Кіріспе
Емельян Иванович Пугачёв (1742–1775) – Яик казактарының атаманы, Екатерина Ұлының билігі тұсында Ресей империясында болған ірі халық көтерілісінің басшысы. Дон казактарының жер иеленушісінің ұлы, Пугачев Жеті жылдық соғыс және 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысында Ресей императорлық армиясында қызмет етті. 1770 жылы ол Ресей әскерінен дезертирлік жасап, бірнеше жыл қашқын өмір сүрді, осыдан оның шаруалар, казактар және Ескі сенімділер арасында наразылық күшейген кезеңде беделі арта түсті. 1773 жылы ол Екатеринаға қарсы ашық көтеріліс бастады. Өзін Екатеринаның қайтыс болған күйеуі, император Петр III деп жариялап, Пугачев жеке меншікті жоюды уағдалап, үлкен армия жинады. Оның әскері Волга мен Орал арасындағы көптеген аймақтарды жылдам басып алды, ал 1774 жылы Қазанды жаулап алып, қаланы толығымен өрттеді. 1774 жылдың тамызында генерал Иоганн фон Михельсохнен Царицын түбінде көтерілісшілерге ауыр жеңіліс сыйлады. Пугачевті көп ұзамай оның өзінің казактары қолға түсіріп, билік органдарына тапсырды. Одан кейін ол Мәскеуге жіберілді және 1775 жылдың қаңтарында өлім жазасына кесілді. Александр Пушкин осы көтеріліс туралы маңызды тарихи еңбек жазды – «Пугачев тарихы», сондай-ақ оның романы «Капитанның қызы» (1836) көтеріліс оқиғаларын баяндайды.
Yemelyan Ivanovich Pugachev (also spelled Pugachyov; Емельян Иванович Пугачёв; c. 174221 January 1775 [O. S. 10 January 1775]) was an ataman of the Yaik Cossacks and the leader of the Pugachev's Rebellion, a major popular uprising in the Russian Empire during the reign of Catherine the Great. The son of a Don Cossack landowner, Pugachev served in the Imperial Russian Army during the Seven Years' War and the Russo Turkish War of 1768–1774. In 1770 he deserted the Russian military and spent years as a fugitive, gaining popularity among the peasants, Cossacks and Old Believers against a backdrop of intensified unrest. In 1773, he initiated open revolt against Catherine. Claiming to be Catherine's late husband Tsar Peter III, Pugachev proclaimed an end to serfdom and amassed a large army. His forces quickly overran much of the region between the Volga and the Urals, and in 1774 they captured Kazan and burned the city to the ground. In August 1774, General Johann von Michelsohnen inflicted a crushing defeat on the rebels at Tsaritsyn. Pugachev was captured soon after by his own Cossacks and turned over to the authorities. He was then sent to Moscow and executed in January 1775. Alexander Pushkin wrote a notable history of the rebellion, The History of Pugachev, and recounted the events of the uprising in his novel The Captain's Daughter (1836).
Ерте өмір
Пугачев – шағын жер иесі болған дон казагының ұлы, төрт баланың ең кішісі. Қазіргі Волгоград облысындағы Зимовейская станицасында туған ол 17 жасында әскери қызметке жазылды. Бір жыл өткен соң Софья Недюжева атты казақ қызына үйленді, одан бес бала дүниеге келді, олардың екеуі нәресте шағында қайтыс болды. Ол үйленгеннен кейін көп ұзамай граф Захар Чернышовтың басшылығымен Пруссиядағы Ресейдің екінші армиясына Жеті жылдық соғыс кезінде қосылды. 1762 жылы үйіне оралып, келесі жеті жылды туған ауылы мен түрлі қызмет арасында бөліп өткізді. Осы кезеңде ол әскери шеберлігімен танылып, рота командиріне жуық хорунжий казак шеніне жетті. Сондай-ақ осы кезеңде, 1770 жылы орыс-түрік соғысы барысында Бендер қамалында алғаш рет өзін ұстау өнерін көрсетті, әріптестеріне қылышын "өнегесі" Петр I бергенін мақтанды.
Қашушы ретінде өмір сүру
1770 жылы Пугачев ауыр сырқаттан айығу үшін үйіне қайтуға рұқсат сұрады, кейіннен толық босатуды өтінді. Әскери қолбасшылардың өтініштеріне қарамастан, Пугачев әскери госпитальде емделуден немесе майданға оралудан бас тартты. Қайын інісі Саймон Павловтың көндіруімен, ол Терек өзені бойындағы тәуелсіз казақ қауымына қарай шығысқа қашып бара жатқан наразы казактардың тобына қосылды. Олар қауіпсіз түрде Дон өзенін кезіп өткеннен кейін, ол Zimoveyskaya-ға үйіне оралды. Бірақ, қашып бара жатқан казактар ұзақ өтпей билік тарапынан ұсталды, ал Павлов Пугачевті дезертирлікке айыптады, осының салдарынан ол тұтқындалды. Ол 48 сағаттай ұсталғаннан кейін қашып құтылып, қашқын өмірге көшті. Терек өзені бойындағы казақ қауымына қашып, ол 1772 жылдың қаңтар айының басында жетті. Сол аймақта алты апта болғаннан кейін, ол наразылық топтарының біріне қосылып, олардың ресми өкілі болып сайланды. Санкт-Петербургке ресми шағымдану жолында, Моздокта оның қашқын екендігі анықталды және ол қайтадан тұтқындалды. 13 ақпанда ол қашып, үйіне оралды, бірақ тағы да тұтқындалды. Тергеу үшін Черкасскке жіберілген ол Лукян Иванович Худиаковпен кездесті, оны алдап босатып алды, содан кейін көптеген раскольниктердің көмегімен Польша шекарасындағы Веткаға қашты. 1772 жылдың күзінде ол Ресейге оралды, өзін Ескі Нанымды (старовер) адам ретінде көрсетіп, туған жеріне оралуға ниеттенгенін айтты. Ол Малыковка ауданына (қазіргі Вольск) қоныстануға виза алды, және осы жерде Яик казактарының көтерілісі туралы алғашқы хабарды естіген болуы мүмкін.
1773 1774 жылғы көтеріліс
Пугачевтің Петр III императорының кейіпкері болу идеясы оған Яик казактарына жетпей тұрып-ақ пайда болды. Бұл таңқаларлық емес, өйткені жақында ғана Федот Богмолов секілді шаруаның кейіпкеріне ұқсатып жазылған есімдердің болуы және Ресейде кейіпкерлік тарихтың бар екендігі себепті. Пугачев бай саудагер болып көрініп, Яицке келген казактардың пікірін сынап, Түркияға жаппай көшіп кетуді ұсынды. Көпшілігі оның жоспарымен келіскенде, ол бүлік шығаруға қажетті уақыт келді деп шешті. Бірақ көп ұзамай қайтадан тұтқындалып, бұл жолы бес ай бойы Қазанда ұсталды. Дегенмен, ол тағы да қашып, Яицке оралып, көтерілісін бастады. Ол казактарға бірнеше артықшылықтарды қайтаруға және Ескі нанымды қалпына келтіруге уәде беріп, өзін Петр III ретінде тануына қажетті қолдауға қол жеткізді. Пугачевтің 1762 жылы әйелі, болашақ император Екатерина II-нің жақтастарымен құлатылып, өлтірілген Петр III патшаға өте ұқсас болғаны туралы әңгіме кейінгі аңызбен байланысты. Пугачев өзінің және жақтастарының Екатеринаның қудалауынан қашып құтылғандары туралы айтты. Пропаганда, жауынгерлік жинау және реформаларға уәде беру арқылы әскер жинаған Пугачев және оның генералдары Волга өзені мен Урал арасындағы кең аумақты басып алды. Пугачевтің көтерілісіндегі ең үлкен жеңісі – Қазанды алуы болды. Көптеген казактар мен шаруаларды жинағаннан басқа, Пугачев артиллерия мен қару-жараққа ие болып, өзінің әскерін Ресей армиясының күте алмағандай жақсы жабдықтады. Жауап ретінде генерал Петр Панин үлкен әскермен көтерілісшілерге қарсы аттанды. Бірақ көлік қиындықтары, тәртіпсіздік және оның жалақысы төленбеген сарбаздарының наразылығы бірнеше ай бойы оның барлық күш-жігерін тоқтатты. Ал Пугачевтің көптеген және кездесетін топтары дерлік әр шайқаста жеңіске жетті. 1774 жылдың тамызында ғана генерал Михельсон Царицын маңында көтерілісшілерге ауыр жеңіліс сынып, он мың адам қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Паниннің Пензаны басып алғаннан кейінгі қатыгез жазалары олардың жеңілісін толықтырды. "Пугачев университетінің" термині жиі Ресей нигилистік қозғалысының өкілдерін сипаттау үшін қолданылды. Пугачев туған ауыл (станица), бастапқы атауы "Зимовейская" болған, жеңіліске ұшырағаннан кейін Потемкинская деп өзгертілді. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін оның құрметіне Пугачевская деп қайта аталды. Қазақтың Орал қаласындағы орталық алаң Пугачев алаңы деп аталады. Емельян Пугачевтің Орал қаласындағы үй-музейі 1991 жылы құрылды. Борис Акунин сияқты авторлар Пугачевщинаны орыс мәдениетіндегі бүлікшіл наразылыққа бейімділік ретінде сипаттаған. Көтеріліс туралы ойдан шығарылған әңгіме Александр Пушкинның 1836 жылғы "Капитанның қызы" повесінде берілген. Бұл 1958 жылғы "Темпе" фильмінің негізі болды, онда Пугачев рөлін Ван Хефлин ойнады. 1928 жылғы үнсіз фильм "Булат батыр" (режиссер Юрий Тарих) Пугачев көтерілісіне арналған. Hulu телеарнасының "Ұлы" сериалында Пугачев (Николас Хоулт ойнады) Петр III-нің (оған Хоулт та ойнады) әлдемесі ретінде бейнеленген, ол жиі сарайдан заттар ұрлайды. Екінші маусымның соңында Кэтрин оны өлтіргендей етіп пышақтап, бірақ ол тірі екені анықталады, бұл үшінші маусымда оның бүлігіне жол ашады.