Кіріспе

Британдық армия офицері (1806–1857)

Бригад генерал-майоры сэр Генри Монтгомери Лоуренс (28 маусым 1806 – 4 шілде 1857) – британдық әскери офицер, картограф, әкімші және мемлекет қайраткері. Ол ең көп танымалдығы Пунджабтағы әкімшілер тобын басқарғанымен, олар Генри Лоуренстің «Жас жігіттері» деп лақапталған, Лоуренс әскери оқу орындарын құрғандығымен және 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Лакхнау қамалында қаза болғандығымен.

Өмірбаян

Лоуренс 1806 жылғы маусымда Цейлонның Матара қаласында Ольстер шотландтық отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы екеуі де Ирландияның солтүстік провинциясы – Ольстерден шыққан. Оның анасы Летиция – пастор Джордж Нокстың Донегал графтығынан болған қызы, ал әкесі, подполковник Александр Уильям Лоуренс, Лондондерри графтығының Колерайн қаласынан шыққан диірмен иесінің ұлы болып дүниеге келді. Ол Британ армиясына қатысып, 1799 жылғы Серингапатнам қамалдарының қоршауында көзге түсті. Лоуренстердің жеті ұлы болды, біріншісі нәресте кезінде, ал бесіншісі он сегіз жасында қайтыс болды. Қалған бесеуі Үндістанда атаққа ие болды, олардың ішінде сэр Джордж Лоуренс және лорд Лоуренс ерекше даңққа бөленді. 1812 жылы Лоуренс ағалары Александр мен Джорджпен бірге Ольстердің Дерри қаласындағы Фойл колледжіне жіберілді, онда олардың ағасы пастор Джеймс Нокс директор болып жұмыс істеді. 1818 жылы ол ата-анасына қосылып, олар қоныстанған Бристольде білімін аяқтады. 1820 жылдың тамыз айында ол ағаларының ізімен Суррейдегі Аддискомбедегі Шығыс Үндістан компаниясының әскери семинариясына түсті. Семинарияда оқу кезінде оны курсант Роберт Гатри Макгрегор судан құтқарды. Тағы бір жағдайда ол кедей әйелге аянып, отбасынан ескі киімдер сұрап алып, оларды Лондон көшелерімен әкеп берді. Сол әйел оның өсиетімен отыз бес жылдан кейін еске алынды. Аддискомбтегі оның курстастарының арасында сэр Фредерик Эбботт та болды.

Ерте мансап

1822 жылы Аддискомбтен бітіргеннен кейін Бенгалия артиллериясының екінші лейтенанты болып тағайындалды және келесі жылы Үндістанға келді. Ол Калькуттаның Dum Dum қалашығында орналасқан, сол кезде Генри Хавлок та осында дислокацияланған. Көп ұзамай ол Бірінші ағылшын-бірман соғысына қатысты. 18 жасында Лоуренс генерал Джозеф Моррисон басқарған Читтагонг колоннасының бір бөлігі болған, Арканның орманды төбелерімен өтетін батареяға қолбасшылық етті. Ол екі жыл бойы Бирмада қызмет етті, экспедиция қызбадан құрып, Лоуренс өлімге жуық ауруға шалдықты. Ол Дум-Думға қайтып оралды, содан кейін Пенангқа, одан әрі Кантонға емделуге жіберілді. Алайда, климаттың өзгеруі оның денсаулығына жақсарту әкелмеді, сондықтан ол Англияға қайта оралды. Лоуренс 1829 жылдың 2 қыркүйегінде ағасы Джонмен бірге Үндістанға қайта аттанды, Джон жақында Шығыс Индия компаниясының колледжін бітірген еді. Ағалар Калькуттада ажырасып кетті, ал Лоуренс сикк шекарасындағы Карналдағы өз полкіне қайта қосылды, онда оның үлкен ағасы Джордж тағы да орналасқан еді.

Үндістанның кіріс зерттеуі

1833 жылы лорд Уильям Бентинк оны Горакпурдағы Үндістанның кіріс сараптамасына көмекші етіп тағайындады. Оған белгілі бір ірі аудандардағы ауылдар мен егістік жерлердің шекараларын картаға түсіріп, белгілеу, топырақтың сапасы мен жер иеліктерінің мөлшеріне сәйкес жіктеу, сондай-ақ талапкерлердің құқықтарын зерттеп, тіркеу міндеті жүктелді. Көп ұзамай ол көбірек каналдар мен жақсырақ жолдардың қажеттігін сезінді, «фермер, әскер, полицей, саяхатшы, саудагер – барлығына көбірек жол керек. Барлық бағытта жолдар салыңыздар» деді. Лоуренс бұл уәдені сәтті орындады және Джеймс Томасон оның «барлық кедергілерді жойған күшті күші» үшін оны «Оқ-дәуіл» деп атады. 1835 жылы әкесі қайтыс болды, осылайша оның әскери зейнетақысы да тоқтатылды, анасы Летиция мүлде ақшасыз қалды. Лоуренс бауырларымен бірге анасына жәрдемақы төлеуді өз міндетіне алды. 1837 жылдың шілдесінде сүйіктісі Хонория Маршалл Хуглиге келді, ал 21 тамызда Калькуттадағы миссионерлік шіркеуде олар үйленді. Хонория Лоуренспен бірге Горакпурға барды, онда ол оның жұмысына белсенді көмекші болды. 1837 жылдың соңында Лоуренс Горакпурдағы жұмысын аяқтап, келесі пункті – Аллахабадқа аттанды. Ол 1838 жылдың тамызына дейін сараптама жұмыстарын жалғастырды, содан кейін Ауғанстанмен соғыс қаупі туғанда әскеріне қайта қосылуға дайын болуға бұйрық алды.

Ферозепор

1838 жылдың қазан айында, Бірінші ағылшын-афған соғысына дейін, Лоренс Аллахабадтан Александр Бернстің атты артиллериясына, «Инд армиясының» құрамына қосылу үшін кетті. Осы кезде ол Калькутта газетінен соғыс кезінде корреспондент болып жұмыс істеу үшін айына жүз рупия төлеу туралы ұсыныс алды. Ол атын жасыру шартымен келісті, бұл ретте құпия емес ақпаратты ғана беруге міндеттенді және ақша Калькуттадағы жетімдер үйі мен қайырымдылық қорына бөлінетінін ұсынды. Әскерге тұруға бұйрық берілген соң, ол сер Джордж Рассел Клерктің көмекшісі болды, бұл оның Фэрозопур ауданын басқарудағы саяси тәжірибесін арттырды. 1839 жылдың маусым айында Махараджа Ранджит Сингх қайтыс болды және сикх империясымен соғыс болуы мүмкін деген әңгіме тарады. Лоренс осы кезеңнің көп бөлігін сикх империясының тарихы мен мәдениетін зерттеуге арнады және аймақ туралы көбірек білуге ниеттілерге көмектесу үшін Пәнджаб туралы роман жазды.

Пешавар қаласы

1841 жылғы қарашада Кабулдан келген апат хабарынан кейін, ол бастапқыда сэр Роберт Сэйл мен Джалалабад гарнизонына көмек көрсету үшін күштерді жинаумен тапсырылды. Оның міндеті – Фирозепур мен Хайбер арасындағы 400 шақырымдық қашықтықта көмекке келген әскерлерге жол ашу еді. Ол сикх билігінен қару-жарақ сұрады, олар бастапқыда қарсы болған артиллерияшылардың келісімімен келісті. Ол Пешаварға көшіп, онда сикх одақтастарын бақылауға алып, сэр Джордж Поллок армиясын дайындауға көмектесуге жауапты болды. Ол 1842 жылы Кабул жорығында Поллокпен бірге жүруді үміттенеді, бірақ оның әріптесі Фредерик Маккесонға басымдық берілді. Оның орнына Хайбер өткелі бағындырылғанға дейін бұрынғы полкінде қалуға рұқсат алды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Фирозепурға оралды, онда Үндістанның генерал-губернаторы Поллок, Сэйл және Нотт әскерлерімен кездесті. 1843 жылғы қаңтарда Лоренс Дехрадунның басқарушысы болып тағайындалғаннан кейін Фирозепурден кетіп қалды. Бірақ, әскери шенеуніктердің бұл лауазымға тағайындалуына тыйым салынғаны тез білінді, сондықтан ол Лахордағы елшінің көмекшісі ретінде Амбалаға ауыстырылды. Қызметке келгеннен кейін көп ұзамай, оған Хытулға әскери жорыққа жетекшілік ету және одан кейін аймақты басқару тапсырылды. Хытулдағы қысқа уақытына қарамастан, Лоренс салықтарды төмендету, мәжбүрлі еңбекті жою, әділ сот жүйесін орнату және парақорлықпен күрес сияқты бірқатар реформалар енгізді. Сонымен қатар, қажет болған жағдайда ол шаруаның жағдайы жақсарғанша жер салығын тоқтатып, оның орнына құдық қазу сияқты қоғамдық жұмыстарды істеуге міндеттеді. Лоренс соғысқа қосқан үлесіне лайықты баға берілмегеніне және жұмысын жиі ауыстыруына көңілі тоңды. Келгеннен кейін жақсы қарым-қатынас ретінде Хонорияға күйеуімен бірге болуға ерекше рұқсат берілді. Непалда, елдің ішкі істеріне араласпау нұсқауымен, Лоренс көп уақытын әдебиетпен айналысуға арнады, оған әйелі көмектесті. Ол сэр Уильям Макнагтенді қорғап, 1857 жылғы көтерілістің алға басуын көрсететін жазбалар жазды, онда ол Үндістандағы британдық саясаттың соқыр сенімділігіне, наразылыққа дайынсыздыққа, жеткіліксіз жабдықталғандыққа және британдық гарнизондардың әлсіздігіне өкінді. Ол сондай-ақ сэр Джон Кей басқарған «Калькутталық шолу» журналына мақалалар жазды. «Біздің Үнді империясының әскери қорғанысы» деген мақаласында ол үкіметтің кез келген уақытта соғысқа дайын болуы керек екенін қатыстыра айтты, бірақ бұл пікір редакторымен келіспеді. Лоренс және оның әйесі Катмандуда британдық офицерлердің балалары үшін салқын төбелерде үй салу идеясын алғаш рет ұсынды.

Пунджаб

1845 жылы Сикх империясындағы тұрақсыздық көршілес провинциялармен қарым-қатынасты шиеленістірді. Лоуренстің «Калькутталық шолу» журналында жариялаған мақалалары Үндістанның жаңа генерал-губернаторы Генри Хардингеге әсер етті, ол аймақ туралы оның біліміне тәнті болды. Хардингж Бірінші Ағылшын-Сикх соғысының басында майор Джордж Бродфут қайтыс болғаннан кейін Лоуренсті өзінің саяси көмекшісі етіп тағайындады. Ол соғысты аяқтаған шешуші Собраон шайқасында болды. Саяси агент ретінде ол Собраонда жетекші Сикх басшылары өз елдерін сатқан және шайқасты британдықтарға өткізген деген айыптамаларға жауап берді, Сикх басшыларының опасыздығы және британдық шенеуніктердің араласуы туралы ешқандай білімі жоқ екенін мәлімдеді. Лоуренс кейіннен күнделіктерінде өзінің қызметіндегі мақсаттары туралы жазды:

Осы кезеңде ол Кашмирді Гүлаб Сингхке, Джамму Раджасына соғыс өтемі ретінде сатуға көмектесті, бұл Лахордағы жағдайды ушықтырды. Лал Сингх бастаған, қазіргі Сикх губернаторын қолдаған көтеріліс болғанда, Лоуренс жеке өзі Сикх әскерлерін Гүлаб Сингхті қолдау үшін Кашмирге алып барды. Гүлаб Сингхті қолдауы арқылы Лоуренс Джамму мен Кашмирдің жаңа махараджасына айтарлықтай ықпал етуге қол жеткізді, оны өзінің билігінде сати, әйел балаларды өлтіру және бала құлдығын жоюға итермеледі, сондай-ақ оның кейінгі қайырымдылық жобаларына мол қаржылық қолдау тартуға мүмкіндік берді. Лоуренс резиденттік қызметке тағайындалды және Генри Лоуренстің «Жас жігіттері» деп аталған офицерлердің көмекшілерінен команда құрастыруды бастады.

Аралық

1848 жылы Пәнджабта бір жылға жуық бейбітшілік орнасқаннан кейін Лоуренске денсаулығына байланысты демалыс берілді және ол Генри Хардингемен бірге Англияға кетті, онда Хардингенің ұсынысымен Бат орденінің командирі аталды. Наурыз айында Лоуренс Лахордағы британдық резиденттік қызметінен сэр Фредерик Кэрримен ауыстырылды. Мултан қаласында оның екі көмекшісі – Патрик Ванс Агню мен В. А. Андерсон қанымен өлтірілгені және Екінші ағылшын-сикх соғысының басталуы оның Үндістанға қайта оралуын жеделдетті. Ол Чилианвала шайқасына қатысты, және ресми өкілеттігі болмаса да, Лорд Гофты шайқастан кейін әскерін шығарудан бас тартуға ықпал етті. Соғысты Британ Ост-Индія компаниясы жеңіп алды, ал Пәнджаб Бенгал басқармасының провинциясына айналды.

Әкімшілік кеңес

Жаңа Пәнджаб провинциясы Әкімшілік кеңесінің бақылауымен басқарылатын болды және Лоренс оның президенті тағайындалды. Кеңесте оған ағасы Джон мен Чарльз Гренвилл Мансел көмектесті, ол олардың қарамағында өзі таңдаған көмекшілер тобын сақтап қалды. Президент ретінде Лоренс провинция бойынша кеңінен саяхат жасады, әр жылы үш-төрт ай бойы жолға шығып, күн сайын әдетте отыз-қырық шақырымдай атпен жүрді. Әрбір бекетте ол мемлекеттік кеңселерге, түрмелерге, базарларға барып, түрлі топтардан келген адамдарды қабылдады, Пәнджаб полктерін және полицияны тексерді, сондай-ақ күнделікті өтініштерді қабылдады, кейде олардың саны жүздермен жететін. Ол күнделігінде өзінің басшылығымен бес атты және жаяу әскер полкі, алты өте жақсы әскери полиция полкі және 2700 атты полиция құрылғанын, мыңдаған ағаштар отырғызылғанын, басты жолдар бойында серлердің үнемі болуы қамтамасыз етілгенін, екі-үш шақырым сайын полиция бекеттері орнатылғанын және білім беру саласында да қадамдар жасалғанын жазды. Әкімшілік кеңесінің жетістісіне қарамастан, ішкі шиеленістер туындады және жаңа генерал-губернатор Лорд Далхаузи билікті бір ғана әкімшіге жүктеуді жөн көрді. Мұның бір себебі Лоренстің екінші ағылшын-сик соғысында жеңілген сик ақсүйектері мен аристократиясына өтемақы төлеу туралы талабы болды. Лоренс, наразы аристократтардың наразылық тудыруы мүмкін екенін ескере отырып, оларға кең көлемде қаржылай көмек көрсетті, бірақ бұл саясатқа оның ағасы Джон мен Далхаузи қарсы болды. Раджпутанада әйелі Хонория қайтыс болғаннан кейін оның денсаулығы нашарлай бастады, алдымен Лакхнаудағы резиденттікке сэр Джеймс Оутрамның орнын басуға ниеттенді, бірақ ол осы лауазымға азаматтық қызметкер ретінде тағайындалмады, содан кейін Англияға демалысқа шығуды жоспарлады. 1856 жылы Шығыс Үндістан компаниясы Оудхты ішкі басқарудағы тәртіпсіздіктерді желеу етіп басып алды. Келесі наурыз айында Лоренс Оудхтың Бас комиссары болып тағайындалды. Оның алдағысы Колвилл Коверли Джексонның кезінде жергілікті аристократияның көп бөлігі құрметтен айырылып, кеңінен тараған тәртіпсіздіктер орын алды. Тағы бір алаңдатарлық мәселе – Бенгал армиясының сепойлары арасындағы наразылықтың күшеюі болды, олардың көп бөлігі Оудхтан келгендіктен провинцияда қолдау табуға мүмкіндік алды. Лоренс сепой армиясына ұзақ уақыт бойы қызығушылық танытып, оның кемшіліктерін байқап, генерал-губернаторларға сарбаздардың проблемаларын тыңдап, реформалар жүргізу қажеттігі туралы кеңес берді. Сондықтан ол сепойлардың кез келген көтерілісі кең ауқымды азаматтық тәртіпсіздікке ұласуы мүмкін деп сақтықпен қарады.

Лакхнау қоршауы

1857 жылы мамыр айында, Оудтағы лауазымына келгеннен кейін екі ай өткен соң, 1857 жылғы Үндістан көтерілісі басталды. Лоуренс Лакхнау маңындағы жергілікті әскери полктің көтерілісін жылдам және шешуші түрде басқарғаны үшін мақтауға ие болды, ал генерал-губернатор лорд Кэннинг оған толық әскери және азаматтық билік берді. Ол Лакхнауда 1700 сарбаздан тұратын гарнизон ұйымдастырып, британдық резиденциясына сиынды. Оның дағдарысты басқарудағы сенімділігі соншалық болды, Британ үкіметі мен Шығыс Үндістан компаниясының директорлар кеңесі лорд Кэннинг қайтыс болған немесе отставкаға кеткен жағдайда оны Үндістанның уақытша генерал-губернаторы етіп тағайындау қажет деп шешті. 30 маусым күні таңертең, әлсіздігіне және ауруына қарамастан, ол Лакхнауға жақындап келе жатқан көтерілісші полктермен шайқасу үшін Навабгунжға қарай әскер шақырып жүрді. Лакхнаудан шамамен 6-7 шақырым жерде ол 30 зеңбірекпен 15000 сарбазға кездесті, жақын арада Оудтың артиллериясы оның басшылығынан бас тартып, көтерілісшілерге қосылды. Осы епитафия оның Резиденция зиратындағы қабірінде жазылған.

Білім беру мекемелері

Лоренс британдық Үндістанның төрт аймағында британдық сарбаздардың балаларына білім беру үшін Лоренс әскери бейімдемелері деп аталатын мекемелер құрды. Осы мекемелердің үшеуі бүгінгі күні Санавардағы (ХП, Үндістан) беделді Лоуренс мектебі, Ловдейлдегі (ТН, Үндістан) Лоуренс мектебі және Гора Галидегі (Мурри, Пәкістан) Лоуренс колледжі ретінде сақталды: ал төртіншісі, қазір сақталмаған, қазіргі Раджастхандағы Абу тауында орналасқан. 1843 жылғы бөліністен кейін, сэр Джеймс Оутраммен бірге Лоренс, 1830 жылы Дафф құрған Бас Ассамблея институтына қарсылас ретінде Калькуттада Александр Даффтың Ерақыт шіркеу институтын құруына көмектесті. Бұл екі мекеме кейіннен Шотландия шіркеулері колледжі болып біріктірілді, ол 1929 жылдан бастап (Шотландия шіркеуі біріккен кезде) Шотландия шіркеуі колледжі деп аталады.

Отбасылық өмір

Лоуренс 1837 жылғы 21 тамызда Калькуттадағы Сент-Джон шіркеуінде Хонория Маршаллға үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1858 жылы оның үлкен ұлы Александр, әкесінің қызметтерін ескеріп, Лакхнаудың 1-ші баронеті Лоуренс титулына ие болды.

Шығармалары

Лоренс "Calcutta Review" журналына да үлес қосты.