Кіріспе

Олинтос (Ὄλυνθος, Олинтос, аталған ὄλυνθος, "жабайы інжір ағашының жемісі") – бүгінгі Грекияның Халкидике аймағындағы ежелгі қала. Ол негізінен 30–40 метр биіктіктегі екі жазық төбеде салынған, Торон шығанағының бастауында, Паллен түбегінің тамасында, теңізден 2,5 шақырым және Потейдеядан шамамен 9–10 шақырым (60 стадия) қашықтықта орналасқан. Қала б.з.д. 432 жылдан бастап Македонияның Филипп II-і тарапынан б.з.д. 348 жылы қиратылғанға дейін гүлденді. Ол 316 жылы толығымен тастап кететін болды. Қазба жұмыстары 1928 жылдан 1938 жылға дейін төрт маусымға созылды. Қазбалар барысында табылған заттар Олинтос археологиялық мұражайында көрсетілуде.

Тарих

Олинт, Гераклдың ұлы немесе өзен құдайы Стримон, қаланың мифологиялық негізін қалаушы саналды. Оңтүстік төбеде шағын неолиттік қоныс болған; қола дәуірінде тасталып, б.з.б. 7 ғасырында қайта қоныстандырылған. Кейін қаланы Александр I Македониядан қуған тракиялық тайпа ботилер басып алды. 480 ж. Саламисте парсылар жеңілгеннен кейін, Ксеркс өзінің генералы Артабазбен Геллеспонтқа эскортталғаннан соң, парсы әскері сол жылдың қысын Фессалия мен Македонияда өткізді. Осы кезде Балқандағы парсы билігі әлсіреген болуы керек, бұл Паллен түбегінің тұрғындарын тәуелсіздікке ұмтылдырды. Ұлы патшаға қарсы көтеріліс жоспарланып жатқанын сезген Артабаз жағдайды бақылау үшін, адал емес деп саналған Олинтті басып алып, тұрғындарын өлтірді. Бұрын қала Торониден Критовулға және көршілес Халкидика аймағынан гректерден тұратын жаңа халыққа берілген, оларды македониялықтар жер аударған (Геродот VIII. 127). Геродоттың айтуынша, Артабаз оларды қырған, бірақ ботилер сол аймақта өмір сүруін жалғастырған. Олинт грек полисі болды, бірақ маңызды емес болып қалды (Делиан лигасының тізімінде ол орташа есеппен 2 талант төлеген, ал Скион 6-15, Менде 6-15, Торони 6-12, Сермилия 454-432 ж. аралығында 3-6 талант төлеген). 432 ж. Македония патшасы Пердикка II жағалаудағы бірнеше қалаларды таратып, халықты Олинтке көшіруге шақырды, Афинаға қарсы көтеріліске дайындық ретінде (Фукидид I.58). Бұл синоэцизм (συνοικισμός) іске асырылды, бірақ Пердикканың қалауына қарамастан, қалалар сақталды. Халықтың өсуі Солтүстік төбенің дамуына әкелді, ол Гипподамия жоспары бойынша салынды. 423 ж. Олинт Халкид лигасының басшысы болды, бұл синоэцизм немесе Пелопоннес соғысының басталуы және афиналықтардың шабуылынан қорқуға байланысты болды. Пелопоннес соғысы кезінде ол 424 ж. экспедициясында Бразидасқа база болды және афиналықтарға қарсы көтерілген Менде мен Потейдея азаматтарына пана болды (Фукидид II.70). Пелопоннес соғысы аяқталғаннан кейін лиганың дамуы жылдам болды және 32 қаладан тұрды. 393 ж. Олинт Македония патшасы Аминтас III (Филипп II-нің әкесі) есімдерімен маңызды келісімге келді, ал 382 ж. Стримонның батысындағы грек қалаларының көпшілігін өзіне қосып алды, тіпті Македонияның басты қаласы Пелланы иеленді (Ксенофонт, Эллин. V.2.12). Осы жылы Спарта Акант пен Аполлониядан келген елшіліктен Олинтке қарсы экспедиция жіберуді күтті. Үш жылдық шешілмейтін соғыстан кейін Олинт конфедерацияны таратуға келісті (379 ж.). Алайда, бұл тарап кетудің тек формалды ғана болғаны анық, өйткені халкидтер ("Χαλκιδῆς ἀπò Θρᾴκης") бір-екі жылдан кейін 378–377 ж. афиналық теңіз конфедерациясының мүшелері арасында пайда болды. Жиырма жылдан кейін, Филипп патшалық құрған кезде, Демосфен Олинт билігінің спарталық экспедициядан бұрынғыдан әлдеқайда зор болғанын айтты. Бұл кезеңде қала бірінші дәрежелі қала (πóλις μuρἰανδρος) ретінде аталады, ал лигаға отыз екі қала кірді. Афина мен оның одақтастары арасындағы әлеуметтік соғыс басталғанда (357 ж.), Олинт бастапқыда Филиппен одақтасты. Кейіннен оның күшінің артуына алаңдап, Афинамен одақ жасады. Олинт Афинаға үш рет елшілік жасады, бұл Демосфеннің үш Олинтиялық сөйлеуіне себеп болды. Үшіншісінде афиналықтар өз азаматтарынан сарбаздарды жіберді. Филипп Олинтті күшпен және оған жанашыр топтардың сатқындығымен Лиганың қалған бөлігінен айырғаннан кейін, 348 ж. Олинтті қоршап алды. Ол Олинт қаласының екі басты азаматын, Эвтикрат пен Ластенді сатып алды, олар қаланы оған сатты. Ол қаланы тонап, қиратып, тұрғындарын, соның ішінде афиналық гарнизонды құлдыққа сатты. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Кассандр халықты өзінің жаңа қаласы Кассандрияға көшіруге мәжбүрлегенге дейін, Солтүстік төбедегі шағын аумақ 318 жылға дейін қайтадан иеленді. Қала жойылғанмен, кейінгі ғасырларда эллиндік әлемде олинфтер деп аталатын адамдар таралды.

Топография және археология

Потидея қаласына жақын орналасқандықтан және кейбір жазулардың табылуына байланысты, британдық саяхатшы Уильям Лик Олинф қаласының орны Агиос Мамас ауылында, нақты орналасқан жерінен жеті шақырым оңтүстікте деп болжады. Бұл пікірді Эспир Мари Кузинери сияқты көптеген ғалымдар қолдады, бірақ ХХ ғасырдың басында Адольф Струк және ағылшын археологы Алан Уэйс, сондай-ақ басқалар оған қарсы шықты. Wace әсіресе Агиос Мамас ауылында ежелгі қоныстың қалдықтарын таба алмады, Лик өзі бұл жерге бармаған екенін, ал жазулар жергілікті тұрғындар Потидеяда табылған тастардан әкелгенін анықтады. Фукидид пен Ксенофонт сипаттағандарын пайдаланып, ол Олинф солтүстікке қарай, Мириофитон ауылының жанында орналасқан болуы керек деген қорытындыға келді. 1915 жылы Уэйс Афинадағы Британ мектебінің қазба жұмыстарын жүргізу мүмкіндігін зерттеу үшін аймақты алдын ала қарап шықты, бірақ бұл жоба іске аспады. 1928 жылдың 17 ақпанында Дэвид Мур Робинсон және археологтар мен жұмысшылардың үлкен тобы Афинадағы Америка классикалық зерттеулер мектебімен бірлесіп, Олинфта қазба жұмыстарын бастады. Олар ежелгі қаланың шағын шоқыдан бөлінген екі төбеге жайылғандығын, ал ауданы шамамен 1500 метрге 400 метр болатындығын анықтады. Робинсон 1931, 1934 және 1938 жылдары үш қосымша қазба жүргізіп, нәтижелерін он төрт томдық жинақта жариялады. Кейіннен оның жазбаларының бір бөлігі Мэри Росс Эллингсон деген басқа қазбашының еңбегінен көшірілгені анықталды. Қазба жұмысы нәтижесінде Олинфтің бес гектардан астам аумағы және Мецибернаның (Олинф порты) бір бөлігі ашылды. Солтүстік төбедегі асығыс жұмыс қаланың 84 жыл ғана пайдаланылған және кенеттен қиратылған аймағының қарапайым стратиграфиясының арқасында көп зиян келтірмеді, бірақ Оңтүстік төбедегі деректер шатастырылған еді. Дегенмен, сол кездегі жұмыс өте жақсы жасалған және оның құндылығы жоғары. Солтүстік төбенің стратиграфиясының көп бөлігін Николас Кахилл (Висконсин университеті) қайта құрды. Қазіргі уақытта бұл орынға Юлия Вокотопулу және XVI Ежелгі ескерткіштерді сақтау басқармасы жауапты. Неолиттік қоныс оңтүстік төбенің шетінде орналасқан және б.з.д. III мыңжылдыққа жатқызылған. Үйлер тас блоктардан салынған және бір-екі бөлмеден тұрған. Табылған керамикалық бұйымдар сол дәуірге тән, монохромды ыңдырлардан жасалған. Бұл ауылдық қоныстың соңы кенеттен болды және б.з.д. I мыңжылдыққа жатқызылады. Архаикалық қала провинциялық қала жоспары бойынша салынған және оңтүстік төбенің барлық аумағын қамтыған. Таудың шығыс және батыс жиектерінде қиылысатын көшелермен байланысқан екі даңғыл табылды. Оңтүстік даңғыл бойында дүкендер мен шағын үйлер, ал әкімшілік бөлігі төбенің солтүстік жағында, агора мен деканат орналасқан жерде болған. Классикалық қала солтүстік төбеде және оның шығыс беткейінде салынған. Қаланың жалпы аумағының 1/10 бөлігін қамтитын қазба жұмысы Гипподамиялық жоспарланған желіні көрсетті. 7 метрлік ені бар екі үлкен даңғыл, сондай-ақ қалалық аумақты қалалық блоктарға бөлген тік және көлденең көшелер табылды. Археологиялық зерттеулер үшін маңызды саналатын бай виллалар қаланың аристократиялық ауданында, солтүстік төбенің шығыс бөлігінде орналасқан, өйткені грек өнеріндегі ең ерте еден мозаикалары осы жерде табылды. Архаикалық және классикалық қалалардың екеуі де ұзын жер қабырғасымен қоршалған. Қабырғаның негіздерінің бөліктері солтүстік төбеде және басқа жерлерде табылды, бірақ олар оның құрылыс әдісі туралы көп мәлімет бермеді. Археологтар оның күн кептірілген кірпіштерден, тас негізден салынғанын болжайды, бірақ қаланың Филипптің бұйрығымен толығымен қиратылғандықтан, бұл туралы нақты айту қиын. Қоғамдық ғимараттарға қатысты, агора солтүстік төбенің оңтүстік шетінде, шығыс қақпаға жақын, қоғамдық су таратқышымен, арсеналмен және қалалық парламент ғимаратымен (Βουλευτήριον) бірге орналасқан. Олинфтен табылған заттарды көрсететін шағын мұражай бар, ал археологиялық орын күндізгі уақытта туристерге ашық.

Қазіргі Олинтос

Қазіргі заманғы ауыл, бұрын Мириофитон деп аталған, қазір Олинтос немесе Неа Олинтос деп аталады. Ол ежелгі қаланың қираған жеріне қарсы, Олинтиос немесе Ресетеникия (ежелгі заманда Санданус деп белгілі болған) өзенінің батыс жағындағы шағын үстіртте орналасқан.