерлерінде солтүстікте (чехтер, словактар, поляктар және русиндер) және оңтүстікте (словендер, хорваттар және сербтер) көптеген славян халқы қоныстанды.

Корольдік жерлер

Цислейтния 15 тәждік жерден тұратын, олардың өкілдері Венадағы Цислейтния парламенті – Императорлық кеңесте (Reichsrat) отырды. Австрияның Архгерцогтығына (Erzherzogtum Österreich) ортақталған тәждік жерлер қазіргі мағынадағы мемлекеттер емес, провинциялар болатын. Дегенмен, олардың бірегей тарихи саяси және құқықтық ерекшеліктері болды, сондықтан олар қарапайым әкімшілік аудандардан гөрі артық еді. Олар «тарихи саяси бірліктер» ретінде қарастырылды. Әрбір тәждік жерде аймақтық және көбінесе маңыздылығы шектеулі мәселелер бойынша заңдар (Landesgesetze) қабылдайтын өңірлік жиналыс – Ландтаг болды. 1848 жылға дейін Ландтагтар дәстүрлі кеңестер (патшалықтың өкілдерінің жиналыстары) болатын. Олар 1848 жылғы төңкерістен кейін таратылып, 1860 жылдан кейін қайта құрылды. Кейбір мүшелер лауазымын экс-официо негізінде (мысалы, епископтар) атқарды, ал қалғандары сайланды. Әуежайда жалпыға бірдей және тең сайлау құқығы болмады, бірақ жеңілдіктер мен шектеулі сайлау құқығының араласуы болды. Ландтагтың атқару комитеті Ландсаушусс деп аталды және оны Ландшауптман басқарды, ол сонымен қатар Ландтагтың президенті де болды. 1868 жылдан бастап император Франц Иосифтің өзі (король, эрцгерцог, гросс-герцог, герцог немесе граф ретінде) және оның Министр-президенті басқаратын Императорлық-корольдік (к. к.) үкіметі тәждік жерлердің астаналарында өкілдік етті. Воралбергтен басқа, Тирольмен бірге, Истрия мен Гориция Градиска, Триестпен бірге «Австрия-Иллириялық жағалау» деген ортақ атаумен, штадтхолдер (Statthalder) – кейбір тәждік жерлерде Landespräsident деп аталатын, бас атқарушы ретінде әрекет етті.

Саясат

"Желтоқсан Конституциясына" сәйкес, императордың 1861 жылғы ақпандағы жарлығының жаңа редакциясы бойынша, Австрия үкіметі Цислейтания жерлеріне қатысты барлық мәселелерге жауапты болды, тек Австро-Венгрия армиясы, Австро-Венгрия флоты және Сыртқы істер министрлігінен басқа. Осы мәселелер Австрия-Венгрияның императорлық және корольдік министрлер кеңесінің ортақ істеріне қатысты құзыретінде қалды. 1861 жылы құрылған екіпалаталы заң шығарушы орган – Рейхсрат, Цислейтанияның парламентіне айналды. Бастапқыда Ландтагтардың делегаттарынан тұратын, 1873 жылы депутаттар палатасының (Abgeordnetenhaus) тікелей сайлауы енгізілді, онда жер иеленушілер мен буржуазия үшін төрт санатты сайлау құқығы болды. Еркектерге тең, тікелей, құпия және жалпы сайлау құқығы 1907 жылғы сайлау реформасына дейін енгізілмеді. Бұл төменгі палатада (1873 жылы 353 мүше, 1907 жылы 516 мүше) бастапқыда неміс тілінде сөйлейтін депутаттар басым болды, бірақ сайлау құқығын кеңейту арқылы славяндар көпшілікке ие болды. Неміс және славян депутаттары арасындағы этникалық-ұлттық күрес, әсіресе чех ұлттық қайта жаралуы аясында өршіді. Қозғалыстың көшбасшылары, мысалы Франтишек Палацкий, монархия шегінде славян халқының эмансипациясын (австрославизм) жақтады, ал жас чех партиясының саясаткерлері Рейхсраттың "чех жерлеріне" қатысты шешімдер қабылдау құқығын жоққа шығарды және парламенттік процедураларды кешіктіру және қатыспау арқылы оның жұмысын қиындатуға тырысты. Оларға Георг фон Шёнерер басқарған радикалды неміс ұлтшылдары қарсы шықты, монархияны таратуды және "неміс-аустриялық" жерлерді Германиямен біріктіруді талап етті. 1893 жылдан кейін ешбір императорлық үкімет парламенттік көпшіліктің қолдауына ие бола алмады. Дегенмен, поляк парламентарийлері мен граф Казимир Феликс Бадени сияқты саясаткерлер галициялық поляктарды осы "дамушы ел" үшін арнайы ережелермен тартуда біршама табысқа жетті, сондықтан Polenklub көбінесе конструктивті рөл атқарды. Саясатта әр түрлі ұлттар арасындағы шиеленістердің салдарынан жиі паралич жағдайы туды. Рейхсраттағы чехтардың кедергісі парламенттің жұмыс істеуіне кедергі келтіргенде, император өз үкіметі ұсынған императорлық жарлықтар (Kaiserliche Verordnungen) арқылы автократиялық билік жүргізді. 1914 жылғы наурызда Рейхсрат президенті граф Карл фон Штюркхтың өтініші бойынша жұмысы тоқтатылды, шілде дағдарысы кезінде отырыс өткізілмеді және 1916 жылы император Карл таққа отырғаннан кейін 1917 жылғы мамырға дейін қайтадан шақырылмады. Австрия-Венгрияның толық одағына қатысты мәселелерде (сыртқы істер, қорғаныс және оларды қаржыландыру) Рейхсрат 60 мүшеден тұратын делегацияларды тағайындады, олар осы мәселелерді венгр делегацияларымен (сондай-сондай мүше санымен) бірге талқылады және жауапты ортақ министрліктің ұсынымы бойынша бірдей шешімге келді. Цислейтанияда 60 делегаттың 40-ы депутаттар палатасының (Abgeordnetenhaus) сайланған мүшелерінен, ал 20-сы жоғарғы палатаның (Herrenhaus) мүшелерінен құралды. Делегациялар бірдей уақытта Венада немесе Будапештте жиналды, бірақ кеңістік бөлінді. Егер үш реттен кейін де бірдей шешімге қол жеткізілмесе, заң екі делегацияның ортақ отырысын шақыруға және дауыстарды толық санауға рұқсат берді, бірақ венгрлер, екі монархияның өзіндік бөлігіне императорлық "қамқорлықты" болдырмаған, сондай-ақ ортақ министрлер бұл жағдайға жол бермеуге тырысты. Австрия-Венгрия жалпы құрылым ретінде жеке сот юрисдикциясы мен заң шығару өкілеттігіне ие болмады, себебі ортақ парламент болған жоқ. Ортақ дипломатиялық және әскери мәселелерді императорлық кеңес пен венгр парламентінің делегациялары басқарды. Келісімге сәйкес, екі парламенттің делегаттарының мүшелері талқылауға құқығы жоқ, олар отырыстар барысында жаңа көзқарастар мен өз идеяларын ұсынуға құқығы жоқ, олар өз парламенттерінің кеңейтілген қолдары ғана болды. Барлық шешімдер Венадағы императорлық кеңес пен Будапешттегі венгр парламентімен бекітілуі керек еді. Австрия мен Венгрия парламенттерінің ратификациялауысыз делегаттардың шешімдері Австрияда немесе Венгрия Корольдігінде жарамсыз болды.

Халық саны

Цислейтниядағы ең ірі топ – австриялық немістер (оның ішінде идиш тілінде сөйлейтін еврейлер) болды, олар халықтың шамамен үштен бірін құрады. Неміс тілінде сөйлейтіндер мен чехтер халықтың көп бөлігін құрады. Цислейтния халқының шамамен 60% этникалық славян болды. + Цислейтния халқының этникалық құрамы (1910) Этнос Жалпы халық санына қатысы Немістер 33% Чехтер 22% Поляктар 15% Русьтәріктер (украиндер) 12% Словендер 5% Итальяндықтар 3% Хорваттар 3% Басқалары 7% Көздері: Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften Österreichs nach den Ergebnissen der Volkszählung vom 31. желтоқсан 1910 (K. K. Statistische Zentralkommission, Вена, 1915 ж. басылған) (1910 жылғы халық санауының нәтижелерін беруші соңғы австриялық анықтамалығы, саяси қауымдастықтар тізілімі).