Екінші дүниежүзілік соғысындағы неміс маршалы Эрвин фон Вицлебен

Кіріспе

Нацистік Германияның фельдмаршалы Иоб Вильгельм Георг Эрдман Эрвин фон Вицлебен (4 желтоқсан 1881 – 8 тамыз 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вермахттың генерал-фельдмаршалы. Адольф Гитлерді өлтіруге жасалған 20 шілдедегі қастандыққа қатысқан жетекшілердің бірі, қастандық сәтті аяқталған жағдайда нацистік режимнен кейін Вермахттың Бас қолбасшысы болуға белгіленген.

Алғашқы жылдар

Эрвин фон Вицлебен Пруссияның Силезия провинциясындағы Бреслауда (қазіргі Вроцлав, Польша) дүниеге келді. Ол Пруссия армиясының капитаны Георг фон Вицлебеннің (1838–1898) және оның әйелі Тереза Бранденбургтің ұлы еді. Вицлебен әулеті – Тюрингиядағы Вицлебеннен бастау алған, көне дворяндық және көптеген офицерлер шыққан Урадель әулеті. Ол Пруссияның Силезиядағы Лигниц-Риттер академиясында және Берлинге жақын Лихтерфельдте Пруссия кадет корпусының бағдарламасын аяқтады. 1901 жылдың 22 маусымында Силезияның Лигница қаласындағы (қазіргі Легница, Польша) Кинг Вильгельм I No. 7 гренадер полкіне лейтенант (лейтенант) болып қабылданды. 1910 жылы ол оберлейтенант (бірінші лейтенант) шеніне көтерілді. Ол Саксонияның Кемниц қаласынан болған Эльзе Клеебергке үйленді. Олардың бір ұлы мен бір қызы болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Вицлебен 19-шы резервтік жаяу әскер бригадасында бригада адъютанты болып қызмет етті, ал 1914 жылғы қазан айында No.6 резервтік жаяу әскер полкінің капитаны және рота бастығы болып тағайындалды. Кейін сол полкте ол батальон командирі болды. Оның бөлімшесі Верден, Шампан аймағы және Фландрия сияқты жерлерде шайқасты. Ол ауыр жарақат алды және бірінші және екінші дәрежелі Темір крестпен марапатталды. Осыдан кейін ол Бас штабтың курсына жіберілді және 121-ші дивизияның бірінші бас штаб офицері ретінде соғыстың аяқталуын күздеді.

Соғыс аралығы

Веймар республикасының рейхсверінде Вицлебен рота командирі болып тағайындалды. 1923 жылы ол Дрездендегі Төртінші дивизия штабында майор болды. 1928 жылы 6-шы жаяу әскер полкінің батальон командирі болды және келесі жылы Oberstleutnant (лейтенант-полковник) шенін сақтап қалды. 1931 жылы полковник атағына көтерілгеннен кейін, ол Одердегі Франкфурт қаласындағы 8-ші жаяу әскер полкіне командир болып тағайындалды. 1933 жылдың басында, Адольф Гитлердің 1933 жылғы Рейхстагтағы рұқсат беру туралы заңды қабылдау арқылы жарымәскери күштердің қолдауымен неміс мемлекетінің билігін басып алуға азықталғаннан кейін, Вицлебен Ганновердегі VI жаяу әскер басшысы қызметіне ауыстырылды. 1934 жылдың 1 ақпанында генерал-майор (генерал-майор) болып тағайындалды және 3-ші жаяу әскер дивизиясының жаңа командирі ретінде Потсдамға көшті. Ол генерал Вернер фон Фричтің орнын басып, III әскери округінің (Берлин (бас штаб), Бранденбург, Неймарк аймақтары) командирі болды. Бұл лауазымда ол Generalleutnant (генерал-лейтенант) шеніне ие болды және 1935 жылдың қыркүйегінде жаңадан құрылған Вермахт күштерінде Берлиндегі III армия корпусының қолбасшысы болды. 1936 жылы ол жаяу әскер генералы (General der Infanterie) атанды. 1934 жылы Вицлебен мен Манштейн, Либ және Рундштедт Шлейхер мен Бредоудың "Ұзын пышақ түнінде" қаза табуын тергеуді талап еткен кезде нацистік режимге қарсылық білдірді. Осыдан кейін Гитлердің Бломберг-Фрич дауында Фричтің қудалануын сынағандықтан, Вицлебен уақытша зейнетке шығуға мәжбүр болды. Алайда оның "зейнеті" ұзаққа созылмады, өйткені Гитлер оны Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындалу ісінде қажет етті. 1938 жылы Вицлебен Остердің құпия жоспарларына қатысты, оның құрамында генерал-оберст (полковник-генерал) Людвиг Бек, генералдар Эрих Хёпнер және Карл Генрих фон Штүльпнагель, адмирал және Абвердің басшысы Вильгельм Канарис және Абвер оберстлейтенанты (полковник-лейтенант) Ханс Остер болды. Олар Гитлерді әскери төңкеріс арқылы құлатуды және 1938 жылғы Судет дағдарысы кезінде өте ықтимал болған жаңа еуропалық соғыстың алдын алуды жоспарлады, бірақ Мюнхен келісімі жоспарлаушыларды оқшаулатты және жігерсіздікке түсірді. Вицлебеннің негізгі Берлин қорғаныс аймағын қамтитын бөлімдері жоспарланған төңкерісте шешуші рөл атқаруға тиіс болды. 1938 жылдың қарашасында Вицлебен Франкфурттағы 2-ші армия тобының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ 1939 жылы генерал-оберст Хаммерштейн Экуордтың құпия жоспарларына қатысты. Соңғысы Гитлерді тікелей шабуылмен тұтқындауды жоспарлады, ал біріншісі нацистік штаб-пәтерді жабуды көздеді, бірақ бұл жоспар да сәтсіз аяқталды.

In the Reichswehr of the Weimar Republic, Witzleben was promoted to company commander. In 1923, he found himself on the Fourth Division staff in Dresden as a Major. In 1928, he became battalion commander in Infantry Regiment No. 6 and retained that position as Oberstleutnant (lieutenant colonel) the following year. After being promoted to full Oberst (colonel) in 1931, he took over as commanding officer of the (Prussian) Infantry Regiment No. 8 in Frankfurt on the Oder. Early in 1933, shortly before Adolf Hitler seized autocratic control of the German state via a paramilitary backed revolution with the passage in the Reichstag of the Enabling Act of 1933, Witzleben was transferred to the post of Infantry Leader VI in Hanover. He was promoted to Generalmajor (major general) on 1 February 1934 and moved to Potsdam as the new commander of the 3rd Infantry Division. He succeeded General Werner von Fritsch as commander of Wehrkreis III (Berlin (HQ), Brandenburg, parts of Neumark). In this position, he was promoted to Generalleutnant (lieutenant general) and in the newly established Wehrmacht forces became commanding general of Army Corps III in Berlin in September 1935. In 1936, he was promoted to a General of the Infantry (General der Infanterie). As early as 1934, Witzleben indicated opposition against the Nazi regime when he and Manstein, Leeb, and Rundstedt demanded an inquiry into Schleicher's and Bredow's deaths in the Night of the Long Knives. As a result of that and his criticism of Hitler's persecution of Fritsch in the Blomberg–Fritsch Affair, Witzleben was temporarily forced into early retirement. His "retirement" did not last, however, as Hitler soon needed him in the preparations for the Second World War. By 1938, Witzleben was a member of the Oster Conspiracy, a group of plotters including Generaloberst (Colonel General) Ludwig Beck, Generals Erich Hoepner and Carl Heinrich von Stülpnagel, Admiral and Chief of the Abwehr Wilhelm Canaris and Abwehr Oberstleutnant (lieutenant colonel) Hans Oster. The men planned to overthrow Hitler in a military coup d'état and avert another European war, which seemed highly likely during the 1938 Sudeten Crisis, until the Munich Agreement both shocked and demoralized the plotters. Witzleben's unit, which including the key Berlin Defense District, was to have played a decisive role in the planned coup. In November 1938, Witzleben had been installed as commander in chief of Army Group 2 in Frankfurt. He was also involved in Generaloberst Hammerstein Equord's conspiracy plans of 1939. The latter planned to seize Hitler outright in a kind of frontal assault while the former would shut down the Nazi headquarters, but the plan also fell through.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйегінде Вицлебен, ол кезде генерал-оберст (полковник-генерал), Батыс майданында орналасқан 1-ші армияға қолбасшылық етті. 1940 жылдың 10 мамырында Германия Францияға шабуыл жасағанда, Бірінші армия C армия тобының құрамында болды. 14 маусымда ол Мажино желісін бұзып өтіп, үш күн ішінде бірнеше француз дивизиясын қарсылық көрсетусіз беруге мәжбүр етті. Осының үшін Вицлебен Темір крестің рыцарь кресімен марапатталды, ал 19 шілдеде 1940 жылы Фельдмаршалдар тағайындалуы салтанатында генерал-фельдмаршал (жалпы фельдмаршал) шеніне көтерілді. 1941 жылдың 1 мамырында ол генерал-фельдмаршал Герд фон Рундштедттың орнын басып, OB West (Батыс операциялық аймағы) бас қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ бір жыл өткен соң, 1942 жылдың 15 наурызында денсаулығына байланысты осы лауазымнан қанағаттануға мәжбүр болды. Дегенмен, кейбір дереккөздер ол 1941 жылдың 22 маусымында Барбаросса операциясы барысында Кеңес Одағына жасалған шабуылды сынағаннан кейін осы кезде тағы да зорлықпен отставкаға жіберілгенін айтады.

1944 жылдың 20 шілдесі

1944 жылы Штауфенбергтің айналасындағы заговоршылар Вицлебенді өз жоспарларының кілті ретінде қарастырды. Генерал-оберст (полковник-генерал) Бек болашақ уақытша мемлекет басшысы деп есептелсе, ал генерал-оберст Хопнер ішкі «Ерзацхеер» («Қосалқы армия») күштеріне басшылық етуге дайын болса, Вицлебен Вермахттың бас қолбасшысы болып, жаңа үкіметтегі жоғары шенді офицер болуға тиіс болды. Алайда, 1944 жылдың 20 шілдесінде, Штауфенбергтің Шығыс Пруссиядағы «Вольфс-Лейрде» Гитлердің өміріне жасаған қастандығы күні, Вицлебен Зоссендегі ОКХ (Оберкомандо дес Херес) штабынан Берлиндегі Бендлерблокқа сағат 20:00-ге дейін келмеді, сол кезде төңкеріс талқанға ұшырағаны анық болды. Ол бұл қастандықтың дұрыс жоспарланбағанын ашуланып айтты және 45 минуттан кейін Зоссенге қайтып, Артиллерия генералы (General der Artillerie) Эдуард Вагнерге жағдайды баяндады, содан кейін 30 миль қашықтықтағы шалғайдағы үйіне қайтты, онда ол келесі күні ОКХ кадрлық бөлімінің генерал-лейтенанты Виктор Линнарцпен тұтқындалды. Кейіннен ол «Эренхоф дер Вермахт» («Вермахттың Құрмет соты») деп аталатын офицерлер кеңесінен Вермахттан қуылды. Бұл кеңес қастандықтан кейін офицерлерді Вермахттан шеттету үшін құрылған, негізінен олар неміс әскери заңдарына бағынбау үшін және нацистік «Халық сотында» (Volksgerichtshof) көрсетілімдік сотқа тартылуы үшін жасалды.

Сот және өлім

1944 жылғы 7 тамызда Вицлебен Volksgerichtshof алдында тұрақтанған күдіктілердің алғашқы тобының ішінде болды. Гестапоның қамауға алу кезіндегі жағдайлар оны шаршатып, таңқаларлықтай түрде нацистік сәлемдеме жасап судьяның алдына келді, бірақ төраға судья Роланд Фрайслер оны сөккенімен аяқталды. Вицлебен сол күні өлім жазасына кесілді. Вицлебен сотта Фрайслерге арнаған соңғы сөзінде былай деді:

Volksgerichtshof-тың көп бөлігі, Вицлебеннің көрсетілімдік процесінің эпизодтары да, «Die Deutsche Wochenschau» неміс апталық киножурналы үшін түсірілді; алайда, үгіт-насихат министрі Йозеф Геббельс бұл кадрларды жарияламауға шешім қабылдады, себебі біріншіден, Фрайслердің сот залындағы агрессивті сөйлеуі айыпталушыға деген ықылымдылық тудыруы мүмкін еді, екіншіден, режим бұл оқиғаға қатысты халық арасындағы пікір-талқылауды тоқтатуды қалады. Бұл материал құпия (Geheime Reichssache) деп белгіленді. Вицлебен сол күні Берлиндегі Плетцензее түрмесінде өлім жазасына кесілді. Гитлердің тікелей бұйрығымен ол ет ілуге арналған крюк пен жұқа қымыз арқанмен дарға асылды, түрме қызметкерлерінен басқа адамдар бұл арқанды фортепианоның сымы деп атады, ал жаза осы оқиғаны бейнеге түсірілді. Бұл бейне материал қазіргі таңға дейін табылмайды.

БАҚ-тағы бейнелеу

Шығыс неміс актері Отто Дирихс 1970 жылы Шығыс блогының бірлесіп түсірген "Азаттық" фильмінде Вицлебенді сомдады. Йоахим Бисмайер 2004 жылғы "Штауфенберг" телефильмінде Вицлебен рөлін ойнады. 2008 жылы Браян Сингердің "Валькирия" фильмінде ағылшын актері Дэвид Скофилд Вицлебенді сомдайды.

Жеке есімдер туралы ескертулер

"Клаус Шенк Граф фон Штауфенберг" есіміндегі Шенк және Граф сөздері бастапқыда лауазымдық атаулар болған, бірақ қазір қосымша есім элементтері саналады; 1918 жылғы революциядан кейін Германияда дворян титулдары жойылды. Дегенмен, бұрынғы дворян отбасының мүшелері заңды айналып өту үшін титулды адамның заңды атына қосты. Шенк – қызметтік лауазым ("үстел басушы" немесе "ішімдік ұсынушы"); Граф – титул, яғни "граф". Сол сияқты, "Курт Фрайхерр фон Хаммерштейн Экорд" есіміндегі Фрайхерр де енді титул емес, есімнің бір бөлігі. Фрайхерр шамамен "барон" дәрежесімен тең.