Жалпы білімді жинақтау идеясы және энциклопедияның тарихы

Кіріспе

Адамзат білімінің бәрін бір көзден жинақтауға ұмтылған ойлау мектебі, 18 ғасырдағы француз қозғалысы. Энциклопедизм – біртұтас еңбекке білімнің кең ауқымын енгізуді мақсат ететін көзқарас. Бұл термин энциклопедиялардың өзіне де, толықтығы ерекшелік ететін ұқсас жанрларға да қатысты. «Энциклопедия» сөзі грек тіліндегі *enkýklios paideía* сөзінің латыншасы, ол «жан-жақты білім беру» дегенді білдіреді. Луис Шорс, «Коллиер энциклопедиясының» редакторы, энциклопедияны «арнайы мамандану дәуірінде білімді жалпылайтын сипаттағы аз ғана ықпалдардың бірі. Ол білімнің біртұтас екенін еске салады» дейді. Британ жазушысы Х.Г. Уэллс айтқандай, ол «бір-бірімен байланыссыз жиын емес, біріктірілген, айқын және толық болуы керек». Энциклопедиялық жазу толықтығынан өзге, нақты оқырман тобының немесе практикалық қолданылудың болмауымен де ерекшеленеді. Автор деректерді оқырман пайдаланатын тәсілін болжауға тырыспай, оның түсінуі үшін қысқаша түсіндіреді. Энциклопедиялық жазудың ерте мысалдарына римдік жазушылар Плиний Егде мен Варроның ауыл шаруашылығы және қолөнерге қатысты талқылаулары жатады, бұл пікірлер шаруалар мен қолөнершілерге тікелей кеңес ретінде қарастырылмаған. Қараңғы орта ғасырларда классикалық білімнің көп бөлігі жоғалып кетті. Бұл Аристотель мен Плинийдің еңбектері сияқты сақталған энциклопедиялық еңбектердің мәртебесін арттырды. 15 ғасырда баспа ісінің дамуымен оқырмандарға қол жетімді білім ауқымы едәуір кеңейді. Энциклопедиялық жазу практикалық қажеттілікке айналды және ерекше жанр ретінде қалыптасты. Ренессанс дәуірінің энциклопедистері классикалық білімнің қаншалықты жоғалғанын жақсы білді. Олар білімді қалпына келтіріп, жазып алуға және одан әрі жоғалтудың алдын алуға үміттенді. Қазіргі заманғы энциклопедиялар мамандар тобы жазған әріптік мақалалардан тұрады. Бұл формат 18 ғасырда техникалық емес тақырыптарды қамтитын техникалық сөздікті кеңейту арқылы қалыптасты. Дидро мен Д’Аламбер редакциялаған «Энциклопедия» (1751–1772) көптеген келесі еңбектер үшін үлгі болды. Ренессанс дәуірінің энциклопедистері сияқты, Дидро да өркениеттің құлайтынынан қаушады және сақталғанын қалаған білімді таңдады.

School of thought favoring compiling all human knowledge in one source
the 18th century French movement

Encyclopedism is an outlook that aims to include a wide range of knowledge in a single work. The term covers both encyclopedias themselves and related genres in which comprehensiveness is a notable feature. The word encyclopedia is a Latinization of the Greek enkýklios paideía, which means all around education. The encyclopedia is "one of the few generalizing influences in a world of overspecialization. It serves to recall that knowledge has unity," according to Louis Shores, editor of Collier's Encyclopedia. It should not be "a miscellany, but a concentration, a clarification, and a synthesis", according to British writer H. G. Wells. Besides comprehensiveness, encyclopedic writing is distinguished by its lack of a specific audience or practical application. The author explains facts concisely for the benefit of a reader who will then use the information in a way that the writer does not try to anticipate. Early examples of encyclopedic writing include discussions of agriculture and craft by Roman writers such as Pliny the Elder and Varro – discussions presumably not intended as practical advice to farmers or craftsmen. The vast majority of classical learning was lost during the Dark Ages. This enhanced the status of encyclopedic works which survived, including those of Aristotle and Pliny. With the development of printing in the 15th century, the range of knowledge available to readers expanded greatly. Encyclopedic writing became both a practical necessity and a clearly distinguished genre. Renaissance encyclopedists were keenly aware of how much classical learning had been lost. They hoped to recover and record knowledge and were anxious to prevent further loss. In their modern form, encyclopedias consist of alphabetized articles written by teams of specialists. This format was developed in the 18th century by expanding the technical dictionary to include non technical topics. The Encyclopédie (1751–1772), edited by Diderot and D'Alembert, was a model for many later works. Like Renaissance encyclopedists, Diderot worried about the possible destruction of civilization and selected knowledge he hoped would survive.

Этимология

"Энциклопедия" сөзі грекше enkýklios paideía сөзінің латыншасы. Грек тіліндегі бұл тіркес жан-жақты білім алған адамның білуі тиіс білімді білдіреді. Латын жазушысы Квинтилиан оны риториканы оқыған студенттің шеберлікке қол жеткізер алдында таныс болуы керек пәндерге қатысты қолданады. Бұл сөзбе-сөз "білім (paideía) шеңберінде (kýklios)" деп аударылады. "Оксфорд ағылшын сөздігінде" "энциклопедия" сөзінің ең алғашқы сілтемесі грек оқу бағдарламасына қатысты және 1531 жылы жарияланған. Бұл термин әдебиет жанры ретінде қолданылуы Плинийдің "Табиғи тарих" кітабының кіріспесіндегі мына сөйлемге байланысты: "Менің мақсатым – гректер энциклопедиясына [tē̂s enkyklíou paideías] енгізген, бірақ көбінесе белгілі емес немесе біздің тапқыр ойларымызбен күмәнді болып келетін барлық нәрсе туралы жазу". Плиний осы тіркесті грек әріптерімен жазған. Инкунабула басып шығаратын латын баспагерлерінде оны көрсетуге қажетті шрифт болмаған. Кейбір баспагерлер энциклопедияны немесе басқа латын тіркесін қолданды. Ал кейбіреулері бос орын қалдырды. Бұл Плиний өзінің еңбегін энциклопедия деп атады деген жаңылыс түсінікке әкелді. Ренессанс дәуірінде өз еңбектерін Плинийдің еңбегімен салыстыруды қалаған жазушылар осы сөзді қолданды. 1517 жылы бавариялық Иоганн Авентин Encyclopedia orbisqve doctrinarum атты латын тіліндегі анықтамалық еңбек жазды. Рингельбергтің "Циклопедиясы" 1541 жылы, ал Пол Скаличтің "Энциклопедиясы" 1559 жылы жарық көрді. Бұл екі еңбек те латын тілінде жазылған. Француз энциклопедияшылары 18 ғасырда осы сөзді кеңінен танымал етті.

Аристотель

Грек жазушысы және мұғалімі Аристотель (б.з.д. 384–322) биология, анатомия, психология, физика, метеорология, зоология, поэтика, риторика, логика, эпистемология, метафизика, этика және саяси ойды қоса алғанда, кең ауқымды тақырыптар бойынша көп нәрсе айтқан. Ол материалды тақырып бойынша жіктеу қалай жасалатынын сипаттаған алғашқы жазушылардың бірі болды, бұл энциклопедия жазудың бірінші қадамы еді. Аристотель өз оқушыларына оның оқытуын түсінуге көмектесу үшін жазғандықтан, оның еңбектері оның өмірінде энциклопедияға ұқсаған жоқ. Оның қайтыс болғаннан соң көп уақыт өткенде, түсіндірушілер оның еңбектеріндегі кемшіліктерді толтырып, оларды қайта реттеп, жазуларын жүйелі түрде жинақтады. Оның еңбектерінің тізімдерін бірінші ғасырда Андроник, ал екінші ғасырда Птолемей жасады. Аристотельдің еңбектері орта ғасырларда сақталған аз ғана энциклопедиялық еңбектердің бірі болғандықтан, ол соңғы орта ғасыр мен Ренессанс дәуірінде кеңінен қолданылатын анықтамалық еңбекке айналды.

Александрия

Дорофей (б.з.б. бірінші ғасырының ортасы) және Памфил (б.з.б. бірінші ғасырының соңы) екеуі де үлкен лексикалар жазды. Екеуінің де еңбектері сақталмаған, бірақ олардың көлемі олардың қарапайым сөздіктерден гөрі көп нәрсені қамтығанын көрсетеді. Памфилдің еңбегі 95 кітаптан тұратын және Зопирионның төрт кітаптан тұратын лексикасына жалғас болды. Судадан алынған осы үзінді оның әліпби бойынша реттелген жазбалардан тұратындығын көрсетеді: cquote|Памфил, Александриялық, Аристарх мектебінің грамматика ғалымы. Ол «Шалғын» атты еңбек жазды, ол – түрлі мазмұнның жинағы. Сирек кездесетін сөздер туралы, яғни 95 кітаптан тұратын сөздік (онда эпсилоннан омегаға дейінгі жазбалар бар, себебі Зопирион альфадан дельтаға дейінгі әріптерді зерттеген). Никандердегі және «Оптика» деп аталатын еңбектердегі, сондай-ақ сын өнері мен көптеген басқа грамматикалық еңбектердегі түсіндірілмеген мәселелер туралы. Ол өз кезегінде Памфилді пайдаланды. Бұл Памфилдің еңбектерінің сақталған жалғыз нысаны болуы мүмкін.

Рим

Римдік белгілі бір тақырыпты зерттегісі келген адам жеке кітапханаға құлын жіберіп, барлық кітаптардан қажетті бөлімдерді көшіруге бұйыратын. Олар кітапты алып оқуға немесе сатып алуға көп көңіл бөлмегендіктен, оқырмандар нақты бір еңбектің көлеміне аса мән бермейтін. Сондықтан, энциклопедиялық жазудың пайда болуын тұрмыстық қажеттілікпен түсіндіру қиын. Керісінше, бұл Катонның "vir bonus" идеалынан – Республиканың өміріне қатыса білетін, білімді азаматтың бейнесінен шабыттанған болуы мүмкін. Римдіктердің энциклопедиялық деп саналатын үш еңбегі бар: Варроның (б.з.д. 116–27 ж.) жинақталған еңбектері, Плиний Ескінің (шамамен б.з.д. 77–79 ж.) "Табиғат тарихы" және Корнелий Цельс (б.з.д. 25 – б.з. 50 ж.) еңбегі "Өнер туралы". Бұл үш еңбекті римдіктер емес, ежелгі үлгілерді іздеген кейінгі авторлар бір жанр ретінде біріктірді. Цицерон заманында әдебиетті зерттеу әлі де пікір-таластың нысаны болды. "Pro Archia" атты сөздерінде Цицерон өзінің шешендік дағдыларын жетілдіру және ізгілік үлгілерінің көзі ретінде әдебиетті оқығанын түсіндіреді. Вароның қаланың тарихы мен мәдениетіне жасаған баса назары патриоттық ниеттерін көрсетеді. Плиний тұрмыстық пайдалылық пен қоғамдық қызметке басымдық берді. Ол Ливийді тек өзінің ләззаты үшін тарих жазғаны үшін сынады.

Варо

Вароның "Ежелгіліктер" деп аталатын еңбегі Рим тарихының 41 кітабынан тұрады. Оның "Дисциплиналары" - либералды өнер туралы тоғыз кітап. Варо сонымен қатар латын тілінен 25 кітап, ал заңдан 15 кітап жазған. Вароның еңбектерінің тек шағын бөліктері ғана бізге жеткен. Цицеронның сөзіне сүйенсек, Вароның толыққанды еңбегі римдіктерге өз қалаларында өздерін жайлы сезінуге көмектескен. Оның "Өнер туралы" деген ауқымды еңбегінен тек медициналық бөлімі ғана сақталған. Ол сегіз кітаптан тұрады. Цельс өзінен бұрынғы медицина жазушыларының құрылымын ұстанды. Ол олардың пікірлерін тиянақты түрде жинақтады. Ол өзінің жаңа ойларын сирек ұсынды. Ол көптеген қатысты материалдарды басқаруда қиындыққа тап болды. Оның медициналық кітаптары 1426-1427 жылдары Ватикан және Флоренция кітапханаларында қайта жаратылды және 1478 жылы жарияланды. Ол римдік медициналық тәжірибелер туралы біздің негізгі дерек көзіміз.

Үлкен Плиний

Егер Варро римдіктерге өз қалаларында өздеріндей сезінуге көмектескен болса, Плиний табиғат әлемі мен империя үшін де солай етуге тырысты. Плинийдің көзқарасы Цельстікінен мүлдем өзгеше болды. Ол заманынан озып кеткен адам еді. Бұрынғы білімге сүйенбей, білімнің әлемін өзінің энциклопедиялық көзқарасына сай етіп қайта ұйымдастырды. Латынша алғы сөзінде жазушы әдеттегідей, өзінен артық деп есептеген үлгілерді тізімдейді. Плиний бұрынғы жазбаларда үлгі таппады. Оның орнына, өзінің еңбегі жаңалық (novicium) екенін, бұл сөз маңызды жаңалықты сипаттауға лайық екенін атап өтті. Плинийдің жазбалары кеңінен таралса да, кейінгі римдік жазушылар оның құрылымын үлгі етіп алмады және оны өзіне үлгі деп санамады. Николо Леоничено 1492 жылы Плинийдің көптеген ғылыми қателіктерін тізімдеген эссе жариялады. "Табиғи тарих" кітабының кіріспесінде Плиний былай деп жазады: "Отыз алты кітапта мен қарастыруға лайық 20000 нәрсені жинадым, оларды 2000 томнан мұқият оқып шығардым (солардың ішінде басқаша білімді адамдардың да араласуға батыл болмаған, себебі онда терең мәселелер бар), және жүздей көрнекті авторлар жазған еңбектерден; сонымен қатар, бұрынғы жазушыларымызға белгісіз болған немесе тәжірибе соңғы уақытта анықтаған көптеген мәселелер де бар." Бұл кітаптың барлығы 37 кітаптан тұрады (қазіргі аудармада он томдық). Плиний белгілі пәндер мен санаттардан бас тартып, әлемді жалпы сипаттаудан бастайды. 2-ші кітапта астрономия, метеорология және элементтер туралы айтылады. 3–6-шы кітаптар географияны қамтиды. Адамзат 7-ші кітапта, жануарлар 8–11-ші кітаптарда, ағаштар 12–17-ші кітаптарда, егіншілік 18–19-шы кітаптарда, медицина 20–32-ші кітаптарда, металдар 33–34-ші кітаптарда, қолөнер мен өнер 35–37-ші кітаптарда сипатталған. Аристотельдің ізімен Плиний төрт элементті санайды: от, жер, ауа және су. Жеті планета бар: Сатурн, Юпитер, Марс ("отты және жанғыш табиғаты"), Күн, Венера, Меркурий және Ай ("жұлдыздардың соңғысы"). Жер – ғарыш ортасындағы "мүсіндей шар", ол 24 сағат ішінде өте жылдам айналады. Плиний, жақсы стоик болғандықтан, астрологияны жоққа шығарады: "барлық нәрсенің басшысы, ол қандай болса да, адам істеріне назар аударады деп ойлау күлкілі." Ол басқа әлемдердің болу мүмкіндігін қарастырады ("осындай көп күн мен айлар болады, олардың әрқайсысының өте көп аспан денелері болады") бірақ мұндай болжамдарды "ақылсыздық" деп жоққа шығарады. Ғарышқа саяхаттау туралы идея – "толық ақымақтық". Плинийдің көптеген тақырыптар бойынша пікірлері болды және оларды жиі араластырды. Ол бізге өсімдіктерді, жануарларды және тастарды қалай дұрыс пайдалану керектігін, ал қайсысын пайдалануға болмайтынын айтады. Рим империясы классикалық әлемге пайда келтірді ме, әлде бұзды ма? Плиний бұл тақырыпқа қайта-қайта оралады. Ол Римнің өркениеттік миссиясын барлық елдердің улы өсімдіктерін дәріге айналдырумен салыстырады. Плиний сондай-ақ, өзінің ерлікпен саяхат жасаған ғалым, ерекше және керемет еңбек жасаған данышпан екенін білуімізді қалайды. Оның құл хатшыларының көп оқығаны мен жазғандарын жаттағаны туралы сирек айтылады. Жұмыстың соңында Плиний былай деп жазады: "Барлық нәрсенің анасы Табиғатқа сәлем, мен сені барлық түрлеріңде мақтаған жалғыз адам екенімді мойындап, маған жақсылықпен қара." Мұнда Плиний жобасының ең маңызды артықшылығы – толықтығы екенін көрсетеді. Табиғат Плинийге батырлық өлім сыйлап, оған "бір түрлі мәңгілік өмір" берді, деп оның жүрегі жақын туысы айтады. Ұлы энциклопедияшыл Неаполь флотының қолбасшысы болды және 79 жылы Везувий жанар тоғаны атқан кезде жергілікті тұрғындарға көмектесу кезінде қаза тапты.

If Varro made the Romans feel at home their own city, Pliny tried to do the same for the natural world and for the Empire. Pliny's approach was very different than that of Celsus. He was a man ahead of his time. Not content to build on what went before, he reorganized the world of knowledge to fit his encyclopedic vision. In a Latin preface, the writer customarily listed the models he hoped to surpass. Pliny found no model in previous writing. Instead, he emphasized that his work was novicium (new), a word suitable for describing a major discovery. Although Pliny was widely read, no later Roman writer followed his structure or claimed him as a model. Niccolò Leoniceno published an essay in 1492 listing Pliny's many scientific errors. In the introduction of Natural History, Pliny writes: in Thirty six Books I have comprised 20,000 Things that are worthy of Consideration, and these I have collected out of about 2000 Volumes that I have diligently read (and of which there are few that Men otherwise learned have ventured to meddle with, for the deep Matter therein contained), and those written by one hundred several excellent Authors; besides a Multitude of other Matters, which either were unknown to our former Writers, or Experience has lately ascertained. With an entire book dedicated to listing sources, Natural History is 37 books long. (It's 10 volumes in the modern translation.) Eschewing established disciplines and categories, Pliny begins with a general description of the world. Book 2 covers astronomy, meteorology, and the elements. Books 3–6 cover geography. Humanity is covered in Book 7, animals in Books 8–11, trees in 12–17, agriculture in 18–19, medicine in 20–32, metals in 33–34, and craft and art in 35–37. Following Aristotle, Pliny counts four elements: fire, earth, air and water. There are seven planets: Saturn, Jupiter, Mars ("of a fiery and burning nature"), the Sun, Venus, Mercury, and the Moon ("the last of the stars"). The earth is a "perfect globe," suspended in the middle of space, that rotates with incredible swiftness once every 24 hours. As a good Stoic, Pliny dismisses astrology: "it is ridiculous to suppose, that the great head of all things, whatever it be, pays any regard to human affairs." He considers the possibility of other worlds ("there will be so many suns and so many moons, and that each of them will have immense trains of other heavenly bodies") only to dismiss such speculation as "madness." The idea of space travel is "perfect madness." Pliny had opinions on a wide variety of subjects often interjected them. He tells us which uses of plants, animals, and stone are proper, and which ones are improper. Was the Roman Empire benefiting or corrupting the classical world? Pliny returns to this theme repeatedly. He analogizes Rome's civilizing mission to the way poisonous plants of all nation were tamed into medicines. Pliny also wants us to know that he is a heroic explorer, a genius responsible for a highly original and most remarkable work. The extensive reading and note taking of his slave secretaries is rarely mentioned. At the very end of the work, Pliny writes, "Hail Nature, parent of all things, and in recognition of the fact that I alone have praised you in all your manifestations, look favorably upon me." Here Pliny points to comprehensiveness as his project's outstanding asset. Nature awarded Pliny a heroic death that gave him "a kind of eternal life," according to his nephew. The great encyclopedist was commander of the Naples fleet and died trying to assist the local inhabitants during the eruption of Vesuvius in AD 79.

Орта ғасырлар

Ежелгі және қазіргі энциклопедиялық жазушылар білімді таратуға ұмтылса, орта ғасырлардағылардың назар аударуы көбінесе ортодоксияны орнатуға қадалып жатты. Олар мектептер мен университеттерде оқулықтар ретінде пайдаланылатын еңбектер жазды. Студенттер ондағы білімді қауіпсіз, дәстүрлі деп санап, соның арқасында ерестіктен сақталды. Білімді шектеу олардың міндеттерінің маңызды бөлігі болды. Плиний астрономиядан бастап, бейнелеу өнерімен аяқтады. Кассиодор Плиний еңбегіне балама ретінде христиандық еңбек жазуға тырысты. Оның «Institutiones» (560 ж.) кітабының басында жазбалар мен шіркеу туралы талқылаулар келтіріледі. Ал қалған тақырыптар кітаптың соңында қысқаша қарастырылады. Орта ғасырдың басында грек біліміне қол жеткізу және грек тіліндегі сауаттылық азайды. Боэцийдің (шамамен 480–524 жж.) еңбектері грек нұсқаулықтарын жинақтап, олардың мазмұнын латын тілінде түйіндеу арқылы ол олқылықты толтырды. Бұл еңбектер ерте орта ғасырларда көп мақсатты анықтамалықтар ретінде қызмет етті. Севильялық Исидордың «Этимологиялар» (шамамен 600–625 жж.) кітабы бұрынғы жазушылардың үзінділерінен тұрады. Исидордың жиырма кітабының үшеуі Плинийдің материалдарын қамтиды. Исидор орта ғасырлық энциклопедиялық жазу саласында ең көп оқылған және маңызды мәтін болды. Ерте орта ғасырлық жазушылар өз материалдарын тривиум (грамматика, логика, риторика) түрінде ұйымдастырды, одан кейін квадривиум (геометрия, арифметика, астрономия, музыка) келді. Жеті либералдық өнердің осы бөлінісі монастырь білімінде де, XII ғасырдан бастап дамыған орта ғасырлық университеттерде де кездесетін ерекшелік болды. Орта ғасырдың ең ауқымды энциклопедиясы – Винсент Бовелінің «Speculum Maius» (Ұлы айна) кітабы. Ол 80 кітаптан тұрады және 1244 жылы аяқталды. Жалпы 4,5 миллион сөзден тұратын бұл еңбек, болжам бойынша, анонимді авторлар тобының жемісі. (Салыстыру үшін, «Британниканың» қазіргі басылымында 44 миллион сөз бар.) Ол үш бөлімге бөлінген. «Naturale» – Құдай және табиғат туралы, «Doctrinale» – тіл, этика, қолөнер, медицина, ал «Historiale» – әлемдік тарих туралы. Винсент Аристотель, Цицерон және Гиппократ сияқты классикалық жазушыларға зор құрмет көрсетті. Энциклопедия орта ғасырға тән «толықтыруға» немесе жүйелі плагиатқа бейімділікті көрсетеді. Винсент Чосердің дерек көзі ретінде пайдаланылған. «Speculum» толық нұсқасы қолжазбалар мен қолмен көшіру дәуірінде таратуға тым ұзын болып шықты. Алайда Бартоломей Англикустың қысқартылған нұсқасы кең оқырман қауымына таралды. Бұл еңбектердің араб тіліндегі баламасы – Ибн әл-Надимнің «Китаб әл-Ферест» кітабы.

While classical and modern encyclopedic writers sought to distribute knowledge, those of the Middle Ages were more interested in establishing orthodoxy. They produced works to be used as educational texts in schools and universities. Students could consider the knowledge within them as safely orthodox and thus be kept from heresy. Limiting knowledge was an important part of their function. As a Stoic, Pliny began with astronomy and ended with the fine arts. Cassiodorus attempted to write a Christian equivalent to Pliny's work. His Institutiones (560) begins with discussions of scripture and the church. Other subjects are treated briefly toward the end of the work. With onset of the Dark Ages, access to Greek learning and literacy in Greek declined. The works of Boethius (c. 480–524) filled the gap by compiling Greek handbooks and summarizing their content in Latin. These works served as general purpose references in the early Middle Ages. The Etymologies (c. 600–625) by Isidore of Seville consisted of extracts from earlier writers. Three of the Isidore's twenty books represent material from Pliny. Isidore was the most widely read and fundamental text in terms of medieval encyclopedic writing. These early medieval writers organized their material in the form of a trivium (grammar, logic, rhetoric) followed by a quadrivium (geometry, arithmetic, astronomy, music). This division of seven liberal arts was a feature of monastic education as well as the medieval universities, which developed beginning in the 12th century. The most massive encyclopedia of the Middle Ages was Speculum Maius (The Great Mirror) by Vincent of Beauvais. It was 80 books long and was completed in 1244. With a total of 4.5 million words, the work is presumably the product of an anonymous team. (By comparison, the current edition of Britannica has 44 million words.) It was divided into three sections. "Naturale" covered God and the natural world; "Doctrinale" covered language, ethics, crafts, medicine; and "Historiale" covered world history. Vincent had great respect for classical writers such Aristotle, Cicero, and Hippocrates. The encyclopedia shows a tendency toward "exhaustiveness," or systemic plagiarism, typical of the medieval period. Vincent was used as a source by Chaucer. The full version of Speculum proved to be too long to circulate in the era of manuscripts and manual copying. However, an abridged version by Bartholomeus Anglicus did enjoy a wide readership. The Arab counterpart to these works was Kitab al Fehrest by Ibn al Nadim.

Қайта өрлеу дәуірі

Баспа өнерінің дамуымен және қағаз бағасының күрт төмендеуімен Ренессанс дәуірінде энциклопедия жазу көлемі едәуір артты. Бұл – "ақпаратқа құштарлық" және зор жинақтар заманы еді. Көптеген түсіріп жинаушылар өз еңбектерін ақтау үшін білімнің ауыр жоғалуынан қауіптенгендерін айтты. Олар қараңғы ғасырларда классикалық білімнің қаншалықты үлкен бөлігінің жоғалып кеткенін жақсы білді.

Англия

Баспа өнерінің табысы жаңа идеяларды таратуға көмектесті, бірақ сонымен қатар ескі қате түсініктерді де қайта жаңғыртты. Инкунабуланың баспагерлері ежелгі де, заманауи кітаптарды жариялауға құштар болды. Елизавета Англиясының ең белгілі энциклопедиясы – 1582 жылы жарық көрген «Бэтмен Бартоломейге қарсы». Бұл кітап 13 ғасырда Бартоломей Англикус құрастырған еңбекке негізделген. Оны 1398 жылы Джон Тревиза аударды, 1535 жылы Томас Бертель қайта қарады, ал кейін Стивен Бэтмен тағы да түзетулер енгізді. Шекспир заманында бұл дүниетаным төрт ғасыр бұрын қалыптасқан, алайда шамалы жаңартылған көзқарас болды. Дегенмен, Бэтменнің идеяларынан шабыттанған бірнеше ойларды Шекспирдің шығармаларында кездестіруге болады. Ай сәулесінің адамды ақылдан бездіруі туралы идея «Мейі үшін өлшем» және «Отелло» пьесаларында айтылады, содан бері «ақылсыздық» сөзі қолданысқа енді. «Король Лир» трагедиясындағы жанның геометриялық қасиеттері туралы талқылау да Бэтменнің ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Шекспир Бэтменге қарағанда Пьер де ла Примаудайдың «Француз академиясы» энциклопедиясынан көбірек кеңес алған. Примаудай аналогияларға қатты бейім болды, олардың кейбіреулері Шекспирдің шығармаларына да енген: шөпсіз бақ, белгісіз ел ретінде өлім және әлем – сахна. (Соңғы ұқсастық үшін тағы да басқа да көздер ұсынылған.) Бэтмен де, Примаудай да протестанттар еді. Фрэнсис Бэкон 1620 жылы «Instauratio magna» энциклопедиясының жоспасын жасады. Ол толыққанды энциклопедияда болуы тиіс негізгі білім салаларының тізімін жасады. Бэконның жоспары Дидроға және оның схемасын ұстанған кейінгі энциклопедияларға әсер етті. «Энциклопедия» (1751–1777) – Чемберстің идеясының кеңейтілген нұсқасы. Дидро мен Д’Алембер редакциялаған 32 томдық бұл еңбек Францияның Ағарту дәуірінің мақтанышы болды. Онда 130-дан астам автор жазған 74 000 мақала жарияланды. Ол діни басшылардың наразылығын тудырған секулярлық дүниетанымды ұсынды. Ол оқырмандарына білім беруді мақсат етіп, Француз революциясына әкелген наразылықты күшейтуге атсалысты. Дидро жобаны былай түсіндірді:

The invention of printing helped spread new ideas, but also revived old misconceptions. Printers of incunabulia were eager to publish books, both ancient and modern. The best known encyclopedia of Elizabethan England was Batman upon Bartholomew, published in 1582. This book is based on a work compiled by Bartholomaeus Anglicus in the 13th century. It was translated by John Trevisa in 1398, revised by Thomas Berthelet in 1535, and revised again by Stephen Batman. In Shakespeare's day, it represented a worldview already four centuries old, only modestly updated. Yet several ideas inspired by Batman can be found in Shakespeare. The idea that the rays of the moon cause madness can be found Measure for Measure and Othello, hence the word "lunacy." The discussion of the geometric properties of the soul in King Lear is likely to reflect the influence of Batman as well. An encyclopedia that Shakespeare consulted more obviously than Batman is French Academy by Pierre de la Primaudaye. Primaudaye was much taken with analogies, some of which have found their way into Shakespeare: the unweeded garden, death as an unknown country, and the world as a stage. (Various other sources have also been suggested for the last analogy.) Both Batman and Primaudaye were Protestant. Francis Bacon wrote a plan for an encyclopedia in Instauratio magna (1620). He drew up a checklist of the major areas of knowledge a complete encyclopedia needed to contain. Bacon's plan influenced Diderot and thus indirectly later encyclopedias, which generally follow Diderot's scheme. Encyclopédie (1751–1777) was a massively expanded version of Chambers's idea. This 32 volume work, edited by Diderot and D'Alembert, was the pride of Enlightenment France. There were 74,000 articles written by more than 130 contributors. It presented a secular worldview, drawing the ire of several Church officials. It sought to empower its readers with knowledge and played a role in fomenting the dissent that led to the French Revolution. Diderot explained the project this way:

Бұл – әрқайсысы өз бөлігін жеке-жеке орындап, бірақ адамзаттың игілігіне деген құлшынысымен және өзара жақсы ниетімен байланысқан, әдебиет пен білікті жұмысшылардың қоғамы болмаса аяқталмайтын жұмыс. Бір адамның, тіпті Плиний сияқты құл хатшыларының көмегімен генийдің, қажетті жан-жақтылықты жасай алмайтындығын түсіну – энциклопедизмнің қазіргі дәуірінің белгісі. Дидроның жобасы үлкен жетістікке ие болды және бірнеше ұқсас жобаларға, соның ішінде Ұлыбританияның «Британ энциклопедиясына» (1768 жылғы бірінші басылымы), сондай-ақ Германияның «Брокхаус энциклопедиясына» (1808 жылдың басында) ықпал етті. Ағарту дәуірінің энциклопедиялары авторлар мен редакторларды басқа жанрлар мен форматтардағы «энциклопедиялық» білім жобаларын жүргізуге немесе сынауға шабыттандырды: мысалы, 65 томдық «Universal History» (Sale et al) (1747–1768) ауқымы жағынан бұрынғыларынан әлдеқайда асып түсті, ал Бенджамин Мартиннің (лексикограф) басып шығарған «The General Magazine of Arts and Sciences» (1755–1765) энциклопедияны ай сайынғы журналға енгізуге тырысты. Ол адал абонентке, егер ол он жыл ішінде пайдалы өнер мен ғылымдарды меңгерсе, үлкен біліктілікке ие болатынын жазды. Лоренс Стерннің «Тристрам Шэндидің өмірі мен пікірлері, мырзалар» (1759–1767) романында басты кейіпкер өзінің ойдан шығарылған өмірбаянын өнер мен ғылымның «циклопедиясы» деп ирониямен атайды. Мұндай «энциклопедизм тәжірибелері» 18 ғасырдағы форманың кең таралған әдеби және мәдени ықпалын көрсетеді.

19 және 20 ғасырлар

Бір кездері тек қоғамның элитасына арналған энциклопедиялар 19 және 20 ғасырларда орта және жұмысшы табының отбасыларына көбірек жазылып, сатылып, қолжетімді болды. Энциклопедизмнің әртүрлі стильдері пайда болды, олар нақты жас топтарына бағытталған, еңбектерді білім беру құралдары ретінде ұсынды, тіпті теледидарда жарнамаланған бөліп төлеу жоспарлары арқылы қол жетімді етуге мүмкіндік берді. Әлемдегі барлық ақпаратты тізімдейтін, технологиялық тұрғыдан жетілдірілген энциклопедияны жақтаған алғашқы адамдардың бірі Г.Г. Уэллс болды. Микрофильм мүмкіндіктеріне шабыттанған ол 1930 жылдары халықаралық лекциялар мен «Әлемдік ми» атты мақаласы арқылы жаһандық энциклопедия идеясын ұсынды. Бірақ, алғашқы электрондық энциклопедиялар 1980 және 1990 жылдарға дейін жарық көрмеді. Электрондық энциклопедиялардың жасалуы басылған еңбектерді түрлендіруден басталды, бірақ көп ұзамай мультимедиалық элементтер қосылды, бұл мазмұнды жинау және ұсынудың жаңа әдістерін қажет етті. Гипертексттің алғашқы қолданылуы оқырмандарға зор пайда келтірді, бірақ жазу стилінде маңызды өзгерістерді талап етпеді. Дегенмен, 2000 жылдары Wikipedia-ның пайда болуы және оның танымалдылығы мен ықпалының өсуі энциклопедияның жасалу (ұжымдық, ашық) және қолданылу (көптеген жерлерде) жолдары туралы халықтың түсінігін түбірінен өзгертті.

Қытай

Энциклопедияға ең жақын қытайша балама – лейшу. Олар санаттар бойынша жинақталған кең цитаталардан тұрады. Қытайдағы ең ерте белгілі энциклопедия – 220 жыл шамасында Вэй әулеті тұсында жасалған Хуан Лань («Императордың айнасы»). Оның бірде-бір түрі қазірге дейін жеткен жоқ. Ең танымал лейшу – Сун әулеті кезінде үш мұндай еңбек жазған Ли Фан (925–996 жж.). Бұл үш еңбек кейін төртінші еңбек – Сефу Юангуймен біріктіріліп, «Сун әулетінің Төрт ұлы кітабы» құрылды.