Колумбқа дейінгі Майя цивилизациясы: Эль-Мирадор қаласы
El Mirador
Эль-Мирадор – ежелгі Майя цивилизациясының Гватемаладағы археологиялық орталығы. 1000 ж.б.д. – 250 ж.б. аралығындағы ескерткіштер зерттелді. Майя тарихы, археология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Колумбияға дейінгі майя қонысы, археологиялық ескерткіш
Pre Columbian Maya settlement
the archaeological site
Эль Мирадор (аудармада "көзқарас", "көрініс" немесе "белбедер" деген мағына береді) – Гватемаланың солтүстігіндегі қазіргі Эль-Петен департаментінде орналасқан, Колумбияға дейінгі орта және соңғы дамыс кезеңіне (б.з.д. 1000 – 250 жж.) жататын ірі майя қонысы. Бұл Гватемаланың солтүстігіндегі Мирадор-Калакмуль карст алабының бір бөлігі.
El Mirador (which translates as "the lookout", "the viewpoint", or "the belvedere") is a large pre Columbian Middle and Late Preclassic (1000 BC – 250 AD) Maya settlement, located in the north of the modern department of El Petén, Guatemala. It is part of the Mirador Calakmul Karst Basin of northern Guatemala.
Ашылу
Мирадор алабының бір бөлігін 1885 жылы Клаудио Уррутия зерттеді, ол қираған орындарын байқады. Бірақ Иан Грэм 1962 жылы аймақтың алғашқы картасын жасағанға дейін Мирадорға көп көңіл бөлінбеді. 1978 жылы Америка католик университетіндегі Брюс Далин және Бригам Янг университетіндегі Рей Матини басшылығымен археологиялық жоба басталды, осы арқылы егжей-тегжейлі зерттеулер жүргізілді. Далиннің жұмысы негізінен батпақ жерлерді зерттеуге және картаға түсіруге бағытталса, Матинидің тобы негізінен қазба жұмыстарын және орталықтағы архитектураны зерттеді. Бұл жоба 1983 жылы аяқталды. Археологтарды таң қалдырғандай, көптеген құрылыстар Тикал және Уаксактун сияқты аймақтағы ірі майя классикалық қалаларының дәуірінде емес, олардан бұрынғы классикалық дәуірге дейінгі ғасырларда салынған (Mesoamerican хронологиясын қараңыз). 2003 жылы Айдахо мемлекеттік университетінің аға ғалымы Ричард Д. Хансен Мирадорда көп салалы зерттеу, тұрақтандыру және сақтау бағдарламаларын бастады, онда әлемнің 52 университеті мен ғылыми-зерттеу институтының қызметкерлері мен техникалық мамандары қатысты. 2008 жылдың тамызына дейін команда 168 ғылыми мақала жариялады және көптеген техникалық есептер мен ғылыми презентациялар дайындады. Бұқаралық ақпарат құралдарында «Тарих арнасы», «National Geographic», «Learning Channel», «BBC», «ABC 20/20», «Good Morning America», «60 Minutes» (Австралия) және «Discovery Channel» үшін деректі фильмдер түсірілді.
Some of the Mirador basin was surveyed in 1885 by Claudio Urrutia, who noted the presence of ruins. But El Mirador had little attention paid to it until Ian Graham spent some time there making the first map of the area in 1962. A detailed investigation began in 1978 with an archaeological project under the direction of Bruce Dahlin at Catholic University of America and Ray Matheny at Brigham Young University. Dahlin's work focused primarily on the bajo swamps and mapping, while Matheny's team focused primarily on excavations in the site center and architecture. This project ended in 1983. To the surprise of the archaeologists, it was found that a large amount of construction was not contemporary with the large Maya classic cities in the area, like Tikal and Uaxactun, but rather from centuries earlier in the pre classic era (see: Mesoamerican chronology). In 2003, Richard D. Hansen, a senior scientist from Idaho State University, initiated major investigation, stabilization, and conservation programs at El Mirador with a multi disciplinary approach, including staff and technical personnel from 52 universities and research institutions from throughout the world. By August 2008, the team had published 168 scientific papers, and produced many technical reports and scientific presentations. In the popular media, documentary films for the History Channel, National Geographic, the Learning Channel, BBC, ABC's 20/20 and Good Morning America, 60 Minutes (Australia), and the Discovery Channel were produced.
Тарих
Эль-Мирадор шамамен б.з.д. VI ғасырдан б.з. I ғасырына дейін гүлденген, б.з.д. III ғасырында ең биік деңгейіне жеткен. Содан кейін бірнеше буын бойы құрылыс тоқталып, мүмкін, тасталып қалған, одан кейін Кейінгі Классикалық дәуірде қайта қоныстандырылып, құрылыс жалғастырылды және шамамен 9-шы ғасырдың соңында толығымен тасталып кетті. Қаланың орталық бөлігі шамамен 10 шаршы миль (26 км²) аумақты алып жатыр, онда бірнеше мың құрылыстар бар, оның ішінде 10-дан 72 метрге дейінгі биіктіктегі монументалды сәулеттік ескертулер де бар. Халықтың осылайша өсуіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі – аймақтағы көптеген бажостар, яғни маусымдық батпақтар болды. Тропикалық орман топырағында аз мөлшерде қоректік заттар бар, ал жаңбырдың салдарынан көптеген қоректік заттар шайылып кетеді. Дегенмен, майялар өте өнімді жүйеге қол жеткізді. Мирадор алабында батпақтар осы мәселені шешуге көмектесті. Майялар батпақтан мыңдаған тонна балшық әкеліп, егіс үшін дайын террасалар жасады. Топыраққа әк қосып, pH деңгейін көтеріп, оны жүгері, қабақ, бұршақ, какао, мақта және пальма сияқты түрлі дақылдарға қолайлы етті. Топырақ қоректік заттарын жоғалтқанда, тағы бір қабат балшық қосып, егістікті қайта жандандырды. Шамамен 35 құрылыстан тұратын «триадикалық» құрылымдар бар, олар 3 шыңдық пирамидалармен аяқталатын үлкен жасанды платформалардан тұрады. Мұндай құрылыстардың ең танымалдары – үш ірі кешен: біреуі «Эль-Тигре» деп аталса, биіктігі белгілі; екіншісі – «Ла Данта» (немесе Данта) ғибадатханасы. «Ла Данта» ғибадатханасы орман еденінен шамамен биіктігіне жетеді. Сонымен қатар, «Лос Монос» кешені де өте үлкен (48 метр биіктікте), бірақ оның танымал екені сонша емес. Құрылыстардың көпшілігі бастапқыда кесілген таспен қапталған, содан кейін майя мифологиясының құдайларын бейнелейтін үлкен штукатурлы маскалармен әсемделген. Гватемалалық археолог Карлос Моралес Агилардың сөзіне сәйкес, қала негізінен жоспарланған сияқты көрінеді, себебі сәулеттік топтар мен негізгі ғибадатханалар арасындағы байланыстар анықталды, олар күннің қозғалысына қатысты болуы мүмкін. Бұл зерттеу қала құрылысының және қасиетті орындардың маңыздылығын алғашқы қоныстанушылар кезінен-ақ көрсетеді. Эль-Мирадордың тағы бір ерекшелігі – маңызды сәулеттік кешендерді ішкі жағынан байланыстыратын және Орта және Кейінгі Классикалық кезеңдерде Мирадор алабындағы көптеген ірі ежелгі қалаларды сыртқы жағынан байланыстыратын жолдардың саны мен көлемі. Мирадор алабы – «кодекс стиліндегі керамиканың» жалғыз белгілі көзі, бұл ерекше әдемі полихромды керамика, ол крем түсті фонға қара сызықтармен салынған суреттерден тұрады. Кейінгі Классикалық кезең қысқа болды, шамамен 900 жылға қарай бұл аймақ қайтадан толығымен тасталып, қазіргі уақытқа дейін солай болып қала береді.
El Mirador flourished from about the 6th century BCE to the 1st century CE, reaching its height from the 3rd century BCE. Then it experienced a hiatus of construction and perhaps abandonment for generations, followed by re occupation and further construction in the Late Classic era, and a final abandonment about the end of the 9th century. The civic center of the site covers some 10 square miles (26 km2) with several thousand structures, including monumental architecture from 10 to 72 meters high. One of the key elements for this tremendous rise in human population was the many bajos, seasonal swamps, in the region. Tropical forest soil contains hardly any nutrients, and most of the nutrients present get washed away by rain. Yet the Maya developed a system that was highly productive. In the Mirador basin, the swamps provided the solution. By importing mud from the swamps by the thousands of tonnes, the Maya created mud covered terraces ready for agriculture. By adding lime to the soil, they elevated the pH, making it suitable for a variety of crops: corn, squash, beans, cacao, cotton and palm. When the ground was depleted of nutrients, adding another layer of mud reinvigorated the fields. There are a number of "triadic" structures (around 35 structures), consisting of large artificial platforms topped with a set of 3 summit pyramids. The most notable of such structures are three huge complexes; one is nicknamed El Tigre, with height ; another is called La Danta (or Danta) temple. The La Danta temple measures approximately tall from the forest floor, Also the Los Monos complex is very large (48 meters high) although not as well known. Most of the structures were originally faced with cut stone which was then decorated with large stucco masks depicting the deities of Maya mythology. According to Carlos Morales Aguilar, a Guatemalan archaeologist from Pantheon Sorbonne University, the city appears to have been planned from its foundation, as alignments have been found between the architectural groups and main temples, which were possibly related to solar alignments. The study reflects an importance of urban planning and sacred spaces since the first settlers. An additional feature of El Mirador is the quantity and size of causeways, internally linking important architectural compounds, and externally linking the numerous major ancient cities within the Mirador Basin during the later part of the Middle and Late Preclassic periods. The area of the Mirador Basin is the only known source of the "codex style ceramics", a particularly fine polychrome ceramic consisting of black line drawings on a cream colored background. The Late Classic occupation was brief, and by about 900 CE the area was again nearly completely abandoned and remains so until the present time.
Бүгін
Юта университетінің археологы Ричард Д. Хансен Мирадор бассейні жобасының қазіргі директоры. Оның мұнда жасаған жаңалығына сәйкес, Мирадор бассейніндегі 45-тен астам картаға түсірілген нысан Месоамерикадағы ең алғашқы, анық саяси мемлекет құрауы мүмкін деп санайды. Эль-Мирадорда классикалық дәуірге дейінгі майя өркениетінің керемет мысалдары бар болғанымен, оның қашықтығы оны танымал туристік орынға айналдыруға тосқауыл қойды. Гватемаланың қазіргі үкіметінің маңызды жоспарларында Эль-Мирадор Куатро-Баламды сақтау және дамыту жобасының маңызды орталығы ретінде қарастырылған.
Richard D. Hansen, an archaeologist from the University of Utah, is the current director of the Mirador Basin Project, and according to his discoveries here, he thinks that the more than 45 mapped sites in the Mirador Basin may have formed the earliest well defined political state in Mesoamerica. Although containing striking examples of Preclassic Maya civilization, the remote location of El Mirador has prevented it from becoming a popular tourist site. Major plans by the current government of Guatemala include El Mirador as an important center of the Cuatro Balam Conservation and Development project.
Мирадорға қауіп төндіреді
Мезоамерикадағы классикалық майя қалаларының бұл үлкен шоғырлануына кең ауқымды орманды кесу, тонау және жол құрылысында қолданылатын техникалардың салдарынан туындаған қирату қаупі төніп тұр, бұл өз кезегінде жаңа қоныстардың енуіне мүмкіндік береді. Гватемаланың солтүстігіндегі Петен аймағындағы Мирадор алқабы көптеген археологиялық ескерткіштерге ие, олардың көпшілігі майя цивилизациясының ең ірі және ежелгі нысандарының қатарына жатады. Белгілі 26 нысанның тек 14-і ғана зерттелген, ал тағы шамамен 30-ы табылу күтілуде. Ғалымдар келгенше, тонаушылар бұл жерлерді тонап кетуі мүмкін:
This large concentration of Preclassic Maya cities in Mesoamerica is threatened by massive deforestation, looting, and destruction caused by equipment used in logging road construction, which itself facilitates intrusive settlements. The Mirador Basin in the far northern Petén region of Guatemala is known for its abundance of sites, many of which are among the largest and earliest in the Maya world. Of 26 known sites, only 14 have been studied; an estimated 30 more await discovery. By the time scholars get there, looters may already have plundered them:
Майя артефакттарының саудасы – өте табысты бизнес. Ұлттық географиялық қоғамның өкілі Джордж С. Стюарт майя аймағынан ай сайын 1000-ге жуық сапалы керамикалық бұйымдар шығып жатыр деген пікірді білдірді, бұл байқаған ортадағы нысандардың зардап шегуіне байланысты ақылға қонымды бағалау. Ең ізделісті табылған заттар – мифологиялық және тарихи оқиғаларды бейнелейтін, 600-900 жылдары жасалған, кодекс стиліндегі, қара сызықпен безендірілген, ақшыл керамика. Тонаушылар әдетте бір ыдыс үшін 200-500 доллар алады. Ал коллекционерлер сол бұйымдар үшін галереяда немесе аукционда 100 000 доллардан астам төлеуі мүмкін. Тіпті ең төменгі бағамен есептегенде, бұл ұрланған мәдени мүліктердің ай сайынғы бизнесі 10 миллион долларды құрайды. Колумбқа дейінгі өнерді жинау көбінесе өткенді сақтаудың дұрыс жолы деп қарастырылады. Бірақ шындығында, бұл қиратушы және кейде зорлық-зомбылыққа толы бизнес, мұны Петенде тонауға қарсы белсенді күрескен және Кармелитада жақында қаза тапқан жергілікті шиклер Карлос Каталаның өлімі дәлелдейді. 2003 жылдан бері Калифорниядағы коммерциялық емес ұйым Global Heritage Fund (GHF) Мирадорды сақтау және қорғау жұмыстарын жүргізіп келеді. 2010 жылдың қазан айында жарияланған «Біздің жойылып бара жатқан мұрамызды сақтау» атты есепте GHF Мирадорды бүкіл әлемдегі 12 мұралық нысанның ішіндегі «жайылуға жақын» тұрған нысандардың бірі деп атады, себебі орманды кесу, өрт, заңсыз ағаш кесу, браконьерлік, тонау және есірткі саудасы аймаққа қауіптің күшті көздері болып табылады.
Trafficking in Maya artifacts is big business. George S. Stuart of the National Geographic Society has suggested that 1,000 pieces of fine pottery leave the Maya region each month, not an unreasonable estimate in light of the site damage observed. The most sought after finds are codex style ceramics, Late Classic (600–900 CE) black line on cream pottery depicting mythological and historical events. Looters are often paid between $200 and $500 per vessel. Collectors may pay more than $100,000 for the same pieces in a gallery or at auction. At even minimal prices this amounts to a $10 million a month business in stolen cultural property. Collecting Precolumbian art is often viewed as a justifiable means of preserving the past. It is, in fact, a destructive and sometimes violent business, as attested to by the recent assassination in Carmelita of Carlos Catalán, a local chiclero who had become a staunch opponent of looting in Petén. Since 2003, California based non profit organization Global Heritage Fund (GHF) has been working to preserve and protect Mirador. In an October 2010 report titled Saving Our Vanishing Heritage, GHF listed Mirador as one of 12 worldwide heritage sites most "On the Verge" of irreparable loss and destruction, citing deforestation, fires, major logging, poaching, looting, and narcotics trafficking as major threats to the region.